Adhikarana shothasamprAptiH (1-2) · Śloka 3
അഥ ശോഥനിദാനമ് |
രക്തപിത്തകഫാന് വായുര്ദുഷ്ടോ ദുഷ്ടാന് ബഹിഃസിരാഃ |
നീത്വാ രുദ്ധഗതിസ്തൈര്ഹി കുര്യാത്ത്വങ്മാംസസംശ്രയമ് ||൧||
ഉത്സേധം സംഹതം ശോഥം തമാഹുര്നിചയാദതഃ |
സര്വം ഹേതുവിശേഷൈസ്തു രൂപഭേദാന്നവാത്മകമ് ||൨||
ദോഷൈഃ പൃഥഗ്ദ്വയൈഃ സര്വൈരഭിഘാതാദ്വിഷാദപി |൩|
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
अथ शोथनिदानम् |
रक्तपित्तकफान् वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः |
नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् ||१||
उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः |
सर्वं हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् ||२||
दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि |३|
(वा. नि. अ. १३) |
ഉദരേ ശോഥസ്യോപദ്രവത്വേനോക്തത്വാത്തദനന്തരം ശോഥനിദാനമ്| തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– രക്തപിത്തകഫാനിത്യാദി| രക്തപിത്തകഫാന് സ്വഹേതുഭിഃ സ്വാതന്ത്ര്യേണ ദുഷ്ടാന് കുപിതാന്, ദുഷ്ടഃ സ്വഹേതുകുപിതോ വായുര്ബഹിഃസിരാ ബാഹ്യാ അഗമ്ഭീരാഃ സിരാ നീത്വാ ഗമയിത്വാ, തൈഃ രക്തപിത്തകഫൈഃ രുദ്ധഗതിരാവൃതമാര്ഗോ വായുരുത്സേധമുച്ഛ്രായം കുര്യാദിതി യോജനാ| ബഹിഃസിരാശബ്ദേനാത്രാഗമ്ഭീരതയോക്താനാം സ്രോതസാമപി ഗ്രഹണമ്| ത്വങ്മാംസസംശ്രയമിത്യനേന വ്രണശോഥാദ്ഭേദം ദര്ശയതി, അഷ്ടസു വ്രണവാസ്തുഷു വ്രണശോഥസ്യ സമ്ഭവാത്| യദുക്തം സുശ്രുതേന– “ത്വങ്മാംസസിരാസ്നായ്വസ്ഥിസന്ധികോഷ്ഠമര്മാണീത്യഷ്ടൌ വ്രണവാസ്തൂനി ഭവന്തി|” (സു. സൂ. അ. ൨൨) ഇതി| സംഹതം സംഹതാത്മകമ്| കുതഃ സംഹതാത്മകമിത്യത ആഹ– നിചയാദത ഇതി| അതോऽസ്മാത് പൂര്വോക്താത് രക്തസഹിതദോഷത്രയസമുദായാത്; ഏതേന രക്തസഹിതത്രിദോഷജന്യത്വമസ്യോക്തം ഭവതി| സര്വമിത്യാദി സര്വമിതി പൂര്വേണ സമ്ബധ്യതേ, സര്വമുത്സേധം ശോഥമാഹുരിത്യര്ഥഃ| ഹേതുവിശേഷൈരിതി ദോഷത്രയാഭിഘാതപ്രഭൃതിഭിഃ കാരണഭേദൈര്യോ രൂപഭേദസ്തസ്മാത് സര്വം നവാത്മകമാഹുരിതി പൂര്വക്രിയയാ സമ്ബന്ധഃ| ‘സര്വഹേതുവിശേഷൈഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സര്വേഷാം ഹേതുവിശേഷൈരിത്യര്ഥഃ| ദ്വയൈരിതി ദ്വന്ദ്വൈഃ, സര്വൈസ്ത്രിഭിഃ||൧-൨||–
Adhikarana shothapUrvarUpam (3) · Śloka 3
തത്പൂര്വരൂപം ദവഥുഃ സിരായാമോऽങ്ഗഗൌരവമ് ||൩||
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम् ||३||
(वा. नि. अ. १३) |
