Adhikarana shothasamprAptiH (1-2) · Śloka 3
અથ શોથનિદાનમ્ |
રક્તપિત્તકફાન્ વાયુર્દુષ્ટો દુષ્ટાન્ બહિઃસિરાઃ |
નીત્વા રુદ્ધગતિસ્તૈર્હિ કુર્યાત્ત્વઙ્માંસસંશ્રયમ્ ||૧||
ઉત્સેધં સંહતં શોથં તમાહુર્નિચયાદતઃ |
સર્વં હેતુવિશેષૈસ્તુ રૂપભેદાન્નવાત્મકમ્ ||૨||
દોષૈઃ પૃથગ્દ્વયૈઃ સર્વૈરભિઘાતાદ્વિષાદપિ |૩|
(વા. નિ. અ. ૧૩) |
View original
अथ शोथनिदानम् |
रक्तपित्तकफान् वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः |
नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् ||१||
उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः |
सर्वं हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् ||२||
दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि |३|
(वा. नि. अ. १३) |
ઉદરે શોથસ્યોપદ્રવત્વેનોક્તત્વાત્તદનન્તરં શોથનિદાનમ્| તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ– રક્તપિત્તકફાનિત્યાદિ| રક્તપિત્તકફાન્ સ્વહેતુભિઃ સ્વાતન્ત્ર્યેણ દુષ્ટાન્ કુપિતાન્, દુષ્ટઃ સ્વહેતુકુપિતો વાયુર્બહિઃસિરા બાહ્યા અગમ્ભીરાઃ સિરા નીત્વા ગમયિત્વા, તૈઃ રક્તપિત્તકફૈઃ રુદ્ધગતિરાવૃતમાર્ગો વાયુરુત્સેધમુચ્છ્રાયં કુર્યાદિતિ યોજના| બહિઃસિરાશબ્દેનાત્રાગમ્ભીરતયોક્તાનાં સ્રોતસામપિ ગ્રહણમ્| ત્વઙ્માંસસંશ્રયમિત્યનેન વ્રણશોથાદ્ભેદં દર્શયતિ, અષ્ટસુ વ્રણવાસ્તુષુ વ્રણશોથસ્ય સમ્ભવાત્| યદુક્તં સુશ્રુતેન– “ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિકોષ્ઠમર્માણીત્યષ્ટૌ વ્રણવાસ્તૂનિ ભવન્તિ|” (સુ. સૂ. અ. ૨૨) ઇતિ| સંહતં સંહતાત્મકમ્| કુતઃ સંહતાત્મકમિત્યત આહ– નિચયાદત ઇતિ| અતોઽસ્માત્ પૂર્વોક્તાત્ રક્તસહિતદોષત્રયસમુદાયાત્; એતેન રક્તસહિતત્રિદોષજન્યત્વમસ્યોક્તં ભવતિ| સર્વમિત્યાદિ સર્વમિતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે, સર્વમુત્સેધં શોથમાહુરિત્યર્થઃ| હેતુવિશેષૈરિતિ દોષત્રયાભિઘાતપ્રભૃતિભિઃ કારણભેદૈર્યો રૂપભેદસ્તસ્માત્ સર્વં નવાત્મકમાહુરિતિ પૂર્વક્રિયયા સમ્બન્ધઃ| ‘સર્વહેતુવિશેષૈઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરે સર્વેષાં હેતુવિશેષૈરિત્યર્થઃ| દ્વયૈરિતિ દ્વન્દ્વૈઃ, સર્વૈસ્ત્રિભિઃ||૧-૨||–
Adhikarana shothapUrvarUpam (3) · Śloka 3
તત્પૂર્વરૂપં દવથુઃ સિરાયામોઽઙ્ગગૌરવમ્ ||૩||
(વા. નિ. અ. ૧૩) |
View original
