42. śārīravraṇanidānam

Adhikarana vraNasya dvaividhyaM, vAtaja-pittaja-kaphaja-raktaja-dvandvaja-sannipAtajavraNalakShaNaM ca (1-4) · Śloka 5

ಅಥ ಶಾರೀರವ್ರಣನಿದಾನಮ್ | ದ್ವಿಧಾ ವ್ರಣಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಶಾರೀರಾಗನ್ತುಭೇದತಃ | ದೋಷೈರಾದ್ಯಸ್ತಯೋರನ್ಯಃ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಕ್ಷತಸಮ್ಭವಃ ||೧|| ಸ್ತಬ್ಧಃ ಕಠಿನಸಂಸ್ಪರ್ಶೋ ಮನ್ದಸ್ರಾವೋ ಮಹಾರುಜಃ | ತುದ್ಯತೇ ಸ್ಫುರತಿ ಶ್ಯಾವೋ ವ್ರಣೋ ಮಾರುತಸಮ್ಭವಃ ||೨|| ತೃಷ್ಣಾಮೋಹಜ್ವರಕ್ಲೇದದಾಹದುಷ್ಟ್ಯವದಾರಣೈಃ | ವ್ರಣಂ ಪಿತ್ತಕೃತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಗನ್ಧೈಃ ಸ್ರಾವೈಶ್ಚ ಪೂತಿಕೈಃ ||೩|| ಬಹುಪಿಚ್ಛೋ ಗುರುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಸ್ತಿಮಿತೋ ಮನ್ದವೇದನಃ | ಪಾಣ್ಡುವರ್ಣೋಽಲ್ಪಸಙ್ಕ್ಲೇದಶ್ಚಿರಪಾಕೀ ಕಫವ್ರಣಃ ||೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೫) | ರಕ್ತೋ ರಕ್ತಸ್ರುತೀ ರಕ್ತಾದ್ದ್ವಿತ್ರಿಜಃ ಸ್ಯಾತ್ತದನ್ವಯೈಃ |೫|

ಶೋಥಾನಾಮನುಪಕ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ವ್ರಣಭಾವಾಪತ್ತೇರ್ವ್ರಣನಿದಾನಮಾಹ– ದ್ವಿಧೇತ್ಯಾದಿ| ‘ವ್ರಣ ಗಾತ್ರವಿಚೂರ್ಣನೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಮಾದ್ಧಾತೋರ್ವ್ರಣಸ್ಯ ಸಾಧುತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ವ್ರಣನಿರುಕ್ತಿಶ್ಚ ಸುಶ್ರುತೇನ ಕೃತಾ| ಯಥಾ– “ವೃಣೋತಿ ಯಸ್ಮಾದ್ರೂಢೇಽಪಿ ವ್ರಣವಾಸ್ತು ನ ನಶ್ಯತಿ| ಆದೇಹಧಾರಣಾಜ್ಜನ್ತೋರ್ವ್ರಣಸ್ತಸ್ಮಾನ್ನಿರುಚ್ಯತೇ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೧) ಇತಿ| ಅನ್ಯ ಇತ್ಯಾಗನ್ತುಃ| ಆಗನ್ತುವ್ರಣೇ ಯದ್ಯಪಿ ದೋಷಸ್ತತ್ಕಾಲಂ ತದಾತ್ವೇನ ಸಞ್ಚಯಕೋಪಪ್ರಸರಣಶಾಲೀ ವಿಕಾರಕರಣಸಮರ್ಥಃ ಕಲ್ಪಯಿತುಂ ಶಕ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಕ್ಷತೋಷ್ಮನಿರ್ವಾಪಣಾಯ ಮಧುಸರ್ಪಿರುಪಯೋಗಾತ್ ಶೀತಕ್ರಿಯಾವಿಧಾನಾಚ್ಚ ನಿಜವ್ರಣವಿಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ರಕ್ತಸ್ಯೈಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ದೋಷೇ ದ್ವನ್ದ್ವೇ ಚ ಪ್ರಸರಮಾಹ– ದ್ವಿತ್ರಿಜಃ ಸ್ಯಾತ್ತದನ್ವಯೈರಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಾನ್ವಯೈಃ ಏಕೈಕದೋಷೈರ್ದ್ವನ್ದ್ವೈಶ್ಚ; ರಕ್ತಾನ್ವಿತೈರೇಕೈಕದೋಷೈರ್ದ್ವಿಜೋ ವ್ರಣಃ, ರಕ್ತಾನ್ವಿತೈರ್ದ್ವನ್ದ್ವತ್ರಯೈಸ್ತ್ರಿಜಃ; ಏವಂ ದೋಷತ್ರಯೇಽಪಿ ರಕ್ತಸಮ್ಬನ್ಧ ಊಹನೀಯಃ; ಏವಂ ಪಞ್ಚದಶಧಾ ಪ್ರಸರೋ ದೋಷಾಣಾಮುಪಗೃಹೀತೋ ಭವತಿ| ಅಥವಾಽಯಮರ್ಥಃ– ತದನ್ವಯೈರ್ದೋಷದ್ವನ್ದ್ವತ್ರಯಾನ್ವಯೈಃ, ತೇನ ದೋಷದ್ವಯಾನ್ವಯೇನ ದ್ವಿಜೋ ದ್ವನ್ದ್ವಜೋ ವ್ರಣಃ, ದೋಷತ್ರಯಾನ್ವಯೇನ ತ್ರಿಜಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜಃ||೧-೪||–