പൂര്വരൂപമാഹ– തദിത്യാദി| ദവഥുരുപതാപഃ| സിരായാമഃ സിരാപ്രസരണവത് പീഡാ||൩||
Adhikarana shothanidAnam (4-5) · Śloka 5
ശുദ്ധ്യാമയാഭുക്തകൃശാബലാനാം ക്ഷാരാമ്ലതീക്ഷ്ണോഷ്ണഗുരൂപസേവാ |
ദധ്യാമമൃച്ഛാകവിരോധിദുഷ്ടഗരോപസൃഷ്ടാന്നനിഷേവണം ച ||൪||
അര്ശാംസ്യചേഷ്ടാ ന ച ദേഹശുദ്ധിര്മര്മോപഘാതോ വിഷമാ പ്രസൂതിഃ |
മിഥ്യോപചാരഃ പ്രതികര്മണാം ച നിജസ്യ ഹേതുഃ ശ്വയഥോഃ പ്രദിഷ്ടഃ ||൫||
(ച. ചി. അ. ൧൨) |
View original
शुद्ध्यामयाभुक्तकृशाबलानां क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरूपसेवा |
दध्याममृच्छाकविरोधिदुष्टगरोपसृष्टान्ननिषेवणं च ||४||
अर्शांस्यचेष्टा न च देहशुद्धिर्मर्मोपघातो विषमा प्रसूतिः |
मिथ्योपचारः प्रतिकर्मणां च निजस्य हेतुः श्वयथोः प्रदिष्टः ||५||
(च. चि. अ. १२) |
പൂര്വരൂപാനന്തരം കാമചാരാന്നിദാനമാഹ– ശുദ്ധ്യാമയേത്യാദി| ശുദ്ധിര്വമനവിരേചനാദിഃ, ആമയാ ജ്വരാദയഃ; അഭുക്തമഭോജനം വിഗുണം ച ഭോജനം, തൈഃ കൃശാനാമബലാനാം ച ക്ഷാരാദിസേവാ നിജസ്യ ശ്വയഥോര്ഹേതുഃ| ദധ്യാദയഃ സ്വതന്ത്രാ ഏവ ഹേതവഃ, ആമമപക്വം, ദുഷ്ടം ദോഷജനകം മന്ദകനവോദകാദി, ഗരം സംയോഗജം വിഷമ്| അചേഷ്ടാ നിഷ്ക്രിയത്വമ്| ന ച ദേഹശുദ്ധിരിതി ശോധനാര്ഹേऽപി ദോഷേ ദേഹാശുദ്ധിഃ| മര്മോപഘാത ഇഹ ദോഷകൃത ഏവ ജ്ഞേയഃ, ബാഹ്യഹേതുജസ്തു മര്മോപഘാത ആഗന്തുശോഥഹേതുരേവ| വിഷമാ പ്രസൂതിരാമഗര്ഭപതനാദികാ| മിഥ്യോപചാരോऽസമ്യക്കരണമസമ്യഗുപചാരഃ| പ്രതികര്മണാം വമനാദീനാമ്||൪-൫||
Adhikarana shothasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6
സഗൌരവം സ്യാദനവസ്ഥിതത്വം സോത്സേധമൂഷ്മാऽഥ സിരാതനുത്വമ് |
സലോമഹര്ഷശ്ച വിവര്ണതാ ച സാമാന്യലിങ്ഗം ശ്വയഥോഃ പ്രദിഷ്ടമ് ||൬||
View original
सगौरवं स्यादनवस्थितत्वं सोत्सेधमूष्माऽथ सिरातनुत्वम् |
सलोमहर्षश्च विवर्णता च सामान्यलिङ्गं श्वयथोः प्रदिष्टम् ||६||
സാമാന്യലിങ്ഗമാഹ– സേത്യാദി| സഗൌരവമിതി അനവസ്ഥിതത്വവിശേഷണം, തഥാ സോത്സേധമിതി ച||൬||
Adhikarana vAtashothali~ggam (7) · Śloka 7
ചലസ്തനുത്വക് പരുഷോऽരുണോऽസിതഃ സുഷുപ്തിഹര്ഷാര്തിയുതോऽനിമിത്തതഃ |
പ്രശാമ്യതി പ്രോന്നമതി പ്രപീഡിതോ ദിവാബലീ ച ശ്വയഥുഃ സമീരണാത് ||൭||
(ച. ചി. അ. ൧൨) |
View original
चलस्तनुत्वक् परुषोऽरुणोऽसितः सुषुप्तिहर्षार्तियुतोऽनिमित्ततः |
प्रशाम्यति प्रोन्नमति प्रपीडितो दिवाबली च श्वयथुः समीरणात् ||७||
(च. चि. अ. १२) |