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम् ||३||
(वा. नि. अ. १३) |
પૂર્વરૂપમાહ– તદિત્યાદિ| દવથુરુપતાપઃ| સિરાયામઃ સિરાપ્રસરણવત્ પીડા||૩||
Adhikarana shothanidAnam (4-5) · Śloka 5
શુદ્ધ્યામયાભુક્તકૃશાબલાનાં ક્ષારામ્લતીક્ષ્ણોષ્ણગુરૂપસેવા |
દધ્યામમૃચ્છાકવિરોધિદુષ્ટગરોપસૃષ્ટાન્નનિષેવણં ચ ||૪||
અર્શાંસ્યચેષ્ટા ન ચ દેહશુદ્ધિર્મર્મોપઘાતો વિષમા પ્રસૂતિઃ |
મિથ્યોપચારઃ પ્રતિકર્મણાં ચ નિજસ્ય હેતુઃ શ્વયથોઃ પ્રદિષ્ટઃ ||૫||
(ચ. ચિ. અ. ૧૨) |
View original
शुद्ध्यामयाभुक्तकृशाबलानां क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरूपसेवा |
दध्याममृच्छाकविरोधिदुष्टगरोपसृष्टान्ननिषेवणं च ||४||
अर्शांस्यचेष्टा न च देहशुद्धिर्मर्मोपघातो विषमा प्रसूतिः |
मिथ्योपचारः प्रतिकर्मणां च निजस्य हेतुः श्वयथोः प्रदिष्टः ||५||
(च. चि. अ. १२) |
પૂર્વરૂપાનન્તરં કામચારાન્નિદાનમાહ– શુદ્ધ્યામયેત્યાદિ| શુદ્ધિર્વમનવિરેચનાદિઃ, આમયા જ્વરાદયઃ; અભુક્તમભોજનં વિગુણં ચ ભોજનં, તૈઃ કૃશાનામબલાનાં ચ ક્ષારાદિસેવા નિજસ્ય શ્વયથોર્હેતુઃ| દધ્યાદયઃ સ્વતન્ત્રા એવ હેતવઃ, આમમપક્વં, દુષ્ટં દોષજનકં મન્દકનવોદકાદિ, ગરં સંયોગજં વિષમ્| અચેષ્ટા નિષ્ક્રિયત્વમ્| ન ચ દેહશુદ્ધિરિતિ શોધનાર્હેઽપિ દોષે દેહાશુદ્ધિઃ| મર્મોપઘાત ઇહ દોષકૃત એવ જ્ઞેયઃ, બાહ્યહેતુજસ્તુ મર્મોપઘાત આગન્તુશોથહેતુરેવ| વિષમા પ્રસૂતિરામગર્ભપતનાદિકા| મિથ્યોપચારોઽસમ્યક્કરણમસમ્યગુપચારઃ| પ્રતિકર્મણાં વમનાદીનામ્||૪-૫||
Adhikarana shothasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6
સગૌરવં સ્યાદનવસ્થિતત્વં સોત્સેધમૂષ્માઽથ સિરાતનુત્વમ્ |
સલોમહર્ષશ્ચ વિવર્ણતા ચ સામાન્યલિઙ્ગં શ્વયથોઃ પ્રદિષ્ટમ્ ||૬||
View original
सगौरवं स्यादनवस्थितत्वं सोत्सेधमूष्माऽथ सिरातनुत्वम् |
सलोमहर्षश्च विवर्णता च सामान्यलिङ्गं श्वयथोः प्रदिष्टम् ||६||
સામાન્યલિઙ્ગમાહ– સેત્યાદિ| સગૌરવમિતિ અનવસ્થિતત્વવિશેષણં, તથા સોત્સેધમિતિ ચ||૬||
Adhikarana vAtashothali~ggam (7) · Śloka 7
ચલસ્તનુત્વક્ પરુષોઽરુણોઽસિતઃ સુષુપ્તિહર્ષાર્તિયુતોઽનિમિત્તતઃ |
પ્રશામ્યતિ પ્રોન્નમતિ પ્રપીડિતો દિવાબલી ચ શ્વયથુઃ સમીરણાત્ ||૭||
(ચ. ચિ. અ. ૧૨) |
View original
चलस्तनुत्वक् परुषोऽरुणोऽसितः सुषुप्तिहर्षार्तियुतोऽनिमित्ततः |
प्रशाम्यति प्रोन्नमति प्रपीडितो दिवाबली च श्वयथुः समीरणात् ||७||
