Adhikarana shirorogabhedAH (1) · Śloka 1
அத ஶிரோரோகநிதாநம்|
ஶிரோரோகாஸ்து ஜாயந்தே வாதபித்தகபைஸ்த்ரிபிஃ |
ஸந்நிபாதேந ரக்தேந க்ஷயேண க்ரிமிபிஸ்ததா |
ஸூர்யாவர்தாநந்தவாதார்தாவபேதகஶங்ககைஃ ||௧||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) |
View original
अथ शिरोरोगनिदानम्|
शिरोरोगास्तु जायन्ते वातपित्तकफैस्त्रिभिः |
सन्निपातेन रक्तेन क्षयेण क्रिमिभिस्तथा |
सूर्यावर्तानन्तवातार्धावभेदकशङ्खकैः ||१||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
அத கர்ணநாஸாநேத்ராணாமதிஷ்டாநத்வேந ஶிரஸோ நயநரோகாநந்தரஂ ஶிரோரோகநிதாநாரம்பஃ| ஶிரோரோகாஶ்சைகாதஶ, தத்ர காரணபேதேந ஶிரோரோகபேதஂ தர்ஶயந்நாஹ– ஶிரோரோகாஸ்த்வித்யாதி| வாதபித்தகபைரித்யுக்தே கம்யத ஏவ த்ரிபிரிதி, தத் கதஂ ததுக்திஃ? உச்யதே– ஸர்வேஷாஂ ஶிரோரோகாணாஂ ஸந்நிபாதஜத்வக்யாபநார்தஂ, வாதாதிபேதஶ்சோத்கர்ஷாத்; ததுக்தஂ ஶாலாக்யே– “ஸர்வ ஏவ ஶிரோரோகாஃ ஸந்நிபாதஸமுத்திதாஃ| ஔத்கட்யாத்தோஷலிங்கைஸ்தே கீர்திதாஸ்தத்விதா தஶ||” இதி| த்ரிபிஃ ஸந்நிபாதேநேதி பதத்வயேந ப்ரகதிவிகதிஸமவேதஸந்நிபாதத்வயமாஹுரந்யே| அத்ர பக்ஷே ஸந்நிபாதஜத்வாதேகத்வகணநயா ந ஸங்க்யாதிரேகஃ; த்ரிபிரிதி பதஂ பதக்த்வத்யோதநார்தமிதி கதாதரஃ| க்ஷயேணேதி அஸக்வஸாதீநாஂ க்ஷயேண; க்ஷயஜோऽயஂ தாதுக்ஷயஜநிதவாதகோபேந ஸஹஸாகதவாதஜந்யத்வேநாசயபூர்வகஃ, வாதஜஸ்து ஸஞ்சயப்ரகோபஜநித இதி பேதஃ; அத ஏவாநுபஶயோऽப்யஸ்ய ஸஂஸ்வேதநாதிநா தோஷக்ஷயகதேவோபந்யஸ்தஃ| ஶிரோரோகஶப்தேந ஶிரோகதஶூலரூபா ருஜாऽபிதீயதே, தேந ஸூர்யாவர்தாநந்தவாதார்தாவபேதகஶங்ககைரித்யபிதாநமுபபத்யதே, அந்யதா தேஷாமேவ ஶிரோரோகத்வாத்தைஃ ஶிரோரோகா ஜாயந்த இத்யஸங்கதஂ ஸ்யாத்||௧||
Adhikarana vAtajashirorogalakShaNam (2) · Śloka 2
யஸ்யாநிமித்தஂ ஶிரஸோ ருஜஶ்ச பவந்தி தீவ்ரா நிஶி சாதிமாத்ரம் |
பந்தோபதாபைஃ ப்ரஶமஶ்ச யத்ர ஶிரோऽபிதாபஃ ஸ ஸமீரணேந ||௨||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) |
View original
यस्यानिमित्तं शिरसो रुजश्च भवन्ति तीव्रा निशि चातिमात्रम् |
बन्धोपतापैः प्रशमश्च यत्र शिरोऽभितापः स समीरणेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
வாதிகஶிரோரோகலக்ஷணமாஹ– யஸ்யாநிமித்தமித்யாதி| அநிமித்தமதர்கிதநிமித்தஂ, வாயோர்விஷமக்ரியத்வாத்; தேந நிமித்தாநுஷங்கிணா காலாதிநேத்யர்தஃ| நிஶி சாதிமாத்ரமிதி ராத்ரௌ ஶீதேந வாயோராதிக்யாந்மஹதீ ருஜா பவதி, ஶீதயோநித்வாத்வாயோஃ| பந்தோபதாபைரிதி பந்தோ பந்தநஂ வஸ்த்ராதிபிஃ, உபதாபஃ ஸ்வேதாதிபிஃ, வ்யக்த்யபேக்ஷயா பஹுவசநம்; ஏதேநோபஶயோ தர்ஶிதஃ| ஶிரோऽபிதாபஃ ஶிரோருஜா||௨||
Adhikarana pittajashirorogalakShaNam (3) · Śloka 3
யஸ்யோஷ்ணமங்காரசிதஂ யதைவ பவேச்சிரோ தூப்யதி சாக்ஷிநாஸம் |
ஶீதேந ராத்ரௌ ச பவேச்சமஶ்ச ஶிரோபிதாபஃ ஸ து பித்தகோபாத் ||௩||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) |
View original
यस्योष्णमङ्गारचितं यथैव भवेच्छिरो धूप्यति चाक्षिनासम् |
शीतेन रात्रौ च भवेच्छमश्च शिरोभितापः स तु पित्तकोपात् ||३||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
பித்தஜலக்ஷணமாஹ– யஸ்யோஷ்ணமங்காரசிதமித்யாதி| அங்காரசிதஂ யதைவேதி ஜ்வலதங்காராச்சந்நமிவேத்யர்தஃ| தூப்யதி தூமாயதே தூமபூர்ணமிவ பவதீத்யர்தஃ| தூப்யதீதி திவாதேராகதிகணத்வாத்| அக்ஷி ச நாஸா ச இத்யக்ஷிநாஸஂ, ப்ராண்யங்கத்வாதேகவத்பாவஃ| உபஶயஂ தர்ஶயதி– ஶீதேந ராத்ரௌ சேத்யாதி||௩||
Adhikarana shleShmajashirorogalakShaNam (4) · Śloka 4
ஶிரோ பவேத்யஸ்ய கபோபதிக்தஂ குரு ப்ரதிஷ்டப்தமதோ ஹிமஂ ச |
ஶூநாக்ஷிகூடஂ வதநஂ ச யஸ்ய ஶிரோऽபிதாபஃ ஸ கபப்ரகோபாத் ||௪||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) |
View original
शिरो भवेद्यस्य कफोपदिग्धं गुरु प्रतिष्टब्धमतो हिमं च |
शूनाक्षिकूटं वदनं च यस्य शिरोऽभितापः स कफप्रकोपात् ||४||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ஶ்லேஷ்மஜலக்ஷணமாஹ– ஶிரோ பவேதித்யாதி| கபோபதிக்தமிதி கபலிப்தம்| குரு கௌரவயுதம்| ப்ரதிஷ்டப்தஂ பத்தமிவ| ஹிமஂ ஹிமஸ்பர்ஶம்| ஶூநாக்ஷிகூடமிதி வதநவிஶேஷணம்| ததா ஹி சரகஃ– “ஶிரோ மந்தருஜஂ தேந குருஸ்திமிதபாரிகம்|” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி| அத்ராபி ஸ்வேதாதிநோபஶயோ ஜ்ஞேயஃ||௪||
Adhikarana tridoShajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5
ஶிரோऽபிதாபே த்ரிதயப்ரவத்தே ஸர்வாணி லிங்காநி ஸமுத்பவந்தி |௫|
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) |
View original
शिरोऽभितापे त्रितयप्रवृत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति |५|