Adhikarana vraNasya sAdhyAsAdhyavicAraH (5-6) · Śloka 6

ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಜಃ ಸುಖೇ ದೇಶೇ ತರುಣಸ್ಯಾನುಪದ್ರವಃ ||೫|| ಧೀಮತೋಽಭಿನವಃ ಕಾಲೇ ಸುಖೇ ಸಾಧ್ಯಃ ಸುಖಂ ವ್ರಣಃ | ಗುಣೈರನ್ಯತಮೈರ್ಹೀನಸ್ತತಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ವ್ರಣಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೬|| ಸರ್ವೈರ್ವಿಹೀನೋ ವಿಜ್ಞೇಯಸ್ತ್ವಸಾಧ್ಯೋ ಭೂರ್ಯುಪದ್ರವಃ | (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೫) |

ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಖೇ ದೇಶ ಇತಿ ಮರ್ಮರಹಿತೇ ದೇಹಾವಯವೇ| ಅನುಪದ್ರವ ಇತಿ ಜ್ವರತೃಷ್ಣಾದ್ಯುಪದ್ರವರಹಿತಃ| ಧೀಮತ ಇತಿ ಹಿತಾಹಿತಜ್ಞಸ್ಯ| ಕಾಲೇ ಸುಖೇ ಇತಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ಚ| ಅನ್ಯತಮೈರಿತಿ ಉಕ್ತಾನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಏಕತಮೈರ್ಗುಣೈಃ||೫-೬||–

Adhikarana duShTavraNalakShaNam (7) · Śloka 8

ಪೂತಿಃ ಪೂಯಾತಿದುಷ್ಟಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವ್ಯುತ್ಸಙ್ಗೀ ಚಿರಸ್ಥಿತಿಃ ||೭|| ದುಷ್ಟೋ ವ್ರಣೋಽತಿಗನ್ಧಾದಿಃ ಶುದ್ಧಲಿಙ್ಗವಿಪರ್ಯಯಃ |೮|