(च. चि. अ. १२) |
વાતશોથલિઙ્ગમાહ– ચલ ઇત્યાદિ| તનુત્વક્ અબહલત્વક્| અસિતઃ કૃષ્ણઃ| સુષુપ્તિઃ સ્પર્શાજ્ઞતા; હર્ષો ઝિણિઝિણિવદ્વેદના, કિંવા રોમહર્ષઃ| અનિમિત્તતઃ પ્રશામ્યતીતિ વાયોશ્ચલત્વેન કદાચિન્નિમિત્તં વિનાઽપિ લીનો ભવતિ; ‘નિમિત્તત’ ઇતિ પાઠે સ્નેહોષ્ણમર્દનાદેર્નિમિત્તતઃ પ્રશામ્યતિ ઉપશમં પ્રાપ્નોતીતિ, ઉપશયાર્થમેતદુક્તમ્| પ્રોન્નમતિ પ્રપીડિત ઇતિ પ્રપીડિતઃ સન્નન્તરુન્નમતીત્યર્થઃ| દિવાબલીતિ દિવા બલવાન્, નત્વબલી| સ્નેહોષ્ણમર્દનાદ્યૈશ્ચ પ્રશામ્યેત્, સ ચ વાતિકઃ; “યશ્ચાપ્યરુણવર્ણાભઃ શોથો નક્તં પ્રણશ્યતિ|” (ચ. સૂ. અ. ૧૮) ઇતિ ચરકવચનાત્||૭||
Adhikarana paittikashothali~ggam (8) · Śloka 8
મૃદુઃ સગન્ધોઽસિતપીતરાગવાન્ ભ્રમજ્વરસ્વેદતૃષામદાન્વિતઃ |
ય ઉષ્યતે સ્પષ્ટરુગક્ષિરાગકૃત્ સ પિત્તશોથો ભૃશદાહપાકવાન્ ||૮||
(ચ. ચિ. અ. ૧૨) |
View original
मृदुः सगन्धोऽसितपीतरागवान् भ्रमज्वरस्वेदतृषामदान्वितः |
य उष्यते स्पष्टरुगक्षिरागकृत् स पित्तशोथो भृशदाहपाकवान् ||८||
(च. चि. अ. १२) |
પૈત્તિકમાહ– મૃદુરિત્યાદિ| ઉષ્યતે ઇતિ દહ્યતે||૮||
Adhikarana kaphajashothali~ggam (9) · Śloka 9
ગુરુઃ સ્થિરઃ પાણ્ડુરરોચકાન્વિતઃ પ્રસેકનિદ્રાવમિવહ્નિમાન્દ્યકૃત્ |
સ કૃચ્છ્રજન્મપ્રશમો નિપીડિતો ન ચોન્નમેદ્રાત્રિબલી કફાત્મકઃ ||૯||
(ચ. ચિ. અ. ૧૨) |
View original
गुरुः स्थिरः पाण्डुररोचकान्वितः प्रसेकनिद्रावमिवह्निमान्द्यकृत् |
स कृच्छ्रजन्मप्रशमो निपीडितो न चोन्नमेद्रात्रिबली कफात्मकः ||९||
(च. चि. अ. १२) |
કફજમાહ– ગુરુરિત્યાદિ| અરોચકાન્વિત ઇતિ અરોચકવ્યાધિસહચારી| કૃચ્છ્રજન્મપ્રશમ ઇતિ ચિરોત્પત્તિવિનાશઃ| રાત્રિબલીતિ રાત્રૌ સ્રોતોઽવરોધજેન દેહક્લેદેનાચેષ્ટયા ચ કફસ્ય વૃદ્ધત્વાત્ તજ્જઃ શોથો બલવાન્ ભવતિ; દિવા તુ સ્ફુટસ્રોતસિ શરીરે સચેષ્ટે ચ ન કફો બલી ભવતિ, કિં તર્હિ વાયુઃ, તેન તજ્જઃ શોથો દિવાબલી ભવતિ||૯||
Adhikarana dvidoShaja-sannipAtajashothali~ggam (10) · Śloka 10
નિદાનાકૃતિસંસર્ગાચ્છ્વયથુઃ સ્યાદ્દ્વિદોષજઃ |
સર્વાકૃતિઃ સન્નિપાતાચ્છોથો વ્યામિશ્રલક્ષણઃ ||૧૦||
(ચ. સૂ. અ. ૧૮) |
View original
निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः |
सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रलक्षणः ||१०||
(च. सू. अ. १८) |
