Adhikarana vraNasya dvaividhyaM, vAtaja-pittaja-kaphaja-raktaja-dvandvaja-sannipAtajavraNalakShaNaM ca (1-4) · Śloka 5
అథ శారీరవ్రణనిదానం |
ద్విధా వ్రణః స విజ్ఞేయః శారీరాగంతుభేదతః |
దోషైరాద్యస్తయోరన్యః శస్త్రాదిక్షతసంభవః ||1||
స్తబ్ధః కఠినసంస్పర్శో మందస్రావో మహారుజః |
తుద్యతే స్ఫురతి శ్యావో వ్రణో మారుతసంభవః ||2||
తృష్ణామోహజ్వరక్లేదదాహదుష్ట్యవదారణైః |
వ్రణం పిత్తకృతం విద్యాద్గంధైః స్రావైశ్చ పూతికైః ||3||
బహుపిచ్ఛో గురుః స్నిగ్ధః స్తిమితో మందవేదనః |
పాండువర్ణోऽల్పసంక్లేదశ్చిరపాకీ కఫవ్రణః ||4||
(చ. చి. అ. 25) |
రక్తో రక్తస్రుతీ రక్తాద్ద్విత్రిజః స్యాత్తదన్వయైః |5|
View original
अथ शारीरव्रणनिदानम् |
द्विधा व्रणः स विज्ञेयः शारीरागन्तुभेदतः |
दोषैराद्यस्तयोरन्यः शस्त्रादिक्षतसम्भवः ||१||
स्तब्धः कठिनसंस्पर्शो मन्दस्रावो महारुजः |
तुद्यते स्फुरति श्यावो व्रणो मारुतसम्भवः ||२||
तृष्णामोहज्वरक्लेददाहदुष्ट्यवदारणैः |
व्रणं पित्तकृतं विद्याद्गन्धैः स्रावैश्च पूतिकैः ||३||
बहुपिच्छो गुरुः स्निग्धः स्तिमितो मन्दवेदनः |
पाण्डुवर्णोऽल्पसङ्क्लेदश्चिरपाकी कफव्रणः ||४||
(च. चि. अ. २५) |
रक्तो रक्तस्रुती रक्ताद्द्वित्रिजः स्यात्तदन्वयैः |५|
శోథానామనుపక్రాంతానాం వ్రణభావాపత్తేర్వ్రణనిదానమాహ– ద్విధేత్యాది| ‘వ్రణ గాత్రవిచూర్ణనే’ ఇత్యస్మాద్ధాతోర్వ్రణస్య సాధుత్వముక్తం| వ్రణనిరుక్తిశ్చ సుశ్రుతేన కృతా| యథా– “వృణోతి యస్మాద్రూఢేऽపి వ్రణవాస్తు న నశ్యతి| ఆదేహధారణాజ్జంతోర్వ్రణస్తస్మాన్నిరుచ్యతే||” (సు. సూ. అ. 21) ఇతి| అన్య ఇత్యాగంతుః| ఆగంతువ్రణే యద్యపి దోషస్తత్కాలం తదాత్వేన సంచయకోపప్రసరణశాలీ వికారకరణసమర్థః కల్పయితుం శక్యతే, తథాऽపి సప్తరాత్రం క్షతోష్మనిర్వాపణాయ మధుసర్పిరుపయోగాత్ శీతక్రియావిధానాచ్చ నిజవ్రణవిలక్షణచికిత్సార్థం వ్యపదిశ్యతే| రక్తస్యైకైకస్మిన్ దోషే ద్వంద్వే చ ప్రసరమాహ– ద్విత్రిజః స్యాత్తదన్వయైరిత్యాది| రక్తాన్వయైః ఏకైకదోషైర్ద్వంద్వైశ్చ; రక్తాన్వితైరేకైకదోషైర్ద్విజో వ్రణః, రక్తాన్వితైర్ద్వంద్వత్రయైస్త్రిజః; ఏవం దోషత్రయేऽపి రక్తసంబంధ ఊహనీయః; ఏవం పంచదశధా ప్రసరో దోషాణాముపగృహీతో భవతి| అథవాऽయమర్థః– తదన్వయైర్దోషద్వంద్వత్రయాన్వయైః, తేన దోషద్వయాన్వయేన ద్విజో ద్వంద్వజో వ్రణః, దోషత్రయాన్వయేన త్రిజః సన్నిపాతజః||1-4||–
Adhikarana vraNasya sAdhyAsAdhyavicAraH (5-6) · Śloka 6
త్వఙ్మాంసజః సుఖే దేశే తరుణస్యానుపద్రవః ||5||