ದುಷ್ಟವ್ರಣಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಪೂತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಪೂಯಾತಿದುಷ್ಟಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವೀತಿ ಪೂಯಯುಕ್ತಮತಿದುಷ್ಟಂ ರಕ್ತಂ ಸತತಂ ಸ್ರವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಉತ್ಸಙ್ಗೀ ಕೋಟರವಾನ್| ಚಿರಸ್ಥಿತಿರಿತ್ಯನೇನ ಬಹುಲದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದರ್ಶಯತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್– “ಅನಾತ್ಮವತಾಮಜ್ಞೈಶ್ಚೋಪಕ್ರಾನ್ತಾ ವ್ರಣಾಃ ಪ್ರದೂಷ್ಯನ್ತಿ, ವೃದ್ಧತ್ವಾದ್ದೋಷಾಣಾಮ್||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೨) ಇತಿ| ದುಷ್ಟವ್ರಣ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪರಿಭಾಷಿತ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅತಿಗನ್ಧಾದಿರಿತಿ ಆದಿಶಬ್ದೇನ ವರ್ಣಸ್ರಾವವೇದನಾಕೃತಯೋ ಗೃಹೀತಾಃ, ಅತಿಶಬ್ದೇನ ಚ ವಿಶಿಷ್ಯನ್ತೇ| ಶುದ್ಧಲಿಙ್ಗವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶುದ್ಧಲಿಙ್ಗವಿಪರೀತಃ ಪೂತಿತ್ವಾದಿಯೋಗಾದೇವ| ‘ಪೂತಿಪೂಯಾತಿದುಷ್ಟಾಸೃಕ್ಸ್ರಾವಿ’ ಇತಿ ಕ್ವಚಿತ್ ಪಾಠೇ ಪೂತಿಶಬ್ದಃ ಪೂಯದುಷ್ಟಾಸೃಗ್ವಿಶೇಷಣಮ್||೭||–

Adhikarana shuddhavraNalakShaNam (8) · Śloka 9

ಜಿಹ್ವಾತಲಾಭೋಽತಿಮೃದುಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಲ್ಪವೇದನಃ ||೮|| ಸುವ್ಯವಸ್ಥೋ ನಿರಾಸ್ರಾವಃ ಶುದ್ಧೋ ವ್ರಣ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ |೯|

ಶುದ್ಧವ್ರಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಜಿಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ವಾತಲಾಭ ಇತಿ ಜಿಹ್ವಾತಲವದಾಭಾ ಪ್ರಭಾ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ತಲಶಬ್ದಃ ಸ್ವರೂಪವಚನಃ| ಜಿಹ್ವಾತಲಾಭಶಬ್ದಶ್ಚಾತ್ರ ಮೃದುಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಶಬ್ದೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ ಜಿಹ್ವಾತಲಾಭೋ ಮೃದುಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಚೇತ್ಯಾಹುಃ| ಸುವ್ಯವಸ್ಥ ಇತಿ ಉತ್ಸನ್ನೋತ್ಸಙ್ಗಿತ್ವರಹಿತಃ| ನಿರಾಸ್ರಾವ ಇತಿ ದೋಷಕೃತಸ್ರಾವರಹಿತಃ| ಚರಕೇ ತು ಪಠ್ಯತೇ– “ನಾತಿರಕ್ತೋ ನಾತಿಪಾಣ್ಡುರ್ನಾತಿಸ್ರಾವೋ ನ ಚಾತಿರುಕ್| ನ ಚೋತ್ಸನ್ನೋ ನ ಚೋತ್ಸಙ್ಗೀ ಶುದ್ಧೋ ರೋಪ್ಯಃ ಪರಂ ವ್ರಣಃ||” (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೫) ಇತಿ, ತದ್ದರ್ಶನಾದತ್ರ ನಿರಾಸ್ರಾವತ್ವಂ ದೋಷಕೃತಸ್ರಾವಹೀನತ್ವಂ, ವಿಗತವೇದನತ್ವಂ ಚ ವಾತಾದ್ಯುಕ್ತವೇದನಾರಹಿತತ್ವಮ್| ವ್ರಣಸ್ರಾವಕೃತವೇದನಾಯುಕ್ತತ್ವಂ ಪುನರಸ್ತ್ಯೇವ, ಅತ ಏವ ರೂಢಲಿಙ್ಗೇ ಅರುಜಮಿತ್ಯುಕ್ತಮ್||೮||–

Adhikarana ruhyamAnavraNalakShaNam (9) · Śloka 9

ಕಪೋತವರ್ಣಪ್ರತಿಮಾ ಯಸ್ಯಾನ್ತಾಃ ಕ್ಲೇದವರ್ಜಿತಾಃ ||೯|| ಸ್ಥಿರಾಶ್ಚ ಪಿಡಕಾವನ್ತೋ ರೋಹತೀತಿ ತಮಾದಿಶೇತ್ | (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೩) |

ರುಹ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಕಪೋತೇತ್ಯಾದಿ| ಕಪೋತವರ್ಣಪ್ರತಿಮಾ ಇತಿ ಪಾಣ್ಡುಧೂಸರಾಃ, ಸ್ಥಿರಾಃ ಅದರಣಾಃ| ‘ಚಿಪಿಟಿಕಾವರ್ಣ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಚಿಪಿಟಿಕಾ ಮಾಂಸಚೇಲೀ, ತದ್ವರ್ಣಃ||೯||–

Adhikarana samyagrUDhavraNalakShaNam (10) · Śloka 10

ರೂಢವರ್ತ್ಮಾನಮಗ್ರನ್ಥಿಮಶೂನಮರುಜಂ ವ್ರಣಮ್ ||೧೦|| ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣಂ ಸಮತಲಂ ಸಮ್ಯಗ್ರೂಢಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ | (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೩) |

ಸಮ್ಯಗ್ರೂಢಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ರೂಢವರ್ತ್ಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ರೂಢವರ್ತ್ಮಾನಮಿತಿ ವರ್ತ್ಮ ವ್ರಣಮಾರ್ಗೋ ವ್ರಣವಾಸ್ತು ರೂಢೋ ಯಸ್ಯ ತಮ್| ಅನ್ತಃಪೂಯಾಭಾವಾದಶೂನಮರುಜಂ ಚ| ತ್ವಕ್ಸವರ್ಣಂ ತ್ವಚಾಸಮಾನವರ್ಣಮ್| ಸಮತಲಮಿತಿ ಸಮಂ ತಲೇನ ಜಿಹ್ವಾತಲೇನ ಕರತಲೇನ ವಾ| ಅಗ್ರನ್ಥಿಮಿತ್ಯನೇನ ಉಪರಿ ಉಚ್ಛೂನತಾಯಾ ನಿಷೇಧಃ, ಸಮತಲೇನ ತ್ವಧೋನಿಮ್ನತಾಯಾ ನಿಷೇಧಃ||೧೦||–

Adhikarana vyAdhivisheSheNa vraNasya kRucchrasAdhyatvam (11-12) · Śloka 12

ಕುಷ್ಠಿನಾಂ ವಿಷಜುಷ್ಟಾನಾಂ ಶೋಷಿಣಾಂ ಮಧುಮೇಹಿನಾಮ್ ||೧೧|| ವ್ರಣಾಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ಯೇಷಾಂ ಚಾಪಿ ವ್ರಣೇ ವ್ರಣಾಃ | ವಸಾಂ ಮೇದೋಽಥ ಮಜ್ಜಾನಂ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಂ ಚ ಯಃ ಸ್ರವೇತ್ ||೧೨|| ಆಗನ್ತುಜೋ ವ್ರಣಃ ಸಿದ್ಧ್ಯೇನ್ನ ಸಿದ್ಧ್ಯೇದ್ದೋಷಸಮ್ಭವಃ | (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೩) |

ವ್ಯಾಧಿವಿಶೇಷೇಣ ವ್ರಣಸ್ಯ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಕುಷ್ಠಿನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಷ್ಠವಿಶೇಷೇಣಾತ್ಯನ್ತದೋಷದೂಷಿತರಕ್ತಾದಿದೂಷ್ಯತ್ವೇನ ಸರ್ವದಾ ದುಷ್ಟಿರಧಿಕೇತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್| ವಿಷಜುಷ್ಟಾನಾಮಿತಿ ದೂಷೀವಿಷಾರ್ತಾನಾಮ್| ಶೋಷೇ ಮಧುಮೇಹೇ ಚ ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್, ವ್ರಣೇ ಚ ರಕ್ತಸ್ರಾವಾದಾಹಾರಸಂಯಮನಾದಧಿಕಾ ದುಷ್ಟಿಃ| ವಸಾಂ ಮೇದೋಽಥ ಮಜ್ಜಾನಂ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಂ ಚ ಯಃ ಸ್ರವೇದಿತಿ ಮಜ್ಜಾ ಅಸ್ಥಿಸ್ನೇಹಃ, ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗಂ ಘೃತಿಕಾ| ನ ಸಿಧ್ಯೇದ್ದೋಷಸಮ್ಭವ ಇತಿ ದೋಷೈರತಿದೂಷಿತಾನಾಂ ವಸಾದೀನಾಂ ಸ್ರಾವಸ್ಯ ಬಹುವ್ಯಾಪತ್ತಿಕರತ್ವಾತ್||೧೧-೧೨||