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ஸாந்நிபாதிகலக்ஷணமாஹ– ஶிரோऽபிதாப இத்யாதி| ஸர்வாணி லிங்காநி அநந்தரோக்தாநி வாதாதிலிங்காநி| ( அயஂ ச ஸந்நிபாதோ விகதிவிஷமஸமவேதோ ஜ்ஞேயஃ, அந்யதா ஸர்வேஷாமேவ ஶிரோரோகாணாஂ த்ரிதோஷஜத்வாத் பதகபிதாநஂ வ்யர்தஂ ஸ்யாத்; அஸ்ய ச விகதிவிஷமஸமவேதத்வஂ காரணபேதாத் ஜ்ஞேயஂ, ந து விருத்தலக்ஷணதயா; ஸ சாயஂ காரணபேத உத்கடஸர்வதோஷஜத்வாதேவ விஜ்ஞேயஃ| யதா த்ரிதோஷஜே ராஜயக்ஷ்மணி ஸ்வரபேதாதிஜநகாநாஂ வாதாதீநாமுத்கடத்வமிதி| உக்தஂ ஹி சரகே– “ வாதாச்சூலஂ ப்ரமஃ கம்பஃ, பித்தாத்தாஹோ மதஸ்தஷா| கபாத்குருத்வஂ தந்த்ரா ச ஶிரோரோகே த்ரிதோஷஜே||” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி|௫|–
Adhikarana raktajashirorogalakShaNam (5) · Śloka 5
ரக்தாத்மகஃ பித்தஸமாநலிங்கஃ ஸ்பர்ஶாஸஹத்வஂ ஶிரஸோ பவேச்ச ||௫||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) |
View original
रक्तात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ||५||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ரக்தஜலக்ஷணமாஹ– ரக்தாத்மக இத்யாதி| பித்தஸமாநலிங்க இதி பித்தஜஶிரோரோகதுல்யலக்ஷணஃ| பைத்திகலிங்காதிகமிஹ ஸ்பர்ஶாஸஹத்வம்||௫||
Adhikarana kShayajashirorogalakShaNam (6) · Śloka 6
அஸக்வஸாஶ்லேஷ்மஸமீரணாநாஂ ஶிரோகதாநாமிஹ ஸங்க்ஷயேண |
க்ஷயப்ரவத்தஃ ஶிரஸோऽபிதாபஃ கஷ்டோ பவேதுக்ரருஜோऽதிமாத்ரம் |
ஸஂஸ்வேதநச்சர்தநதூமநஸ்யைரஸக்விமோக்ஷைஶ்ச விவத்திமேதி ||௬||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) |
View original
असृग्वसाश्लेष्मसमीरणानां शिरोगतानामिह सङ्क्षयेण |
क्षयप्रवृत्तः शिरसोऽभितापः कष्टो भवेदुग्ररुजोऽतिमात्रम् |
संस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यैरसृग्विमोक्षैश्च विवृद्धिमेति ||६||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
க்ஷயஜலக்ஷணமாஹ– அஸகித்யாதி| வஸாஸஜோஃ ஸர்வதேஹஸ்திதத்வாச்சிரஸி ஸ்திதிஃ, ஶ்லேஷ்மணஶ்ச ஸ்தாநமேவ ஶிரஃ, உதாநவாயோரூர்த்வகதித்வாச்சிரஸ்யவஸ்தாநஂ, தேஷாஂ க்ஷயேண உக்ரருஜத்வஂ வ்யாதிப்ரபாவாத்; யதோ வத்தே வாயாவுக்ரருஜா யுஜ்யதே ந து க்ஷீணே; யதுக்தம்– “ வாதே பித்தே கபே சைவ க்ஷீணே லக்ஷணமுச்யதே| கர்மணஃ ப்ராகதாத்தாநிஃ” (ச. ஸூ. அ. ௧௮) இதி| அந்யைஃ புநரயஂ பாடஃ ஸுஶ்ருதே