വാതശോഥലിങ്ഗമാഹ– ചല ഇത്യാദി| തനുത്വക് അബഹലത്വക്| അസിതഃ കൃഷ്ണഃ| സുഷുപ്തിഃ സ്പര്ശാജ്ഞതാ; ഹര്ഷോ ഝിണിഝിണിവദ്വേദനാ, കിംവാ രോമഹര്ഷഃ| അനിമിത്തതഃ പ്രശാമ്യതീതി വായോശ്ചലത്വേന കദാചിന്നിമിത്തം വിനാऽപി ലീനോ ഭവതി; ‘നിമിത്തത’ ഇതി പാഠേ സ്നേഹോഷ്ണമര്ദനാദേര്നിമിത്തതഃ പ്രശാമ്യതി ഉപശമം പ്രാപ്നോതീതി, ഉപശയാര്ഥമേതദുക്തമ്| പ്രോന്നമതി പ്രപീഡിത ഇതി പ്രപീഡിതഃ സന്നന്തരുന്നമതീത്യര്ഥഃ| ദിവാബലീതി ദിവാ ബലവാന്, നത്വബലീ| സ്നേഹോഷ്ണമര്ദനാദ്യൈശ്ച പ്രശാമ്യേത്, സ ച വാതികഃ; “യശ്ചാപ്യരുണവര്ണാഭഃ ശോഥോ നക്തം പ്രണശ്യതി|” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി ചരകവചനാത്||൭||
Adhikarana paittikashothali~ggam (8) · Śloka 8
മൃദുഃ സഗന്ധോऽസിതപീതരാഗവാന് ഭ്രമജ്വരസ്വേദതൃഷാമദാന്വിതഃ |
യ ഉഷ്യതേ സ്പഷ്ടരുഗക്ഷിരാഗകൃത് സ പിത്തശോഥോ ഭൃശദാഹപാകവാന് ||൮||
(ച. ചി. അ. ൧൨) |
View original
मृदुः सगन्धोऽसितपीतरागवान् भ्रमज्वरस्वेदतृषामदान्वितः |
य उष्यते स्पष्टरुगक्षिरागकृत् स पित्तशोथो भृशदाहपाकवान् ||८||
(च. चि. अ. १२) |
പൈത്തികമാഹ– മൃദുരിത്യാദി| ഉഷ്യതേ ഇതി ദഹ്യതേ||൮||
Adhikarana kaphajashothali~ggam (9) · Śloka 9
ഗുരുഃ സ്ഥിരഃ പാണ്ഡുരരോചകാന്വിതഃ പ്രസേകനിദ്രാവമിവഹ്നിമാന്ദ്യകൃത് |
സ കൃച്ഛ്രജന്മപ്രശമോ നിപീഡിതോ ന ചോന്നമേദ്രാത്രിബലീ കഫാത്മകഃ ||൯||
(ച. ചി. അ. ൧൨) |
View original
गुरुः स्थिरः पाण्डुररोचकान्वितः प्रसेकनिद्रावमिवह्निमान्द्यकृत् |
स कृच्छ्रजन्मप्रशमो निपीडितो न चोन्नमेद्रात्रिबली कफात्मकः ||९||
(च. चि. अ. १२) |
കഫജമാഹ– ഗുരുരിത്യാദി| അരോചകാന്വിത ഇതി അരോചകവ്യാധിസഹചാരീ| കൃച്ഛ്രജന്മപ്രശമ ഇതി ചിരോത്പത്തിവിനാശഃ| രാത്രിബലീതി രാത്രൌ സ്രോതോऽവരോധജേന ദേഹക്ലേദേനാചേഷ്ടയാ ച കഫസ്യ വൃദ്ധത്വാത് തജ്ജഃ ശോഥോ ബലവാന് ഭവതി; ദിവാ തു സ്ഫുടസ്രോതസി ശരീരേ സചേഷ്ടേ ച ന കഫോ ബലീ ഭവതി, കിം തര്ഹി വായുഃ, തേന തജ്ജഃ ശോഥോ ദിവാബലീ ഭവതി||൯||
Adhikarana dvidoShaja-sannipAtajashothali~ggam (10) · Śloka 10
നിദാനാകൃതിസംസര്ഗാച്ഛ്വയഥുഃ സ്യാദ്ദ്വിദോഷജഃ |
സര്വാകൃതിഃ സന്നിപാതാച്ഛോഥോ വ്യാമിശ്രലക്ഷണഃ ||൧൦||
(ച. സൂ. അ. ൧൮) |
View original
निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः |
सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रलक्षणः ||१०||
(च. सू. अ. १८) |
