Adhikarana shothasamprAptiH (1-2) · Śloka 3
అథ శోథనిదానం |
రక్తపిత్తకఫాన్ వాయుర్దుష్టో దుష్టాన్ బహిఃసిరాః |
నీత్వా రుద్ధగతిస్తైర్హి కుర్యాత్త్వఙ్మాంససంశ్రయం ||1||
ఉత్సేధం సంహతం శోథం తమాహుర్నిచయాదతః |
సర్వం హేతువిశేషైస్తు రూపభేదాన్నవాత్మకం ||2||
దోషైః పృథగ్ద్వయైః సర్వైరభిఘాతాద్విషాదపి |3|
(వా. ని. అ. 13) |
View original
अथ शोथनिदानम् |
रक्तपित्तकफान् वायुर्दुष्टो दुष्टान् बहिःसिराः |
नीत्वा रुद्धगतिस्तैर्हि कुर्यात्त्वङ्मांससंश्रयम् ||१||
उत्सेधं संहतं शोथं तमाहुर्निचयादतः |
सर्वं हेतुविशेषैस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् ||२||
दोषैः पृथग्द्वयैः सर्वैरभिघाताद्विषादपि |३|
(वा. नि. अ. १३) |
ఉదరే శోథస్యోపద్రవత్వేనోక్తత్వాత్తదనంతరం శోథనిదానం| తస్య సంప్రాప్తిమాహ– రక్తపిత్తకఫానిత్యాది| రక్తపిత్తకఫాన్ స్వహేతుభిః స్వాతంత్ర్యేణ దుష్టాన్ కుపితాన్, దుష్టః స్వహేతుకుపితో వాయుర్బహిఃసిరా బాహ్యా అగంభీరాః సిరా నీత్వా గమయిత్వా, తైః రక్తపిత్తకఫైః రుద్ధగతిరావృతమార్గో వాయురుత్సేధముచ్ఛ్రాయం కుర్యాదితి యోజనా| బహిఃసిరాశబ్దేనాత్రాగంభీరతయోక్తానాం స్రోతసామపి గ్రహణం| త్వఙ్మాంససంశ్రయమిత్యనేన వ్రణశోథాద్భేదం దర్శయతి, అష్టసు వ్రణవాస్తుషు వ్రణశోథస్య సంభవాత్| యదుక్తం సుశ్రుతేన– “త్వఙ్మాంససిరాస్నాయ్వస్థిసంధికోష్ఠమర్మాణీత్యష్టౌ వ్రణవాస్తూని భవంతి|” (సు. సూ. అ. 22) ఇతి| సంహతం సంహతాత్మకం| కుతః సంహతాత్మకమిత్యత ఆహ– నిచయాదత ఇతి| అతోऽస్మాత్ పూర్వోక్తాత్ రక్తసహితదోషత్రయసముదాయాత్; ఏతేన రక్తసహితత్రిదోషజన్యత్వమస్యోక్తం భవతి| సర్వమిత్యాది సర్వమితి పూర్వేణ సంబధ్యతే, సర్వముత్సేధం శోథమాహురిత్యర్థః| హేతువిశేషైరితి దోషత్రయాభిఘాతప్రభృతిభిః కారణభేదైర్యో రూపభేదస్తస్మాత్ సర్వం నవాత్మకమాహురితి పూర్వక్రియయా సంబంధః| ‘సర్వహేతువిశేషైః’ ఇతి పాఠాంతరే సర్వేషాం హేతువిశేషైరిత్యర్థః| ద్వయైరితి ద్వంద్వైః, సర్వైస్త్రిభిః||1-2||–
Adhikarana shothapUrvarUpam (3) · Śloka 3
తత్పూర్వరూపం దవథుః సిరాయామోऽంగగౌరవం ||3||
(వా. ని. అ. 13) |
View original
तत्पूर्वरूपं दवथुः सिरायामोऽङ्गगौरवम् ||३||
(वा. नि. अ. १३) |
పూర్వరూపమాహ– తదిత్యాది| దవథురుపతాపః| సిరాయామః సిరాప్రసరణవత్ పీడా||3||
Adhikarana shothanidAnam (4-5) · Śloka 5
శుద్ధ్యామయాభుక్తకృశాబలానాం క్షారామ్లతీక్ష్ణోష్ణగురూపసేవా |
దధ్యామమృచ్ఛాకవిరోధిదుష్టగరోపసృష్టాన్ననిషేవణం చ ||4||
అర్శాంస్యచేష్టా న చ దేహశుద్ధిర్మర్మోపఘాతో విషమా ప్రసూతిః |
మిథ్యోపచారః ప్రతికర్మణాం చ నిజస్య హేతుః శ్వయథోః ప్రదిష్టః ||5||
(చ. చి. అ. 12) |
View original
शुद्ध्यामयाभुक्तकृशाबलानां क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरूपसेवा |
दध्याममृच्छाकविरोधिदुष्टगरोपसृष्टान्ननिषेवणं च ||४||