ஸ்வீகதஃ; யதா– “வஸாபலாஸக்ஷயஸம்பவாநாஂ” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) இதி| யுக்தஶ்சாயஂ பாடஃ, வாதக்ஷயே ஹி கபவத்தௌ கபஜஃ ஶிரோரோகஃ ஸ்யாத், “வத்திர்வாऽபி விரோதிநாம்|” (ச. ஸூ. அ. ௧௮) இதி வசநாத்| கிஂ சைதஸ்ய சிகித்ஸாயாமுக்தஂ “பாநே நஸ்யே ச ஸர்பிஃ ஸ்யாத்வாதக்நமதுரைஃ ஶதம்|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௬) இதி| ததஶ்ச ஸமீரணபாடோ ந ஸங்கதஃ, ந ஹி க்ஷீணே வாயௌ ஶமநமுக்தம், அபி தர்ஹி வர்தநவிதிஃ; யதுக்தம்– “க்ஷீணா வர்தயிதவ்யாஃ” (ஸு. சி. அ. ௩௩) இதி| வஸா தேஹஸ்நேஹஸ்யோபலக்ஷணஂ, தேந மேதோமஜ்ஜஶுக்ரமஸ்திஷ்காண்யப்யவருத்யந்தே, தேஷாஂ தேஹஸ்நேஹத்வாத்| பித்தமாஂஸாதிக்ஷயஜஸ்து சயாதிக்ரமஜக்ஷயகதவாதஶிரோரோக ஏவாவருத்யதே, இதி கதாதரஃ| ஶிரோபிதாபஃ ஶிரோருஜா| ஸஂஸ்வேதநச்சர்தநதூமநஸ்யைஃ கபக்ஷயஃ, நாகராதிதீவ்ரதூமேந வஸாமஸ்திஷ்காதிக்ஷயஃ, ஸிராமோக்ஷாதிபிரஸக்க்ஷயஃ, அத ஏவைதைஃ ஸஂஸ்வேதநாதிபிஃ க்ஷயஜஸ்ய வத்திஃ| அயஂ விதேஹேऽபி பட்யதே “ ப்ரமதி துத்யதே ஶூந்யஂ ஶிரோ விப்ராந்தநேத்ரதா| மூர்சா காத்ராவஸாதஶ்ச ஶிரோரோகே க்ஷயாத்மகே||” இதி| சக்ஷுஷ்யऽப்யாஹ– “ஸ்த்ரீப்ரஸங்காதபிகாதாததவா தேஹகர்மணா| க்ஷிப்ரஂ ஸஞ்ஜாயதே கச்ச்ரஃ ஶிரோரோகஃ க்ஷயாத்மகஃ|| வாதபித்தாத்மகஂ லிங்கஂ வ்யாமிஶ்ரஂ தத்ர லக்ஷயேத்|” இதி||௬||
Adhikarana krimijashirorogalakShaNam (7) · Śloka 7
நிஸ்துத்யதே யஸ்ய ஶிரோऽதிமாத்ரஂ ஸம்பக்ஷ்யமாணஂ ஸ்புரதீவ சாந்தஃ |
க்ராணாச்ச கச்சேத் ஸலிலஂ ஸபூயஂ ஶிரோபிதாபஃ க்ரிமிபிஃ ஸ கோரஃ ||௭||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) |
View original
निस्तुद्यते यस्य शिरोऽतिमात्रं सम्भक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः |
घ्राणाच्च गच्छेत् सलिलं सपूयं शिरोभितापः क्रिमिभिः स घोरः ||७||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
க்ரிமிஜமாஹ– நிஸ்துத்யத இத்யாதி| நிஸ்துத்யதே ஸூசீபிரிவ துத்யதே| ஸம்பக்ஷ்யமாணம் இத்யத்ர ‘க்ரிமிபிஃ’ இதி ஶேஷஃ, ப்ரகரணாத்| ஸ்புரதீவ மநாக் சலதீவ| க்ராணாச்சேதி சகாரோ பிந்நக்ரமேண ஸலிலமித்யத்ர ஸம்பத்யதே; தேந ஸலிலஂ பூயஂ ச கச்சேத், ததா க்ரிமயஶ்ச கதாசித்கச்சந்தீதி; ததா ச சரகஃ– “க்ரிமீணாஂ தர்ஶநேந ச|” (ச. ஸூ. அ. ௧௭) இதி||௭||
Adhikarana sUryAvartalakShaNam (8) · Śloka 8
ஸூர்யோதயஂ யா ப்ரதி மந்தமந்தமக்ஷிப்ருவஂ ருக் ஸமுபைதி காடா |