ధీమతోऽభినవః కాలే సుఖే సాధ్యః సుఖం వ్రణః |
గుణైరన్యతమైర్హీనస్తతః కృచ్ఛ్రో వ్రణః స్మృతః ||6||
సర్వైర్విహీనో విజ్ఞేయస్త్వసాధ్యో భూర్యుపద్రవః |
(చ. చి. అ. 25) |
View original
त्वङ्मांसजः सुखे देशे तरुणस्यानुपद्रवः ||५||
धीमतोऽभिनवः काले सुखे साध्यः सुखं व्रणः |
गुणैरन्यतमैर्हीनस्ततः कृच्छ्रो व्रणः स्मृतः ||६||
सर्वैर्विहीनो विज्ञेयस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः |
(च. चि. अ. २५) |
సాధ్యత్వాదికమాహ– త్వగిత్యాది| సుఖే దేశ ఇతి మర్మరహితే దేహావయవే| అనుపద్రవ ఇతి జ్వరతృష్ణాద్యుపద్రవరహితః| ధీమత ఇతి హితాహితజ్ఞస్య| కాలే సుఖే ఇతి హేమంతే శిశిరే చ| అన్యతమైరితి ఉక్తానాం గుణానాం మధ్యే ఏకతమైర్గుణైః||5-6||–
Adhikarana duShTavraNalakShaNam (7) · Śloka 8
పూతిః పూయాతిదుష్టాసృక్స్రావ్యుత్సంగీ చిరస్థితిః ||7||
దుష్టో వ్రణోऽతిగంధాదిః శుద్ధలింగవిపర్యయః |8|
View original
पूतिः पूयातिदुष्टासृक्स्राव्युत्सङ्गी चिरस्थितिः ||७||
दुष्टो व्रणोऽतिगन्धादिः शुद्धलिङ्गविपर्ययः |८|
దుష్టవ్రణలింగమాహ– పూతిరిత్యాది| పూయాతిదుష్టాసృక్స్రావీతి పూయయుక్తమతిదుష్టం రక్తం సతతం స్రవతీత్యర్థః| ఉత్సంగీ కోటరవాన్| చిరస్థితిరిత్యనేన బహులదోషసంబంధం దర్శయతి| తథా చోక్తం– “అనాత్మవతామజ్ఞైశ్చోపక్రాంతా వ్రణాః ప్రదూష్యంతి, వృద్ధత్వాద్దోషాణాం||” (సు. సూ. అ. 22) ఇతి| దుష్టవ్రణ ఇత్యత్ర ‘పరిభాషిత’ ఇతి శేషః| అతిగంధాదిరితి ఆదిశబ్దేన వర్ణస్రావవేదనాకృతయో గృహీతాః, అతిశబ్దేన చ విశిష్యంతే| శుద్ధలింగవిపర్యయ ఇతి వక్ష్యమాణశుద్ధలింగవిపరీతః పూతిత్వాదియోగాదేవ| ‘పూతిపూయాతిదుష్టాసృక్స్రావి’ ఇతి క్వచిత్ పాఠే పూతిశబ్దః పూయదుష్టాసృగ్విశేషణం||7||–
Adhikarana shuddhavraNalakShaNam (8) · Śloka 9
జిహ్వాతలాభోऽతిమృదుః శ్లక్ష్ణః స్నిగ్ధోऽల్పవేదనః ||8||
సువ్యవస్థో నిరాస్రావః శుద్ధో వ్రణ ఇతి స్మృతః |9|
View original
जिह्वातलाभोऽतिमृदुः श्लक्ष्णः स्निग्धोऽल्पवेदनः ||८||
सुव्यवस्थो निरास्रावः शुद्धो व्रण इति स्मृतः |९|
శుద్ధవ్రణలక్షణమాహ– జిహ్వేత్యాది| జిహ్వాతలాభ ఇతి జిహ్వాతలవదాభా ప్రభా యస్య స తథా; తలశబ్దః స్వరూపవచనః| జిహ్వాతలాభశబ్దశ్చాత్ర మృదుశ్లక్ష్ణస్నిగ్ధశబ్దైః ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే; తేన జిహ్వాతలాభో మృదుః శ్లక్ష్ణః స్నిగ్ధశ్చేత్యాహుః| సువ్యవస్థ ఇతి ఉత్సన్నోత్సంగిత్వరహితః| నిరాస్రావ ఇతి దోషకృతస్రావరహితః| చరకే తు పఠ్యతే– “నాతిరక్తో నాతిపాండుర్నాతిస్రావో న చాతిరుక్| న చోత్సన్నో న చోత్సంగీ శుద్ధో రోప్యః పరం వ్రణః||” (చ. చి. అ. 25) ఇతి, తద్దర్శనాదత్ర నిరాస్రావత్వం దోషకృతస్రావహీనత్వం, విగతవేదనత్వం చ వాతాద్యుక్తవేదనారహితత్వం| వ్రణస్రావకృతవేదనాయుక్తత్వం పునరస్త్యేవ, అత ఏవ రూఢలింగే అరుజమిత్యుక్తం||8||–