വ്യാമിശ്രൌഷധവിധാനാര്ഥം ക്വാപി ക്വാപി പ്രകൃതിസമസമവേതാ അപി ശിഷ്യഹിതൈഷിതയാ ദ്വന്ദ്വസന്നിപാതാ അതിദേശേന പഠ്യന്തേ, യേ തു വികൃതിവിഷമസമവേതാസ്താന് കണ്ഠരവേണ പഠന്തി; അതോऽതിദേശേന ദ്വന്ദ്വത്രയസന്നിപാതാനാഹ– നിദാനാകൃതിസംസര്ഗാദിത്യാദി| വ്യാമിശ്രലക്ഷണ ഇതി മിലിതവാതാദിത്രയലിങ്ഗഃ| അനേനൈവ സര്വാകൃതിരിത്യസ്യാര്ഥേ സിദ്ധേ തദഭിധാനം വാതാദിപ്രത്യേകം കൃത്സ്നലിങ്ഗനിയമാര്ഥമ്||൧൦||
Adhikarana abhighAtajashothali~ggam (11-12) · Śloka 12
അഭിഘാതേന ശസ്ത്രാദിച്ഛേദഭേദക്ഷതാദിഭിഃ |
ഹിമാനിലോദധ്യനിലൈര്ഭല്ലാതകപികച്ഛുജൈഃ ||൧൧||
രസൈഃ ശൂകൈശ്ച സംസ്പര്ശാച്ഛ്വയഥുഃ സ്യാദ്വിസര്പവാന് |
ഭൃശോഷ്മാ ലോഹിതാഭാസഃ പ്രായശഃ പിത്തലക്ഷണഃ ||൧൨||
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः |
हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः ||११||
रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् |
भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ||१२||
(वा. नि. अ. १३) |
അഭിഘാതജം ശ്വയഥുമാഹ– അഭിഘാതേനേത്യാദി| അഭിഘാതേന യഃ ശോഥഃ സ ശസ്ത്രാദിഭിര്ഭവതി| ഹിമാനിലോദധ്യനിലൈരിതി ഹിമാനിലൈരുദധ്യനിലൈശ്ച; ഉദധിഃ സമുദ്രഃ| ഭല്ലാതകപികച്ഛുജൈ രസൈഃ ശൂകൈരിതി ഭല്ലാതകരസൈഃ, കപികച്ഛ്വാ ശൂകൈശ്ച; കപികച്ഛുഃ ശൂകശിമ്ബീ||൧൧-൧൨||
Adhikarana viShajashvayathuli~ggam (13-14) · Śloka 15
വിഷജഃ സവിഷപ്രാണിപരിസര്പണമൂത്രണാത് |
ദംഷ്ട്രാദന്തനഖാഘാതാദവിഷപ്രാണിനാമപി ||൧൩||
വിണ്മൂത്രശുക്രോപഹതമലവദ്വസ്ത്രസങ്കരാത് |
വിഷവൃക്ഷാനിലസ്പര്ശാദ്ഗരയോഗാവചൂര്ണനാത് ||൧൪||
മൃദുശ്ചലോऽവലമ്ബീ ച ശീഘ്രോ ദാഹരുജാകരഃ |൧൫|
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
View original
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् |
दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि ||१३||
विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात् |
विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात् ||१४||
मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः |१५|
(वा. नि. अ. १३) |
വിഷജമാഹ– വിഷജ ഇത്യാദി| സവിഷപ്രാണിനഃ സര്പാദയസ്തേഷാം പരിസര്പണം ഭ്രമണം തസ്മാത്, സവിഷപ്രാണിനാം മൂത്രണാച്ച| ദംഷ്ട്രാദന്തേതി ദംഷ്ട്രാ കുടിലാ ‘ദാഢ’ ഇതി ഖ്യാതാ, തദ്വിപരീതശ്ച ദന്തോ ഗോബലീവര്ദന്യായാത്| വിണ്മൂത്രശുക്രോപഹതമലവദ്വസ്ത്രസങ്കരാദിതി സവിഷപ്രാണിനാം വിണ്മൂത്രാദ്യുപഹതം മലവച്ച വസ്ത്രം യത്തസ്യ സംസ്പര്ശാത്| അവലമ്ബീ അധോഗമനശീലഃ| ശീഘ്രഃ ശീഘ്രോത്പത്തിഃ| അയം ചാഗന്തുരപി വിശിഷ്ടലിങ്ഗചികിത്സോപയോഗാത് പൃഥക് പഠിതഃ||൧൩-൧൪||–