વ્યામિશ્રૌષધવિધાનાર્થં ક્વાપિ ક્વાપિ પ્રકૃતિસમસમવેતા અપિ શિષ્યહિતૈષિતયા દ્વન્દ્વસન્નિપાતા અતિદેશેન પઠ્યન્તે, યે તુ વિકૃતિવિષમસમવેતાસ્તાન્ કણ્ઠરવેણ પઠન્તિ; અતોઽતિદેશેન દ્વન્દ્વત્રયસન્નિપાતાનાહ– નિદાનાકૃતિસંસર્ગાદિત્યાદિ| વ્યામિશ્રલક્ષણ ઇતિ મિલિતવાતાદિત્રયલિઙ્ગઃ| અનેનૈવ સર્વાકૃતિરિત્યસ્યાર્થે સિદ્ધે તદભિધાનં વાતાદિપ્રત્યેકં કૃત્સ્નલિઙ્ગનિયમાર્થમ્||૧૦||
Adhikarana abhighAtajashothali~ggam (11-12) · Śloka 12
અભિઘાતેન શસ્ત્રાદિચ્છેદભેદક્ષતાદિભિઃ |
હિમાનિલોદધ્યનિલૈર્ભલ્લાતકપિકચ્છુજૈઃ ||૧૧||
રસૈઃ શૂકૈશ્ચ સંસ્પર્શાચ્છ્વયથુઃ સ્યાદ્વિસર્પવાન્ |
ભૃશોષ્મા લોહિતાભાસઃ પ્રાયશઃ પિત્તલક્ષણઃ ||૧૨||
(વા. નિ. અ. ૧૩) |
View original
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः |
हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः ||११||
रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् |
भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ||१२||
(वा. नि. अ. १३) |
અભિઘાતજં શ્વયથુમાહ– અભિઘાતેનેત્યાદિ| અભિઘાતેન યઃ શોથઃ સ શસ્ત્રાદિભિર્ભવતિ| હિમાનિલોદધ્યનિલૈરિતિ હિમાનિલૈરુદધ્યનિલૈશ્ચ; ઉદધિઃ સમુદ્રઃ| ભલ્લાતકપિકચ્છુજૈ રસૈઃ શૂકૈરિતિ ભલ્લાતકરસૈઃ, કપિકચ્છ્વા શૂકૈશ્ચ; કપિકચ્છુઃ શૂકશિમ્બી||૧૧-૧૨||
Adhikarana viShajashvayathuli~ggam (13-14) · Śloka 15
વિષજઃ સવિષપ્રાણિપરિસર્પણમૂત્રણાત્ |
દંષ્ટ્રાદન્તનખાઘાતાદવિષપ્રાણિનામપિ ||૧૩||
વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવદ્વસ્ત્રસઙ્કરાત્ |
વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાદ્ગરયોગાવચૂર્ણનાત્ ||૧૪||
મૃદુશ્ચલોઽવલમ્બી ચ શીઘ્રો દાહરુજાકરઃ |૧૫|
(વા. નિ. અ. ૧૩) |
View original
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् |
दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि ||१३||
विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात् |
विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात् ||१४||
मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः |१५|
(वा. नि. अ. १३) |
વિષજમાહ– વિષજ ઇત્યાદિ| સવિષપ્રાણિનઃ સર્પાદયસ્તેષાં પરિસર્પણં ભ્રમણં તસ્માત્, સવિષપ્રાણિનાં મૂત્રણાચ્ચ| દંષ્ટ્રાદન્તેતિ દંષ્ટ્રા કુટિલા ‘દાઢ’ ઇતિ ખ્યાતા, તદ્વિપરીતશ્ચ દન્તો ગોબલીવર્દન્યાયાત્| વિણ્મૂત્રશુક્રોપહતમલવદ્વસ્ત્રસઙ્કરાદિતિ સવિષપ્રાણિનાં વિણ્મૂત્રાદ્યુપહતં મલવચ્ચ વસ્ત્રં યત્તસ્ય સંસ્પર્શાત્| અવલમ્બી અધોગમનશીલઃ| શીઘ્રઃ શીઘ્રોત્પત્તિઃ| અયં ચાગન્તુરપિ વિશિષ્ટલિઙ્ગચિકિત્સોપયોગાત્ પૃથક્ પઠિતઃ||૧૩-૧૪||–