Adhikarana ruhyamAnavraNalakShaNam (9) · Śloka 9
కపోతవర్ణప్రతిమా యస్యాంతాః క్లేదవర్జితాః ||9||
స్థిరాశ్చ పిడకావంతో రోహతీతి తమాదిశేత్ |
(సు. సూ. అ. 23) |
View original
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्ताः क्लेदवर्जिताः ||९||
स्थिराश्च पिडकावन्तो रोहतीति तमादिशेत् |
(सु. सू. अ. २३) |
రుహ్యమాణలక్షణమాహ– కపోతేత్యాది| కపోతవర్ణప్రతిమా ఇతి పాండుధూసరాః, స్థిరాః అదరణాః| ‘చిపిటికావర్ణ’ ఇతి పాఠాంతరే చిపిటికా మాంసచేలీ, తద్వర్ణః||9||–
Adhikarana samyagrUDhavraNalakShaNam (10) · Śloka 10
రూఢవర్త్మానమగ్రంథిమశూనమరుజం వ్రణం ||10||
త్వక్సవర్ణం సమతలం సమ్యగ్రూఢం వినిర్దిశేత్ |
(సు. సూ. అ. 23) |
View original
रूढवर्त्मानमग्रन्थिमशूनमरुजं व्रणम् ||१०||
त्वक्सवर्णं समतलं सम्यग्रूढं विनिर्दिशेत् |
(सु. सू. अ. २३) |
సమ్యగ్రూఢలక్షణమాహ– రూఢవర్త్మానమిత్యాది| రూఢవర్త్మానమితి వర్త్మ వ్రణమార్గో వ్రణవాస్తు రూఢో యస్య తం| అంతఃపూయాభావాదశూనమరుజం చ| త్వక్సవర్ణం త్వచాసమానవర్ణం| సమతలమితి సమం తలేన జిహ్వాతలేన కరతలేన వా| అగ్రంథిమిత్యనేన ఉపరి ఉచ్ఛూనతాయా నిషేధః, సమతలేన త్వధోనిమ్నతాయా నిషేధః||10||–
Adhikarana vyAdhivisheSheNa vraNasya kRucchrasAdhyatvam (11-12) · Śloka 12
కుష్ఠినాం విషజుష్టానాం శోషిణాం మధుమేహినాం ||11||
వ్రణాః కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యంతి యేషాం చాపి వ్రణే వ్రణాః |
వసాం మేదోऽథ మజ్జానం మస్తులుంగం చ యః స్రవేత్ ||12||
ఆగంతుజో వ్రణః సిద్ధ్యేన్న సిద్ధ్యేద్దోషసంభవః |
(సు. సూ. అ. 23) |
View original
कुष्ठिनां विषजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् ||११||
व्रणाः कृच्छ्रेण सिध्यन्ति येषां चापि व्रणे व्रणाः |
वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गं च यः स्रवेत् ||१२||
आगन्तुजो व्रणः सिद्ध्येन्न सिद्ध्येद्दोषसम्भवः |
(सु. सू. अ. २३) |
