Adhikarana vraNasya dvaividhyaM, vAtaja-pittaja-kaphaja-raktaja-dvandvaja-sannipAtajavraNalakShaNaM ca (1-4) · Śloka 5
അഥ ശാരീരവ്രണനിദാനമ് |
ദ്വിധാ വ്രണഃ സ വിജ്ഞേയഃ ശാരീരാഗന്തുഭേദതഃ |
ദോഷൈരാദ്യസ്തയോരന്യഃ ശസ്ത്രാദിക്ഷതസമ്ഭവഃ ||൧||
സ്തബ്ധഃ കഠിനസംസ്പര്ശോ മന്ദസ്രാവോ മഹാരുജഃ |
തുദ്യതേ സ്ഫുരതി ശ്യാവോ വ്രണോ മാരുതസമ്ഭവഃ ||൨||
തൃഷ്ണാമോഹജ്വരക്ലേദദാഹദുഷ്ട്യവദാരണൈഃ |
വ്രണം പിത്തകൃതം വിദ്യാദ്ഗന്ധൈഃ സ്രാവൈശ്ച പൂതികൈഃ ||൩||
ബഹുപിച്ഛോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധഃ സ്തിമിതോ മന്ദവേദനഃ |
പാണ്ഡുവര്ണോऽല്പസങ്ക്ലേദശ്ചിരപാകീ കഫവ്രണഃ ||൪||
(ച. ചി. അ. ൨൫) |
രക്തോ രക്തസ്രുതീ രക്താദ്ദ്വിത്രിജഃ സ്യാത്തദന്വയൈഃ |൫|
View original
अथ शारीरव्रणनिदानम् |
द्विधा व्रणः स विज्ञेयः शारीरागन्तुभेदतः |
दोषैराद्यस्तयोरन्यः शस्त्रादिक्षतसम्भवः ||१||
स्तब्धः कठिनसंस्पर्शो मन्दस्रावो महारुजः |
तुद्यते स्फुरति श्यावो व्रणो मारुतसम्भवः ||२||
तृष्णामोहज्वरक्लेददाहदुष्ट्यवदारणैः |
व्रणं पित्तकृतं विद्याद्गन्धैः स्रावैश्च पूतिकैः ||३||
बहुपिच्छो गुरुः स्निग्धः स्तिमितो मन्दवेदनः |
पाण्डुवर्णोऽल्पसङ्क्लेदश्चिरपाकी कफव्रणः ||४||
(च. चि. अ. २५) |
रक्तो रक्तस्रुती रक्ताद्द्वित्रिजः स्यात्तदन्वयैः |५|
ശോഥാനാമനുപക്രാന്താനാം വ്രണഭാവാപത്തേര്വ്രണനിദാനമാഹ– ദ്വിധേത്യാദി| ‘വ്രണ ഗാത്രവിചൂര്ണനേ’ ഇത്യസ്മാദ്ധാതോര്വ്രണസ്യ സാധുത്വമുക്തമ്| വ്രണനിരുക്തിശ്ച സുശ്രുതേന കൃതാ| യഥാ– “വൃണോതി യസ്മാദ്രൂഢേऽപി വ്രണവാസ്തു ന നശ്യതി| ആദേഹധാരണാജ്ജന്തോര്വ്രണസ്തസ്മാന്നിരുച്യതേ||” (സു. സൂ. അ. ൨൧) ഇതി| അന്യ ഇത്യാഗന്തുഃ| ആഗന്തുവ്രണേ യദ്യപി ദോഷസ്തത്കാലം തദാത്വേന സഞ്ചയകോപപ്രസരണശാലീ വികാരകരണസമര്ഥഃ കല്പയിതും ശക്യതേ, തഥാऽപി സപ്തരാത്രം ക്ഷതോഷ്മനിര്വാപണായ മധുസര്പിരുപയോഗാത് ശീതക്രിയാവിധാനാച്ച നിജവ്രണവിലക്ഷണചികിത്സാര്ഥം വ്യപദിശ്യതേ| രക്തസ്യൈകൈകസ്മിന് ദോഷേ ദ്വന്ദ്വേ ച പ്രസരമാഹ– ദ്വിത്രിജഃ സ്യാത്തദന്വയൈരിത്യാദി| രക്താന്വയൈഃ ഏകൈകദോഷൈര്ദ്വന്ദ്വൈശ്ച; രക്താന്വിതൈരേകൈകദോഷൈര്ദ്വിജോ വ്രണഃ, രക്താന്വിതൈര്ദ്വന്ദ്വത്രയൈസ്ത്രിജഃ; ഏവം ദോഷത്രയേऽപി രക്തസമ്ബന്ധ ഊഹനീയഃ; ഏവം പഞ്ചദശധാ പ്രസരോ ദോഷാണാമുപഗൃഹീതോ ഭവതി| അഥവാऽയമര്ഥഃ– തദന്വയൈര്ദോഷദ്വന്ദ്വത്രയാന്വയൈഃ, തേന ദോഷദ്വയാന്വയേന ദ്വിജോ ദ്വന്ദ്വജോ വ്രണഃ, ദോഷത്രയാന്വയേന ത്രിജഃ സന്നിപാതജഃ||൧-൪||–
Adhikarana vraNasya sAdhyAsAdhyavicAraH (5-6) · Śloka 6
ത്വങ്മാംസജഃ സുഖേ ദേശേ തരുണസ്യാനുപദ്രവഃ ||൫||
ധീമതോऽഭിനവഃ കാലേ സുഖേ സാധ്യഃ സുഖം വ്രണഃ |
ഗുണൈരന്യതമൈര്ഹീനസ്തതഃ കൃച്ഛ്രോ വ്രണഃ സ്മൃതഃ ||൬||
സര്വൈര്വിഹീനോ വിജ്ഞേയസ്ത്വസാധ്യോ ഭൂര്യുപദ്രവഃ |
(ച. ചി. അ. ൨൫) |
View original
त्वङ्मांसजः सुखे देशे तरुणस्यानुपद्रवः ||५||
धीमतोऽभिनवः काले सुखे साध्यः सुखं व्रणः |
गुणैरन्यतमैर्हीनस्ततः कृच्छ्रो व्रणः स्मृतः ||६||
सर्वैर्विहीनो विज्ञेयस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः |
(च. चि. अ. २५) |
സാധ്യത്വാദികമാഹ– ത്വഗിത്യാദി| സുഖേ ദേശ ഇതി മര്മരഹിതേ ദേഹാവയവേ| അനുപദ്രവ ഇതി ജ്വരതൃഷ്ണാദ്യുപദ്രവരഹിതഃ| ധീമത ഇതി ഹിതാഹിതജ്ഞസ്യ| കാലേ സുഖേ ഇതി ഹേമന്തേ ശിശിരേ ച| അന്യതമൈരിതി ഉക്താനാം ഗുണാനാം മധ്യേ ഏകതമൈര്ഗുണൈഃ||൫-൬||–
Adhikarana duShTavraNalakShaNam (7) · Śloka 8
പൂതിഃ പൂയാതിദുഷ്ടാസൃക്സ്രാവ്യുത്സങ്ഗീ ചിരസ്ഥിതിഃ ||൭||
ദുഷ്ടോ വ്രണോऽതിഗന്ധാദിഃ ശുദ്ധലിങ്ഗവിപര്യയഃ |൮|
View original
पूतिः पूयातिदुष्टासृक्स्राव्युत्सङ्गी चिरस्थितिः ||७||
दुष्टो व्रणोऽतिगन्धादिः शुद्धलिङ्गविपर्ययः |८|
ദുഷ്ടവ്രണലിങ്ഗമാഹ– പൂതിരിത്യാദി| പൂയാതിദുഷ്ടാസൃക്സ്രാവീതി പൂയയുക്തമതിദുഷ്ടം രക്തം സതതം സ്രവതീത്യര്ഥഃ| ഉത്സങ്ഗീ കോടരവാന്| ചിരസ്ഥിതിരിത്യനേന ബഹുലദോഷസമ്ബന്ധം ദര്ശയതി| തഥാ ചോക്തമ്– “അനാത്മവതാമജ്ഞൈശ്ചോപക്രാന്താ വ്രണാഃ പ്രദൂഷ്യന്തി, വൃദ്ധത്വാദ്ദോഷാണാമ്||” (സു. സൂ. അ. ൨൨) ഇതി| ദുഷ്ടവ്രണ ഇത്യത്ര ‘പരിഭാഷിത’ ഇതി ശേഷഃ| അതിഗന്ധാദിരിതി ആദിശബ്ദേന വര്ണസ്രാവവേദനാകൃതയോ ഗൃഹീതാഃ, അതിശബ്ദേന ച വിശിഷ്യന്തേ| ശുദ്ധലിങ്ഗവിപര്യയ ഇതി വക്ഷ്യമാണശുദ്ധലിങ്ഗവിപരീതഃ പൂതിത്വാദിയോഗാദേവ| ‘പൂതിപൂയാതിദുഷ്ടാസൃക്സ്രാവി’ ഇതി ക്വചിത് പാഠേ പൂതിശബ്ദഃ പൂയദുഷ്ടാസൃഗ്വിശേഷണമ്||൭||–