விவர்ததே சாஂஶுமதா ஸஹைவ ஸூர்யாபவத்தௌ விநிவர்ததே ச |
ஸர்வாத்மகஂ கஷ்டதமஂ விகாரஂ ஸூர்யாபவர்தஂ தமுதாஹரந்தி ||௮||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) |
View original
सूर्योदयं या प्रति मन्दमन्दमक्षिभ्रुवं रुक् समुपैति गाढा |
विवर्धते चांशुमता सहैव सूर्यापवृत्तौ विनिवर्तते च |
सर्वात्मकं कष्टतमं विकारं सूर्यापवर्तं तमुदाहरन्ति ||८||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
ஸூர்யாவர்தலக்ஷணமாஹ– ஸூர்யோதயமித்யாதி| ஸூர்யோதயஂ ப்ரதி லக்ஷீகத்ய யா ருகக்ஷிப்ருவஂ ஸமுபைதீதி ஸம்பந்தஃ| ‘அக்ஷிப்ருவௌ’ இதி பாடாந்தரே ப்ராண்யங்கத்வேந ப்ராப்தைகவத்பாவஸ்யாபாவஃ, நாஸிகாஸ்தநயோரிதிவத் லக்ஷணவ்யபிசாராத்| ஸூர்யோதயே ப்ராதர்மந்தஂ மந்தஂ யதா ஸ்யாத்ததா ருஜாஂ ஸமுபைதி, அஂஶுமதா ச ஸூர்யேண ஸஹ காடா யதா பவதி ததா வர்ததே| அயமர்தஃ– யதா ஸூர்யோ வர்ததே ததா வேதநா ப்ரவத்தா பவதி, ஸூர்யஸ்யாபவத்தௌ ஸாயாஹ்நே விநிவர்ததே ஶாம்யதீத்யர்தஃ| ‘காடா’ இத்யத்ர ‘கூடா’ இதி பாடாந்தரஂ, ததா ஸூர்யாபகமே கூடா ராத்ரௌ லீநேத்யர்தஃ| ஸர்வாத்மகமிதி ஸந்நிபாதஜம்| வ்யாதிஸ்வபாவாச்ச காலவிஶேஷநியமஃ| கஷ்டதமஂ கச்ச்ரஸாத்யம்| நநு, அயஂ ஸுஶ்ருதே வாதபித்தாப்யாஂ பட்யதே, தத்யதா– “ஆவர்தஸஞ்ஜ்ஞஃ ஸ து ஸூர்யபூர்வோ வ்யாதிர்மதஃ பித்தஸமீரணாப்யாம்| ஶீதேந ஶாந்திஂ லபதே கதாசிதுஷ்ணேந ஜந்துஃ ஸுகமாப்நுயாச்ச||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) இதி| தத் கதஂ ஸர்வஜத்வம்? உச்யதே– ஸுஶ்ருதே ஔத்கர்ஷேண வ்யபதேஶ இதி ந விரோதஃ| நநு, ஏவஂ கதஂ ராத்ரௌ வாயுஸமாநகுணஶீதப்ராதுர்பாவே வேதநாலீநதா, திவஸஸ்யாத்யந்தயோர்மந்தருக்த்வஂ ச? உச்யதே– அத்ராபி பித்தஸ்ய ப்ரபலதமத்வாத்| யத்து சிகித்ஸாயாஂ ஶிரீஷமூலபிப்பலீமூலவசாவபீடாத்யபிஹிதஂ தத்வ்யாதிப்ரத்யநீகத்வாத்| அத வாதபித்தஜத்வவர்ணநேந விஶிஷ்டகாலபவநே ஹேதுர்தர்ஶிதோ பவதி| யதோ வாதபித்தயோஃ ஶீதோஷ்ணாத்மகத்வாத் பூர்வாஹ்ணே ஸூர்யவத்திக்ரமேண ஸ்ரோதஸாஂ ஸங்கோசக்ரமாதவருத்தமார்கயோர்வேதநாகரத்வம், அபராஹ்ணே நிவர்தமாநே ஸூர்யே து ஸ்ரோதஸாஂ விவதத்வாத் ஸ்வமார்கவ்யாகாதவிரஹேண வேதநாயா அஜநகத்வமிதி யுக்தஃ காலவிஶேஷநியமஃ| ததா சாஹ நிமிஃ– “ஸூர்யஸோமாத்மகௌ நித்யஂ ஸ்வஹேதூ பித்தமாருதௌ| குர்வதே வேதநாஂ தீவ்ராஂ திநாத் பூர்வாஹ்ண ஏவ து|| ஆதித்யதேஜஸா யுக்தே நிவத்தேऽபி ச பாஸ்கரே| ஸ்ரோதஸாஂ விவதத்வாச்ச ததஃ ஶ்லேஷ்மாऽதிகச்சதி|| உத்கதோ மாதரிஶ்வா ச ஸ்வமார்கஂ ப்ரதிபத்யதே| தஸ்மாந்மத்யதிநாதூர்த்வஂ வேதநாऽத்ர ப்ரஶாம்யதி||” இதி| வாதபித்தஜத்வமஸ்ய “அதிகத்வேந வ்யபதேஶ” இதி ந்யாயாத்; தேந பூர்வேண ஸமஂ ந விரோதஃ| விதேஹே ஸூர்யாவர்தவிபர்யயோऽபி பட்யதே– “தத்ர வாதாநுகஂ பித்தஂ சிதஂ ஶிரஸி திஷ்டதி| மத்யாஹ்நே தேஜஸாऽர்கஸ்ய தத்விவத்தஂ ஶிரோருஜம்|| கரோதி பைத்திகீஂ கோராஂ ஸஂஶாம்யதி திநக்ஷயே| அஸ்தங்கதே ப்ரபாஹீநே ஸூர்யே வாயுர்விவர்ததே|| பித்தஂ ஶாந்திமவாப்நோதி ததஃ ஶாம்யதி வேதநா| ஏஷ பித்தாநிலகதஃ ஸூர்யாவர்தவிபர்யயஃ||” இதி| அயமத்ர ஸூர்யாவர்த ஏவாந்தர்பாவநீயஃ, சாதுர்திகே சாதுர்திகவிபர்யயவத்||௮||
Adhikarana anantavAtalakShaNam (9-10) · Śloka 10
தோஷாஸ்து துஷ்டாஸ்த்ரய ஏவ மந்யாஂ ஸம்பீட்ய காடாஸு ருஜாஂ ஸுதீவ்ராம் |
குர்வந்தி யோऽக்ஷிப்ருவி ஶங்கதேஶே ஸ்திதிஂ கரோத்யாஶு விஶேஷதஸ்து ||௯||
கண்டஸ்ய பார்ஶ்வே து கரோதி கம்பஂ ஹநுக்ரஹஂ லோசநஜாஂஶ்ச ரோகாந் |
அநந்தவாதஂ தமுதாஹரந்தி தோஷத்ரயோத்தஂ ஶிரஸோ விகாரம் ||௧௦||
(ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) |
View original
दोषास्तु दुष्टास्त्रय एव मन्यां सम्पीड्य घाटासु रुजां सुतीव्राम् |
कुर्वन्ति योऽक्षिभ्रुवि शङ्खदेशे स्थितिं करोत्याशु विशेषतस्तु ||९||
गण्डस्य पार्श्वे तु करोति कम्पं हनुग्रहं लोचनजांश्च रोगान् |
अनन्तवातं तमुदाहरन्ति दोषत्रयोत्थं शिरसो विकारम् ||१०||
(सु. उ. तं. अ. २५) |
அநந்தவாதலக்ஷணமாஹ– தோஷா இத்யாதி| மந்யா க்ரீவாஸிராத்வயஂ, தாஂ ஸம்பீட்ய; காடாஸு க்ரீவாபஶ்சாத்பாகேஷு, தோஷாஸ்த்ரய ஏவ ருஜாஂ வேதநாஂ ஸுதீவ்ராஂ குர்வந்தி, ததா அக்ஷிப்ருவி ஶங்கதேஶே ச ஸ்திதிமாரப்தத்வஂ யோ விஶேஷதஃ கரோதி, ததா கண்டபார்ஶ்வே கம்பஂ ஹநுக்ரஹாதிகஂ ச யஃ கரோதி, தமநந்தவாதமுதாஹரந்தீதி யோஜ்யம்| கண்டஸ்ய கபோலஸ்ய, பார்ஶ்வே ஏகதேஶே| ஹநுக்ரஹோ வாதவ்யாதிவிஶேஷஃ| அமுஂ ச ஸுஶ்ருதே அந்யதோவாதேநைவ துல்யத்வாதநந்தவாதஂ பரித்யஜ்ய தஶ ஶிரோரோகா அபிஹிதாஃ, ஏவஂ தந்த்ராந்தரேऽபி “கீர்திதாஸ்தத்விதா தஶ” இத்யபிதாநஂ; மாதவகரேண து த்ரிதோஷஜத்வேந தததிககம்பஹநுக்ரஹலிங்கயோகாச்ச கேவலவாதஜாதந்யதோவாதாத்விலக்ஷண ஏவாயமிதி அநந்தவாதோऽதிகஃ படிதஃ, பேதோ ஹி பேதவதாஂ காரணபேதாத்விருத்ததர்மாத்யாஸாச்ச பவதீதி||௯-௧௦||