Adhikarana vraNAnAM riShTarUpA gandhavikRutiH (13) · Śloka 13

ಮದ್ಯಾಗುರ್ವಾಜ್ಯಸುಮನಃಪದ್ಮಚನ್ದನಚಮ್ಪಕೈಃ ||೧೩|| ಸಗನ್ಧಾ ದಿವ್ಯಗನ್ಧಾಶ್ಚ ಮುಮೂರ್ಷೂಣಾಂ ವ್ರಣಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ | (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೮) |

ರಿಷ್ಟರೂಪಾಂ ಗನ್ಧವಿಕೃತಿಮಾಹ– ಮದ್ಯಾಗುರ್ವಾಜ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಮನಾ ಜಾತೀ, ಸಗನ್ಧಾಃ ಸಮಾನಗನ್ಧಾಃ, ದಿವ್ಯಗನ್ಧಾ ಅಪರಿಕಲ್ಪಿತಾದ್ಭುತಪಾರಿಜಾತಾದಿಗನ್ಧಾಃ||೧೩||–

Adhikarana vraNasyAsAdhyalakShaNam (14-17) · Śloka 17

ಯೇ ಚ ಮರ್ಮಸ್ವಸಮ್ಭೂತಾ ಭವನ್ತ್ಯತ್ಯರ್ಥವೇದನಾಃ ||೧೪|| ದಹ್ಯನ್ತೇ ಚಾನ್ತರತ್ಯರ್ಥಂ ಬಹಿಃಶೀತಾಶ್ಚ ಯೇ ವ್ರಣಾಃ | ದಹ್ಯನ್ತೇ ಬಹಿರತ್ಯರ್ಥಂ ಭವನ್ತ್ಯನ್ತಶ್ಚ ಶೀತಲಾಃ ||೧೫|| ಪ್ರಾಣಮಾಂಸಕ್ಷಯಶ್ವಾಸಕಾಸಾರೋಚಕಪೀಡಿತಾಃ | ಪ್ರವೃದ್ಧಪೂಯರುಧಿರಾ ವ್ರಣಾ ಯೇಷಾಂ ಚ ಮರ್ಮಸು ||೧೬|| ಕ್ರಿಯಾಭಿಃ ಸಮ್ಯಗಾರಬ್ಧಾ ನ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ಚ ಯೇ ವ್ರಣಾಃ | ವರ್ಜಯೇದಪಿ ತಾನ್ ವೈದ್ಯಃ ಸಂರಕ್ಷನ್ನಾತ್ಮನೋ ಯಶಃ ||೧೭|| (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೨೮) |

ಯೇ ಚ ಮರ್ಮಸ್ವಸಮ್ಭೂತಾ ಇತಿ| ಮರ್ಮಸು ನ ಜಾತಾ ಅಪಿ ಭೃಶವೇದನಾಃ, ಮರ್ಮಜಾತತ್ವೇನ ಹಿ ಭೃಶವೇದನಾವತ್ತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಪ್ರಾಣಮಾಂಸಕ್ಷಯ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಕ್ಷಯೇಣ ಶಕ್ತಿಕ್ಷಯಃ, ಮಾಂಸಕ್ಷಯೇಣ ಚೋಪಚಯಕ್ಷಯಃ| ಅನುಕ್ತಮಪ್ಯಶೇಷಂ ರಿಷ್ಟಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣನ್ನಾಹ– ಕ್ರಿಯಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ||೧೪-೧೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 42

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಶಾರೀರವ್ರಣನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೪೨||

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶಾರೀರವ್ರಣನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೨||