Adhikarana yatrasthA doShA yatra deshe shothaM kurvanti tannirUpaNam (15-16) · Śloka 16
ദോഷാഃ ശ്വയഥുമൂര്ധ്വം ഹി കുര്വന്ത്യാമാശയസ്ഥിതാഃ ||൧൫||
പക്വാശയസ്ഥാ മധ്യേ തു വര്ചഃസ്ഥാനഗതാസ്ത്വധഃ |
കൃത്സ്നദേഹമനുപ്രാപ്താഃ കുര്യുഃ സര്വസരം തഥാ ||൧൬||
(സു. ചി. അ. ൨൩) |
View original
दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयस्थिताः ||१५||
पक्वाशयस्था मध्ये तु वर्चःस्थानगतास्त्वधः |
कृत्स्नदेहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा ||१६||
(सु. चि. अ. २३) |
യത്രസ്ഥാ ദോഷാ യത്ര ദേശേ ശോഥം കുര്വന്തി തമാഹ– ദോഷാ ഇത്യാദി| ഊര്ധ്വമിതി ഉരഃപ്രഭൃത്യൂര്ധ്വദേഹേ| മധ്യ ഇതി ഉരഃപക്വാശയമധ്യേ| അധ ഇതി പക്വാശയാദധഃ| സര്വസരം സര്വശരീരസരണശീലമ്||൧൫-൧൬||
Adhikarana shothasya sAdhyAsAdhyavicAraH (17-20) · Śloka 20
യോ മധ്യദേശേ ശ്വയഥുഃ സ കഷ്ടഃ സര്വഗശ്ച യഃ |
അര്ധാങ്ഗേ രിഷ്ടഭൂതഃ സ്യാദ്യശ്ചോര്ധ്വം പരിസര്പതി ||൧൭||
ശ്വാസഃ പിപാസാ ഛര്ദിശ്ച ദൌര്ബല്യം ജ്വര ഏവ ച |
യസ്യ ചാന്നേ രുചിര്നാസ്തി ശ്വയഥും തം വിവര്ജയേത് ||൧൮||
(സു. ചി. അ. ൨൩) |
അനന്യോപദ്രവകൃതഃ ശോഥഃ പാദസമുത്ഥിതഃ |
പുരുഷം ഹന്തി നാരീം ച മുഖജോ ഗുഹ്യജോ ദ്വയമ് |
നവോऽനുപദ്രവഃ ശോഥഃ സാധ്യോऽസാധ്യഃ പുരേരിതഃ ||൧൯||
(വാ. നി. അ. ൧൩) |
വിവര്ജയേത് കുക്ഷ്യുദരാശ്രിതം ച തഥാ ഗലേ മര്മണി സംശ്രിതം ച |
സ്ഥൂലഃ ഖരശ്ചാപി ഭവേദ്വിവര്ജ്യോ യശ്ചാപി ബാലസ്ഥവിരാബലാനാമ് ||൨൦||
View original
यो मध्यदेशे श्वयथुः स कष्टः सर्वगश्च यः |
अर्धाङ्गे रिष्टभूतः स्याद्यश्चोर्ध्वं परिसर्पति ||१७||
श्वासः पिपासा छर्दिश्च दौर्बल्यं ज्वर एव च |
यस्य चान्ने रुचिर्नास्ति श्वयथुं तं विवर्जयेत् ||१८||
(सु. चि. अ. २३) |
अनन्योपद्रवकृतः शोथः पादसमुत्थितः |
पुरुषं हन्ति नारीं च मुखजो गुह्यजो द्वयम् |
नवोऽनुपद्रवः शोथः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः ||१९||
(वा. नि. अ. १३) |
विवर्जयेत् कुक्ष्युदराश्रितं च तथा गले मर्मणि संश्रितं च |
स्थूलः खरश्चापि भवेद्विवर्ज्यो यश्चापि बालस्थविराबलानाम् ||२०||
