Adhikarana shItapittasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1) · Śloka 1
અથ શીતપિત્તોદર્દ-કોઠનિદાનમ્ |
શીતમારુતસંસ્પર્શાત્ પ્રદુષ્ટૌ કફમારુતૌ |
પિત્તેન સહ સમ્ભૂય બહિરન્તર્વિસર્પતઃ ||૧||
View original
अथ शीतपित्तोदर्द-कोठनिदानम् |
शीतमारुतसंस्पर्शात् प्रदुष्टौ कफमारुतौ |
पित्तेन सह सम्भूय बहिरन्तर्विसर्पतः ||१||
ત્વગ્દુષ્ટિદોષત્રયજન્યત્વસામાન્યાત્ કુષ્ઠાનન્તરં શીતપિત્તોદર્દાદિનિદાનમ્| તસ્ય દોષત્રયજન્યત્વમાહ– શીતમારુતસંસ્પર્શાદિત્યાદિ| પિત્તેન સહ સમ્ભૂયેતિ સ્વહેતૂપચિતેન પિત્તેન સમ્ભૂય મિલિત્વા| બહિરન્તરિતિ બહિસ્ત્વચિ, અન્તઃ શોણિતાદૌ; વિસર્પતઃ પ્રસરતઃ||૧||
Adhikarana shItapittapUrvarUpam (2) · Śloka 2
પિપાસારુચિહૃલ્લાસદેહસાદાઙ્ગગૌરવમ્ |
રક્તલોચનતા તેષાં પૂર્વરૂપસ્ય લક્ષણમ્ ||૨||
View original
पिपासारुचिहृल्लासदेहसादाङ्गगौरवम् |
रक्तलोचनता तेषां पूर्वरूपस्य लक्षणम् ||२||
પૂર્વરૂપમાહ– પિપાસેત્યાદિ| રક્તલોચનતા પ્રભાવાત્| પૂર્વરૂપસ્ય લક્ષણમિતિ પૂર્વરૂપસ્ય સ્વરૂપમિત્યર્થઃ; ન તુ લક્ષણમત્ર લિઙ્ગં, પિપાસાદિવ્યતિરિક્તસ્ય પૂર્વરૂપસ્યાભાવાત્||૨||
Adhikarana shItapittalakShaNam (3-4) · Śloka 4
વરટીદષ્ટસંસ્થાનઃ શોથઃ સઞ્જાયતે બહિઃ |
સકણ્ડૂસ્તોદબહુલશ્છર્દિજ્વરવિદાહવાન્ ||૩||
ઉદર્દમિતિ તં વિદ્યાચ્છીતપિત્તમથાપરે |
વાતાધિકં શીતપિત્તમુદર્દસ્તુ કફાધિકઃ ||૪||
View original
वरटीदष्टसंस्थानः शोथः सञ्जायते बहिः |
सकण्डूस्तोदबहुलश्छर्दिज्वरविदाहवान् ||३||
उदर्दमिति तं विद्याच्छीतपित्तमथापरे |
वाताधिकं शीतपित्तमुदर्दस्तु कफाधिकः ||४||
ઉદર્દલક્ષણમાહ– વરટીત્યાદિ| સકણ્ડૂસ્તોદબહુલશ્છર્દિજ્વરવિદાહવાનિતિ અત્ર કણ્ડૂઃ કફાત્, તોદો વાતાત્, છર્દિજ્વરવિદાહાઃ પિત્તાદિતિ દોષત્રયલિઙ્ગમ્| અનયોઃ શીતપિત્તોદર્દયોઃ સમાનસંસ્થાનત્વેઽપિ વાતાધિકં શીતપિત્તં, કફાધિક ઉદર્દઃ||૩-૪||
Adhikarana udardasya dharmAntaram (5) · Śloka 5
સોત્સઙ્ગૈશ્ચ સરાગૈશ્ચ કણ્ડૂમદ્ભિશ્ચ મણ્ડલૈઃ |
શૈશિરઃ કફજો વ્યાધિરુદર્દ ઇતિ કીર્તિતઃ ||૫||
View original
सोत्सङ्गैश्च सरागैश्च कण्डूमद्भिश्च मण्डलैः |
शैशिरः कफजो व्याधिरुदर्द इति कीर्तितः ||५||
ઉદર્દસ્ય ધર્માન્તરમાહ– સોત્સઙ્ગૈરિત્યાદિ| ઉત્સઙ્ગૈઃ મધ્યનિમ્નૈઃ| શૈશિર ઇતિ શિશિરસમ્ભવઃ||૫||
Adhikarana koThalakShaNam (6) · Śloka 6
અસમ્યગ્વમનોદીર્ણપિત્તશ્લેષ્માન્નનિગ્રહૈઃ |
મણ્ડલાનિ સકણ્ડૂનિ રાગવન્તિ બહૂનિ ચ |
ઉત્કોઠઃ સાનુબન્ધશ્ચ કોઠ ઇત્યભિધીયતે ||૬||
View original
असम्यग्वमनोदीर्णपित्तश्लेष्मान्ननिग्रहैः |
मण्डलानि सकण्डूनि रागवन्ति बहूनि च |
उत्कोठः सानुबन्धश्च कोठ इत्यभिधीयते ||६||
ત્વગ્દુષ્ટિસામ્યાદત્રૈવ કોઠોઽભિધીયતે– અસમ્યગ્વમનેત્યાદિ| અસમ્યક્ત્વં વમનસ્યાયોગમિથ્યાયોગાદિના, તથોદીર્ણાનાં પિત્તશ્લેષ્માન્નાનાં નિગ્રહો વેગવિધારણં, તૈર્મણ્ડલાનિ જાયન્તે, સ કોઠઃ| અથવાઽયમર્થઃ– અસમ્યગ્વમનોદીર્ણૌ પિત્તશ્લેષ્માણૌ, તથાઽન્નનિગ્રહ ઉપસ્થિતવેગસ્યાન્નસ્ય નિગ્રહઃ છર્દિનિગ્રહઃ ઇતિ યાવત્, તૈર્હેતુભિર્ભવન્તિ| વમનસ્ય ચાસમ્યક્ત્વમયોગમિથ્યાયોગાભ્યાં જ્ઞેયમ્, અતિયોગસ્ય તુ પિત્તશ્લેષ્મકોઠાકરત્વાત્| એતેન હેતુલક્ષણભેદાદ્ભિન્નઃ કોઠ ઉદર્દાત્| કોઠો નિરનુબન્ધઃ| તથા ચોક્તમ્– “ક્ષણિકોત્પાદવિનાશઃ કોઠ ઇતિ નિગદ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ|” ઇતિ સાનુબન્ધ ઉત્કોઠોઽભિધીયતે| સાનુબન્ધતા ચ પુનઃપુનર્ભવનેન||૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 50
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને શીતપિત્તોદર્દકોઠાનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૫૦||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शीतपित्तोदर्दकोठानिदानं समाप्तम् ||५०||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં શીતપિત્તોદર્દકોઠનિદાનં સમાપ્તમ્||૫૦||