Adhikarana shuddhavraNalakShaNam (8) · Śloka 9
ജിഹ്വാതലാഭോऽതിമൃദുഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ സ്നിഗ്ധോऽല്പവേദനഃ ||൮||
സുവ്യവസ്ഥോ നിരാസ്രാവഃ ശുദ്ധോ വ്രണ ഇതി സ്മൃതഃ |൯|
View original
जिह्वातलाभोऽतिमृदुः श्लक्ष्णः स्निग्धोऽल्पवेदनः ||८||
सुव्यवस्थो निरास्रावः शुद्धो व्रण इति स्मृतः |९|
ശുദ്ധവ്രണലക്ഷണമാഹ– ജിഹ്വേത്യാദി| ജിഹ്വാതലാഭ ഇതി ജിഹ്വാതലവദാഭാ പ്രഭാ യസ്യ സ തഥാ; തലശബ്ദഃ സ്വരൂപവചനഃ| ജിഹ്വാതലാഭശബ്ദശ്ചാത്ര മൃദുശ്ലക്ഷ്ണസ്നിഗ്ധശബ്ദൈഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ; തേന ജിഹ്വാതലാഭോ മൃദുഃ ശ്ലക്ഷ്ണഃ സ്നിഗ്ധശ്ചേത്യാഹുഃ| സുവ്യവസ്ഥ ഇതി ഉത്സന്നോത്സങ്ഗിത്വരഹിതഃ| നിരാസ്രാവ ഇതി ദോഷകൃതസ്രാവരഹിതഃ| ചരകേ തു പഠ്യതേ– “നാതിരക്തോ നാതിപാണ്ഡുര്നാതിസ്രാവോ ന ചാതിരുക്| ന ചോത്സന്നോ ന ചോത്സങ്ഗീ ശുദ്ധോ രോപ്യഃ പരം വ്രണഃ||” (ച. ചി. അ. ൨൫) ഇതി, തദ്ദര്ശനാദത്ര നിരാസ്രാവത്വം ദോഷകൃതസ്രാവഹീനത്വം, വിഗതവേദനത്വം ച വാതാദ്യുക്തവേദനാരഹിതത്വമ്| വ്രണസ്രാവകൃതവേദനായുക്തത്വം പുനരസ്ത്യേവ, അത ഏവ രൂഢലിങ്ഗേ അരുജമിത്യുക്തമ്||൮||–
Adhikarana ruhyamAnavraNalakShaNam (9) · Śloka 9
കപോതവര്ണപ്രതിമാ യസ്യാന്താഃ ക്ലേദവര്ജിതാഃ ||൯||
സ്ഥിരാശ്ച പിഡകാവന്തോ രോഹതീതി തമാദിശേത് |
(സു. സൂ. അ. ൨൩) |
View original
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः ||९||
स्थिराश्च पिडकावन्तो रोहतीति तमादिशेत् |
(सु. सू. अ. २३) |
രുഹ്യമാണലക്ഷണമാഹ– കപോതേത്യാദി| കപോതവര്ണപ്രതിമാ ഇതി പാണ്ഡുധൂസരാഃ, സ്ഥിരാഃ അദരണാഃ| ‘ചിപിടികാവര്ണ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ചിപിടികാ മാംസചേലീ, തദ്വര്ണഃ||൯||–
Adhikarana samyagrUDhavraNalakShaNam (10) · Śloka 10
രൂഢവര്ത്മാനമഗ്രന്ഥിമശൂനമരുജം വ്രണമ് ||൧൦||