Adhikarana yatrasthA doShA yatra deshe shothaM kurvanti tannirUpaNam (15-16) · Śloka 16
દોષાઃ શ્વયથુમૂર્ધ્વં હિ કુર્વન્ત્યામાશયસ્થિતાઃ ||૧૫||
પક્વાશયસ્થા મધ્યે તુ વર્ચઃસ્થાનગતાસ્ત્વધઃ |
કૃત્સ્નદેહમનુપ્રાપ્તાઃ કુર્યુઃ સર્વસરં તથા ||૧૬||
(સુ. ચિ. અ. ૨૩) |
View original
दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयस्थिताः ||१५||
पक्वाशयस्था मध्ये तु वर्चःस्थानगतास्त्वधः |
कृत्स्नदेहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा ||१६||
(सु. चि. अ. २३) |
યત્રસ્થા દોષા યત્ર દેશે શોથં કુર્વન્તિ તમાહ– દોષા ઇત્યાદિ| ઊર્ધ્વમિતિ ઉરઃપ્રભૃત્યૂર્ધ્વદેહે| મધ્ય ઇતિ ઉરઃપક્વાશયમધ્યે| અધ ઇતિ પક્વાશયાદધઃ| સર્વસરં સર્વશરીરસરણશીલમ્||૧૫-૧૬||
Adhikarana shothasya sAdhyAsAdhyavicAraH (17-20) · Śloka 20
યો મધ્યદેશે શ્વયથુઃ સ કષ્ટઃ સર્વગશ્ચ યઃ |
અર્ધાઙ્ગે રિષ્ટભૂતઃ સ્યાદ્યશ્ચોર્ધ્વં પરિસર્પતિ ||૧૭||
શ્વાસઃ પિપાસા છર્દિશ્ચ દૌર્બલ્યં જ્વર એવ ચ |
યસ્ય ચાન્ને રુચિર્નાસ્તિ શ્વયથું તં વિવર્જયેત્ ||૧૮||
(સુ. ચિ. અ. ૨૩) |
અનન્યોપદ્રવકૃતઃ શોથઃ પાદસમુત્થિતઃ |
પુરુષં હન્તિ નારીં ચ મુખજો ગુહ્યજો દ્વયમ્ |
નવોઽનુપદ્રવઃ શોથઃ સાધ્યોઽસાધ્યઃ પુરેરિતઃ ||૧૯||
(વા. નિ. અ. ૧૩) |
વિવર્જયેત્ કુક્ષ્યુદરાશ્રિતં ચ તથા ગલે મર્મણિ સંશ્રિતં ચ |
સ્થૂલઃ ખરશ્ચાપિ ભવેદ્વિવર્જ્યો યશ્ચાપિ બાલસ્થવિરાબલાનામ્ ||૨૦||
View original
यो मध्यदेशे श्वयथुः स कष्टः सर्वगश्च यः |
अर्धाङ्गे रिष्टभूतः स्याद्यश्चोर्ध्वं परिसर्पति ||१७||
श्वासः पिपासा छर्दिश्च दौर्बल्यं ज्वर एव च |
यस्य चान्ने रुचिर्नास्ति श्वयथुं तं विवर्जयेत् ||१८||
(सु. चि. अ. २३) |
अनन्योपद्रवकृतः शोथः पादसमुत्थितः |
पुरुषं हन्ति नारीं च मुखजो गुह्यजो द्वयम् |
नवोऽनुपद्रवः शोथः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः ||१९||
(वा. नि. अ. १३) |
विवर्जयेत् कुक्ष्युदराश्रितं च तथा गले मर्मणि संश्रितं च |
स्थूलः खरश्चापि भवेद्विवर्ज्यो यश्चापि बालस्थविराबलानाम् ||२०||