Adhikarana ardhAvabhedalakShaNam (11-13) · Śloka 13
ரூக்ஷாஶநாத்யத்யஶநப்ராக்வாதாவஶ்யமைதுநைஃ |
வேகஸந்தாரணாயாஸவ்யாயாமைஃ குபிதோऽநிலஃ ||௧௧||
கேவலஃ ஸகபோ வாऽர்தஂ கஹீத்வா ஶிரஸோ பலீ |
மந்யாப்ரூஶங்ககர்ணாக்ஷிலலாடார்தேऽதிவேதநாம் ||௧௨||
ஶஸ்த்ராரணிநிபாஂ குர்யாத்தீவ்ராஂ ஸோऽர்தாவபேதகஃ |
நயநஂ வாऽதவா ஶ்ரோத்ரமதிவத்தோ விநாஶயேத் ||௧௩||
View original
रूक्षाशनात्यध्यशनप्राग्वातावश्यमैथुनैः |
वेगसन्धारणायासव्यायामैः कुपितोऽनिलः ||११||
केवलः सकफो वाऽर्धं गृहीत्वा शिरसो बली |
मन्याभ्रूशङ्खकर्णाक्षिललाटार्धेऽतिवेदनाम् ||१२||
शस्त्रारणिनिभां कुर्यात्तीव्रां सोऽर्धावभेदकः |
नयनं वाऽथवा श्रोत्रमतिवृद्धो विनाशयेत् ||१३||
அர்தாவபேதலக்ஷணமாஹ– ரூக்ஷாஶநேத்யாதி| அத்யஶநமஜீர்ணே போஜநம்| அவஶ்யாயேதி அவஶ்யாயோ ஹிமமுச்யதே, சந்தோऽநுரோதேந யகாரலோபோ ஹ்ரஸ்வத்வஂ சேதி வ்யாசக்ஷதே| கதாசித் ஸஶ்லேஷ்மவாதஜத்வமிதி விகல்பஂ தர்ஶயதி– கேவல இத்யாதி| ஶஸ்த்ராரணிநிபாஂ ஶஸ்த்ரச்சேதநிபாமரணிநிபாஂ ச; அரணிஃ அக்ந்யுத்தாபநகாஷ்டயந்த்ரஂ, தஸ்ய மந்தநவத் பீடா; கிஂவா, அரணிநா காரணேந அக்நிரேவோச்யதே, தேநாக்நிநிபாஂ ச வேதநாம்| ஸுஶ்ருதே த்வயஂ த்ரிதோஷஜஃ படிதஃ| தத்யதா– “யஸ்யோத்தமாங்கஂ ருஜதேऽர்தமாத்ரஂ ஸதோதபேதப்ரமமோஹஶூலைஃ| பக்ஷாத்தஶாஹாததவாऽப்யகஸ்மாத்தமர்தபேதஂ த்ரிதயாத்வ்யவஸ்யேத்||” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) இதி| அத்ர து கேவலோऽநிலஃ ஸகபோ வேத்யௌத்கர்ஷ்யாதபிதாநஂ, “ஸோऽர்தபேதஃ கபாநிலாத்|” இதி விதேஹேऽப்யேவஂ போத்தவ்யம்| அயமுபேக்ஷ்யமாணோ நயநாதிகஂ ஹந்யாதித்யாஹ– நயநமித்யாதி| அத்ரைவ விதேஹஃ– “ஶிரஸோऽந்யதரே பார்ஶ்வே குபிதோ மாருதோ யதா| ஶ்லேஷ்மணா ருத்யதே ஜந்தோஸ்தோதஸ்புடநதாலநைஃ|| ஶூலாவதாரணைர்காடமர்தஂ ததவருத்யதே| நயநஂ சாவதீர்யேத ஸோऽர்தபேதஃ கபாநிலாத்|| ததா த்ர்யஹாத் ஸ பஞ்சாஹாத் பக்ஷாந்மாஸாச்ச தேஹிநாம்|” இதி| ஸுஶ்ருதே “பவநாத் ஸபித்தாத்” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) இதி கேசித் படந்தி| தேந வாதபித்தஜத்வமஸ்ய| ஸாத்யகிநா “வாயுஃ ஶிரஃஶங்கப்ரூநேத்ரமவகஹ்ய” இத்யாதிநா வாதஜத்வமஸ்ய தர்ஶிதம்| அந்யே து ஸந்நிபாதாதிகாராத் ஸந்நிபாதஜஂ படந்தி, ததாச ஸுஶ்ருதஃ– ‘த்ரிதயாத்வ்யவஸ்யேத்|’ (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) இதி| வ்யாதிஸ்வபாவாதசிராநுபந்தகத்வஂ ஸாந்நிபாதிகத்வேऽபி||௧௧-௧௩||