ത്വക്സവര്ണം സമതലം സമ്യഗ്രൂഢം വിനിര്ദിശേത് |
(സു. സൂ. അ. ൨൩) |
View original
रूढवर्त्मानमग्रन्थिमशूनमरुजं व्रणम् ||१०||
त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत् |
(सु. सू. अ. २३) |
സമ്യഗ്രൂഢലക്ഷണമാഹ– രൂഢവര്ത്മാനമിത്യാദി| രൂഢവര്ത്മാനമിതി വര്ത്മ വ്രണമാര്ഗോ വ്രണവാസ്തു രൂഢോ യസ്യ തമ്| അന്തഃപൂയാഭാവാദശൂനമരുജം ച| ത്വക്സവര്ണം ത്വചാസമാനവര്ണമ്| സമതലമിതി സമം തലേന ജിഹ്വാതലേന കരതലേന വാ| അഗ്രന്ഥിമിത്യനേന ഉപരി ഉച്ഛൂനതായാ നിഷേധഃ, സമതലേന ത്വധോനിമ്നതായാ നിഷേധഃ||൧൦||–
Adhikarana vyAdhivisheSheNa vraNasya kRucchrasAdhyatvam (11-12) · Śloka 12
കുഷ്ഠിനാം വിഷജുഷ്ടാനാം ശോഷിണാം മധുമേഹിനാമ് ||൧൧||
വ്രണാഃ കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യന്തി യേഷാം ചാപി വ്രണേ വ്രണാഃ |
വസാം മേദോऽഥ മജ്ജാനം മസ്തുലുങ്ഗം ച യഃ സ്രവേത് ||൧൨||
ആഗന്തുജോ വ്രണഃ സിദ്ധ്യേന്ന സിദ്ധ്യേദ്ദോഷസമ്ഭവഃ |
(സു. സൂ. അ. ൨൩) |
View original
कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् ||११||
व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः |
वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत् ||१२||
आगन्तुजो व्रणः सिद्ध्येन्न सिद्ध्येद्दोषसम्भवः |
(सु. सू. अ. २३) |
വ്യാധിവിശേഷേണ വ്രണസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമാഹ– കുഷ്ഠിനാമിത്യാദി| കുഷ്ഠവിശേഷേണാത്യന്തദോഷദൂഷിതരക്താദിദൂഷ്യത്വേന സര്വദാ ദുഷ്ടിരധികേതി കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമ്| വിഷജുഷ്ടാനാമിതി ദൂഷീവിഷാര്താനാമ്| ശോഷേ മധുമേഹേ ച ധാതുക്ഷയാത്, വ്രണേ ച രക്തസ്രാവാദാഹാരസംയമനാദധികാ ദുഷ്ടിഃ| വസാം മേദോऽഥ മജ്ജാനം മസ്തുലുങ്ഗം ച യഃ സ്രവേദിതി മജ്ജാ അസ്ഥിസ്നേഹഃ, മസ്തുലുങ്ഗം ഘൃതികാ| ന സിധ്യേദ്ദോഷസമ്ഭവ ഇതി ദോഷൈരതിദൂഷിതാനാം വസാദീനാം സ്രാവസ്യ ബഹുവ്യാപത്തികരത്വാത്||൧൧-൧൨||
Adhikarana vraNAnAM riShTarUpA gandhavikRutiH (13) · Śloka 13