અતઃ પરં કૃચ્છ્રાદિભેદમાહ– યો મધ્યદેશ ઇત્યાદિ| મધ્યદેહગસ્ય કષ્ટત્વં તદ્દેશગશોથપ્રભાવાત્| સર્વગ ઇતિ સર્વદેહગામી| સર્વજ ઇતિ પાઠાન્તરે સર્વજઃ સાન્નિપાતિકઃ| રિષ્ટભૂત ઇતિ રિષ્ટતુલ્યઃ, ભૂતશબ્દ ઉપમાને; યથા– માતૃભૂતઃ, પિતૃભૂત ઇતિ| વ્યાધેરેવાત્ર રિષ્ટભૂતત્વં, તસ્ય ચ નિમિત્તકૃતત્વાત્ ભૂતશબ્દ ઉપાત્ત ઇતિ કાર્તિકઃ| અન્યે તુ ભૂતશબ્દં સ્વરૂપવચનમાહુઃ| યશ્ચોર્ધ્વં પરિસર્પતીતિ પુરુષવિષયકમેતત્; ચકારાત્ સ્ત્રિયાશ્ચ ઉપરિજો યોઽધો યાતિ સ ગૃહ્યતે, તથા ગુહ્યજો યઃ સર્વગઃ| વચનં હિ– “યસ્તુ પાદાભિનિર્વૃત્તઃ શોથઃ સર્વાઙ્ગગો ભવેત્| પુરુષં હન્તિ, નારીં ચ મુખજો, ગુહ્યજો દ્વયમ્||” (ચ. સૂ. અ. ૧૮) ઇતિ| અનન્યોપદ્રવકૃત ઇતિ અન્યસ્ય ઉપદ્રવા અન્યોપદ્રવાસ્તદ્વિપરીતા અનન્યોપદ્રવાઃ; એતેનાયમર્થઃ– શોથસ્યૈવ યે ઉપદ્રવાસ્તૈઃ કૃતઃ| તે ચ– “શ્વાસઃ પિપાસા દૌર્બલ્યં જ્વરશ્છર્દિરરોચકઃ| હિક્કાતીસારકાસાશ્ચ શોથિનં ક્ષપયન્તિ હિ||” (સુ. ચિ. અ. ૨૩) ઇતિ સુશ્રુતોક્તાઃ| ચરકેઽપ્યુક્તમ્– “છર્દિસ્તૃષ્ણાઽરુચિઃ શ્વાસો જ્વરોઽતીસાર એવ ચ| સપ્તકોઽયં સદૌર્બલ્યઃ શોથોપદ્રવસઙ્ગ્રહઃ||” (ચ. ચિ. અ. ૧૮) ઇતિ| અથવા અન્યમુપદ્રવં કરોતીતિ અન્યોપદ્રવકૃન્નિદાનમ્| નાન્યોપદ્રવકૃદનન્યોપદ્રવકૃત્, તતઃ સ્વનિદાનાત્ ‘જાતઃ’ ઇતિ શેષઃ; તેન શોથજનકનિદાનાદેવ ઉત્પન્ન ઇત્યર્થઃ| પાણ્ડુરોગાદૌ તુ યઃ શોથઃ પાદસમુત્થિતઃ સોઽન્યોપદ્રવકૃતો નિદાનાન્તરાજ્જાતઃ સાધ્ય એવ| ‘આનનોપદ્રવગત’ ઇતિ પાઠાન્તરે અયમર્થઃ– પાદયોરુત્થિતઃ પૂર્વં પશ્ચાદાનનમુપદ્રવેણ પ્રસારેણ ઉપદ્રવત્વેન વા ગતઃ| તથાચ તન્ત્રાન્તરમ્– “ પાદપ્રવૃત્તઃ શ્વયથુર્નૃણાં યઃ પ્રાપ્નુયાન્મુખમ્| સ્ત્રીણાં વક્ત્રાદધો યાતિ, બસ્તિજશ્ચ ન સિધ્યતિ||” ઇતિ| ક્ષારપાણિનાઽપ્યુક્તમ્– “ઊર્ધ્વગામી નરં પદ્ભ્યામધોગામી મુખાત્ સ્ત્રિયમ્| ઉભયં બસ્તિસઞ્જાતઃ શોથો હન્તિ ન સંશયઃ||” ઇતિ| ગુહ્યજ ઇતિ બસ્તિજાતઃ| દ્વયમિતિ નરં નારીં ચ| અસાધ્યઃ પુરેરિત ઇતિ “અર્ધાઙ્ગે રિષ્ટભૂત” ઇત્યાદિના||૧૭-૨૦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 36
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને શોથનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૩૬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शोथनिदानं समाप्तम् ||३६||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તવિરચિતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં શોથનિદાનં સમાપ્તમ્||૩૬||