వ్యాధివిశేషేణ వ్రణస్య కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వమాహ– కుష్ఠినామిత్యాది| కుష్ఠవిశేషేణాత్యంతదోషదూషితరక్తాదిదూష్యత్వేన సర్వదా దుష్టిరధికేతి కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం| విషజుష్టానామితి దూషీవిషార్తానాం| శోషే మధుమేహే చ ధాతుక్షయాత్, వ్రణే చ రక్తస్రావాదాహారసంయమనాదధికా దుష్టిః| వసాం మేదోऽథ మజ్జానం మస్తులుంగం చ యః స్రవేదితి మజ్జా అస్థిస్నేహః, మస్తులుంగం ఘృతికా| న సిధ్యేద్దోషసంభవ ఇతి దోషైరతిదూషితానాం వసాదీనాం స్రావస్య బహువ్యాపత్తికరత్వాత్||11-12||
Adhikarana vraNAnAM riShTarUpA gandhavikRutiH (13) · Śloka 13
మద్యాగుర్వాజ్యసుమనఃపద్మచందనచంపకైః ||13||
సగంధా దివ్యగంధాశ్చ ముమూర్షూణాం వ్రణాః స్మృతాః |
(సు. సూ. అ. 28) |
View original
मद्यागुर्वाज्यसुमनःपद्मचन्दनचम्पकैः ||१३||
सगन्धा दिव्यगन्धाश्च मुमूर्षूणां व्रणाः स्मृताः |
(सु. सू. अ. २८) |
రిష్టరూపాం గంధవికృతిమాహ– మద్యాగుర్వాజ్యేత్యాది| సుమనా జాతీ, సగంధాః సమానగంధాః, దివ్యగంధా అపరికల్పితాద్భుతపారిజాతాదిగంధాః||13||–
Adhikarana vraNasyAsAdhyalakShaNam (14-17) · Śloka 17
యే చ మర్మస్వసంభూతా భవంత్యత్యర్థవేదనాః ||14||
దహ్యంతే చాంతరత్యర్థం బహిఃశీతాశ్చ యే వ్రణాః |
దహ్యంతే బహిరత్యర్థం భవంత్యంతశ్చ శీతలాః ||15||
ప్రాణమాంసక్షయశ్వాసకాసారోచకపీడితాః |
ప్రవృద్ధపూయరుధిరా వ్రణా యేషాం చ మర్మసు ||16||
క్రియాభిః సమ్యగారబ్ధా న సిధ్యంతి చ యే వ్రణాః |
వర్జయేదపి తాన్ వైద్యః సంరక్షన్నాత్మనో యశః ||17||
(సు. సూ. అ. 28) |
View original
ये च मर्मस्वसम्भूता भवन्त्यत्यर्थवेदनाः ||१४||
दह्यन्ते चान्तरत्यर्थं बहिःशीताश्च ये व्रणाः |
दह्यन्ते बहिरत्यर्थं भवन्त्यन्तश्च शीतलाः ||१५||
प्राणमांसक्षयश्वासकासारोचकपीडिताः |
प्रवृद्धपूयरुधिरा व्रणा येषां च मर्मसु ||१६||
क्रियाभिः सम्यगारब्धा न सिध्यन्ति च ये व्रणाः |
वर्जयेदपि तान् वैद्यः संरक्षन्नात्मनो यशः ||१७||
(सु. सू. अ. २८) |
యే చ మర్మస్వసంభూతా ఇతి| మర్మసు న జాతా అపి భృశవేదనాః, మర్మజాతత్వేన హి భృశవేదనావత్త్వం యుక్తం| ప్రాణమాంసక్షయ ఇతి ప్రాణక్షయేణ శక్తిక్షయః, మాంసక్షయేణ చోపచయక్షయః| అనుక్తమప్యశేషం రిష్టం సంగృహ్ణన్నాహ– క్రియాభిరిత్యాది||14-17||
Adhikarana puShpikA · Śloka 42
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే శారీరవ్రణనిదానం సమాప్తం ||42||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शारीरव्रणनिदानं समाप्तम् ||४२||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం శారీరవ్రణనిదానం సమాప్తం||42||