അതഃ പരം കൃച്ഛ്രാദിഭേദമാഹ– യോ മധ്യദേശ ഇത്യാദി| മധ്യദേഹഗസ്യ കഷ്ടത്വം തദ്ദേശഗശോഥപ്രഭാവാത്| സര്വഗ ഇതി സര്വദേഹഗാമീ| സര്വജ ഇതി പാഠാന്തരേ സര്വജഃ സാന്നിപാതികഃ| രിഷ്ടഭൂത ഇതി രിഷ്ടതുല്യഃ, ഭൂതശബ്ദ ഉപമാനേ; യഥാ– മാതൃഭൂതഃ, പിതൃഭൂത ഇതി| വ്യാധേരേവാത്ര രിഷ്ടഭൂതത്വം, തസ്യ ച നിമിത്തകൃതത്വാത് ഭൂതശബ്ദ ഉപാത്ത ഇതി കാര്തികഃ| അന്യേ തു ഭൂതശബ്ദം സ്വരൂപവചനമാഹുഃ| യശ്ചോര്ധ്വം പരിസര്പതീതി പുരുഷവിഷയകമേതത്; ചകാരാത് സ്ത്രിയാശ്ച ഉപരിജോ യോऽധോ യാതി സ ഗൃഹ്യതേ, തഥാ ഗുഹ്യജോ യഃ സര്വഗഃ| വചനം ഹി– “യസ്തു പാദാഭിനിര്വൃത്തഃ ശോഥഃ സര്വാങ്ഗഗോ ഭവേത്| പുരുഷം ഹന്തി, നാരീം ച മുഖജോ, ഗുഹ്യജോ ദ്വയമ്||” (ച. സൂ. അ. ൧൮) ഇതി| അനന്യോപദ്രവകൃത ഇതി അന്യസ്യ ഉപദ്രവാ അന്യോപദ്രവാസ്തദ്വിപരീതാ അനന്യോപദ്രവാഃ; ഏതേനായമര്ഥഃ– ശോഥസ്യൈവ യേ ഉപദ്രവാസ്തൈഃ കൃതഃ| തേ ച– “ശ്വാസഃ പിപാസാ ദൌര്ബല്യം ജ്വരശ്ഛര്ദിരരോചകഃ| ഹിക്കാതീസാരകാസാശ്ച ശോഥിനം ക്ഷപയന്തി ഹി||” (സു. ചി. അ. ൨൩) ഇതി സുശ്രുതോക്താഃ| ചരകേऽപ്യുക്തമ്– “ഛര്ദിസ്തൃഷ്ണാऽരുചിഃ ശ്വാസോ ജ്വരോऽതീസാര ഏവ ച| സപ്തകോऽയം സദൌര്ബല്യഃ ശോഥോപദ്രവസങ്ഗ്രഹഃ||” (ച. ചി. അ. ൧൮) ഇതി| അഥവാ അന്യമുപദ്രവം കരോതീതി അന്യോപദ്രവകൃന്നിദാനമ്| നാന്യോപദ്രവകൃദനന്യോപദ്രവകൃത്, തതഃ സ്വനിദാനാത് ‘ജാതഃ’ ഇതി ശേഷഃ; തേന ശോഥജനകനിദാനാദേവ ഉത്പന്ന ഇത്യര്ഥഃ| പാണ്ഡുരോഗാദൌ തു യഃ ശോഥഃ പാദസമുത്ഥിതഃ സോऽന്യോപദ്രവകൃതോ നിദാനാന്തരാജ്ജാതഃ സാധ്യ ഏവ| ‘ആനനോപദ്രവഗത’ ഇതി പാഠാന്തരേ അയമര്ഥഃ– പാദയോരുത്ഥിതഃ പൂര്വം പശ്ചാദാനനമുപദ്രവേണ പ്രസാരേണ ഉപദ്രവത്വേന വാ ഗതഃ| തഥാച തന്ത്രാന്തരമ്– “ പാദപ്രവൃത്തഃ ശ്വയഥുര്നൃണാം യഃ പ്രാപ്നുയാന്മുഖമ്| സ്ത്രീണാം വക്ത്രാദധോ യാതി, ബസ്തിജശ്ച ന സിധ്യതി||” ഇതി| ക്ഷാരപാണിനാऽപ്യുക്തമ്– “ഊര്ധ്വഗാമീ നരം പദ്ഭ്യാമധോഗാമീ മുഖാത് സ്ത്രിയമ്| ഉഭയം ബസ്തിസഞ്ജാതഃ ശോഥോ ഹന്തി ന സംശയഃ||” ഇതി| ഗുഹ്യജ ഇതി ബസ്തിജാതഃ| ദ്വയമിതി നരം നാരീം ച| അസാധ്യഃ പുരേരിത ഇതി “അര്ധാങ്ഗേ രിഷ്ടഭൂത” ഇത്യാദിനാ||൧൭-൨൦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 36
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ശോഥനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൬||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शोथनिदानं समाप्तम् ||३६||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തവിരചിതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ശോഥനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൬||