മദ്യാഗുര്വാജ്യസുമനഃപദ്മചന്ദനചമ്പകൈഃ ||൧൩||
സഗന്ധാ ദിവ്യഗന്ധാശ്ച മുമൂര്ഷൂണാം വ്രണാഃ സ്മൃതാഃ |
(സു. സൂ. അ. ൨൮) |
View original
मद्यागुर्वाज्यसुमनःपद्मचन्दनचम्पकैः ||१३||
सगन्धा दिव्यगन्धाश्च मुमूर्षूणां व्रणाः स्मृताः |
(सु. सू. अ. २८) |
രിഷ്ടരൂപാം ഗന്ധവികൃതിമാഹ– മദ്യാഗുര്വാജ്യേത്യാദി| സുമനാ ജാതീ, സഗന്ധാഃ സമാനഗന്ധാഃ, ദിവ്യഗന്ധാ അപരികല്പിതാദ്ഭുതപാരിജാതാദിഗന്ധാഃ||൧൩||–
Adhikarana vraNasyAsAdhyalakShaNam (14-17) · Śloka 17
യേ ച മര്മസ്വസമ്ഭൂതാ ഭവന്ത്യത്യര്ഥവേദനാഃ ||൧൪||
ദഹ്യന്തേ ചാന്തരത്യര്ഥം ബഹിഃശീതാശ്ച യേ വ്രണാഃ |
ദഹ്യന്തേ ബഹിരത്യര്ഥം ഭവന്ത്യന്തശ്ച ശീതലാഃ ||൧൫||
പ്രാണമാംസക്ഷയശ്വാസകാസാരോചകപീഡിതാഃ |
പ്രവൃദ്ധപൂയരുധിരാ വ്രണാ യേഷാം ച മര്മസു ||൧൬||
ക്രിയാഭിഃ സമ്യഗാരബ്ധാ ന സിധ്യന്തി ച യേ വ്രണാഃ |
വര്ജയേദപി താന് വൈദ്യഃ സംരക്ഷന്നാത്മനോ യശഃ ||൧൭||
(സു. സൂ. അ. ൨൮) |
View original
ये च मर्मस्वसम्भूता भवन्त्यत्यर्थवेदनाः ||१४||
दह्यन्ते चान्तरत्यर्थं बहिःशीताश्च ये व्रणाः |
दह्यन्ते बहिरत्यर्थं भवन्त्यन्तश्च शीतलाः ||१५||
प्राणमांसक्षयश्वासकासारोचकपीडिताः |
प्रवृद्धपूयरुधिरा व्रणा येषां च मर्मसु ||१६||
क्रियाभिः सम्यगारब्धा न सिध्यन्ति च ये व्रणाः |
वर्जयेदपि तान् वैद्यः संरक्षन्नात्मनो यशः ||१७||
(सु. सू. अ. २८) |
യേ ച മര്മസ്വസമ്ഭൂതാ ഇതി| മര്മസു ന ജാതാ അപി ഭൃശവേദനാഃ, മര്മജാതത്വേന ഹി ഭൃശവേദനാവത്ത്വം യുക്തമ്| പ്രാണമാംസക്ഷയ ഇതി പ്രാണക്ഷയേണ ശക്തിക്ഷയഃ, മാംസക്ഷയേണ ചോപചയക്ഷയഃ| അനുക്തമപ്യശേഷം രിഷ്ടം സങ്ഗൃഹ്ണന്നാഹ– ക്രിയാഭിരിത്യാദി||൧൪-൧൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 42
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ശാരീരവ്രണനിദാനം സമാപ്തമ് ||൪൨||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शारीरव्रणनिदानं समाप्तम् ||४२||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ശാരീരവ്രണനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൨||