Adhikarana sha~gkhakasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (14-15) · Śloka 15
ரக்தபித்தாநிலா துஷ்டாஃ ஶங்கதேஶே விமூர்சிதாஃ |
தீவ்ரருக்தாஹராகஂ ஹி ஶோதஂ குர்வந்தி தாருணம் ||௧௪||
ஸ ஶிரோ விஷவத்வேகீ நிருந்த்யாஶு கலஂ ததா |
த்ரிராத்ராஜ்ஜீவிதஂ ஹந்தி ஶங்ககோ நாமதஃ பரம் |
த்ர்யஹாஜ்ஜீவதி பைஷஜ்யஂ ப்ரத்யாக்யாய ஸமாசரேத் ||௧௫||
View original
रक्तपित्तानिला दुष्टाः शङ्खदेशे विमूर्छिताः |
तीव्ररुग्दाहरागं हि शोथं कुर्वन्ति दारुणम् ||१४||
स शिरो विषवद्वेगी निरुन्ध्याशु गलं तथा |
त्रिरात्राज्जीवितं हन्ति शङ्खको नामतः परम् |
त्र्यहाज्जीवति भैषज्यं प्रत्याख्याय समाचरेत् ||१५||
ஶங்ககலக்ஷணமாஹ– ரக்தபித்தாநிலா இத்யாதி| துஷ்டாஶ்சயாதிமந்தஃ| மூர்சிதாஃ அந்யோऽந்யமேகீபூதாஃ| கபோऽப்யத்ர போத்தவ்யஃ; ததா ச ஸுஶ்ருதஃ– “ஶங்காஶ்ரிதோ வாயுருதீர்ணவேகஃ கதாநுதாபஃ கபபித்தரக்தைஃ|” (ஸு. உ. தஂ. அ. ௨௫) இதி| ( மாரகத்வமாஹ– த்ரிராத்ராஜ்ஜீவிதஂ ஹந்தீதி| குஶலேநோபக்ரமே க்ரியமாணே த்ரிராத்ராத் பரதோ ஜீவத்யேவேத்யத ஆஹ– பரஂ த்ர்யஹாஜ்ஜீவதீதி| அத்ர அஹஃஸம்பந்திநீ ராத்ரிருபலக்ஷ்யதே, தேந த்ரிராத்ராத், பரஂ ஜீவதீத்யர்தஃ| தத் கிமஸ்ய த்ரிராத்ராப்யந்தரே ஸாத்யத்வமஸாத்யத்வஂ வேத்யத ஆஹ– பைஷஜ்யமித்யாதி| ததநேந த்ரிராத்ராப்யந்தரே விகல்பிதாஸாத்யத்வஂ, த்ரிராத்ராத் பரமஸாத்யத்வஂ தர்ஶிதம்| தத்ரைவ விதேஹஃ– “சீயதே து ததா பித்தஂ ஶங்கயோரநிலாசிதம்| நிருணத்தி ததோ மர்ம பரிபூரிதமுல்பணம்|| ததஃ ஶங்கௌ ப்ரருஜ்யேதே தஹ்யேதே இவ வஹ்நிநா| ஸூசீபிரிவ துத்யேதே நிகத்யேதே இவாஸிநா|| ஶங்ககோ நாம ஶிரஸி வ்யாதிரேஷஃ ஸுதாருணஃ| தஷ்ணாமூர்சாஜ்வரகரஸ்த்ரிராத்ராத் பரமந்தகத்|| குஶலேந தூபக்ராந்தஸ்த்ரிராத்ராதேவ ஜீவதி|” இதி)||௧௪-௧௫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 60
இதி ஶ்ரீமாதவகரவிசிதே மாதவநிதாநே ஶிரோரோகநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௬௦||
View original
इति श्रीमाधवकरविचिते माधवनिदाने शिरोरोगनिदानं समाप्तम् ||६०||
இதி ஶ்ரீகண்டதத்தகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ ஶிரோரோகநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௬௦||