अर्शांस्यचेष्टा न च देहशुद्धिर्मर्मोपघातो विषमा प्रसूतिः |
मिथ्योपचारः प्रतिकर्मणां च निजस्य हेतुः श्वयथोः प्रदिष्टः ||५||
(च. चि. अ. १२) |
పూర్వరూపానంతరం కామచారాన్నిదానమాహ– శుద్ధ్యామయేత్యాది| శుద్ధిర్వమనవిరేచనాదిః, ఆమయా జ్వరాదయః; అభుక్తమభోజనం విగుణం చ భోజనం, తైః కృశానామబలానాం చ క్షారాదిసేవా నిజస్య శ్వయథోర్హేతుః| దధ్యాదయః స్వతంత్రా ఏవ హేతవః, ఆమమపక్వం, దుష్టం దోషజనకం మందకనవోదకాది, గరం సంయోగజం విషం| అచేష్టా నిష్క్రియత్వం| న చ దేహశుద్ధిరితి శోధనార్హేऽపి దోషే దేహాశుద్ధిః| మర్మోపఘాత ఇహ దోషకృత ఏవ జ్ఞేయః, బాహ్యహేతుజస్తు మర్మోపఘాత ఆగంతుశోథహేతురేవ| విషమా ప్రసూతిరామగర్భపతనాదికా| మిథ్యోపచారోऽసమ్యక్కరణమసమ్యగుపచారః| ప్రతికర్మణాం వమనాదీనాం||4-5||
Adhikarana shothasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6
సగౌరవం స్యాదనవస్థితత్వం సోత్సేధమూష్మాऽథ సిరాతనుత్వం |
సలోమహర్షశ్చ వివర్ణతా చ సామాన్యలింగం శ్వయథోః ప్రదిష్టం ||6||
View original
सगौरवं स्यादनवस्थितत्वं सोत्सेधमूष्माऽथ सिरातनुत्वम् |
सलोमहर्षश्च विवर्णता च सामान्यलिङ्गं श्वयथोः प्रदिष्टम् ||६||
సామాన్యలింగమాహ– సేత్యాది| సగౌరవమితి అనవస్థితత్వవిశేషణం, తథా సోత్సేధమితి చ||6||
Adhikarana vAtashothali~ggam (7) · Śloka 7
చలస్తనుత్వక్ పరుషోऽరుణోऽసితః సుషుప్తిహర్షార్తియుతోऽనిమిత్తతః |
ప్రశామ్యతి ప్రోన్నమతి ప్రపీడితో దివాబలీ చ శ్వయథుః సమీరణాత్ ||7||
(చ. చి. అ. 12) |
View original
चलस्तनुत्वक् परुषोऽरुणोऽसितः सुषुप्तिहर्षार्तियुतोऽनिमित्ततः |
प्रशाम्यति प्रोन्नमति प्रपीडितो दिवाबली च श्वयथुः समीरणात् ||७||
(च. चि. अ. १२) |
వాతశోథలింగమాహ– చల ఇత్యాది| తనుత్వక్ అబహలత్వక్| అసితః కృష్ణః| సుషుప్తిః స్పర్శాజ్ఞతా; హర్షో ఝిణిఝిణివద్వేదనా, కింవా రోమహర్షః| అనిమిత్తతః ప్రశామ్యతీతి వాయోశ్చలత్వేన కదాచిన్నిమిత్తం వినాऽపి లీనో భవతి; ‘నిమిత్తత’ ఇతి పాఠే స్నేహోష్ణమర్దనాదేర్నిమిత్తతః ప్రశామ్యతి ఉపశమం ప్రాప్నోతీతి, ఉపశయార్థమేతదుక్తం| ప్రోన్నమతి ప్రపీడిత ఇతి ప్రపీడితః సన్నంతరున్నమతీత్యర్థః| దివాబలీతి దివా బలవాన్, నత్వబలీ| స్నేహోష్ణమర్దనాద్యైశ్చ ప్రశామ్యేత్, స చ వాతికః; “యశ్చాప్యరుణవర్ణాభః శోథో నక్తం ప్రణశ్యతి|” (చ. సూ. అ. 18) ఇతి చరకవచనాత్||7||
Adhikarana paittikashothali~ggam (8) · Śloka 8
మృదుః సగంధోऽసితపీతరాగవాన్ భ్రమజ్వరస్వేదతృషామదాన్వితః |
య ఉష్యతే స్పష్టరుగక్షిరాగకృత్ స పిత్తశోథో భృశదాహపాకవాన్ ||8||
(చ. చి. అ. 12) |
View original
मृदुः सगन्धोऽसितपीतरागवान् भ्रमज्वरस्वेदतृषामदान्वितः |
य उष्यते स्पष्टरुगक्षिरागकृत् स पित्तशोथो भृशदाहपाकवान् ||८||
(च. चि. अ. १२) |
పైత్తికమాహ– మృదురిత్యాది| ఉష్యతే ఇతి దహ్యతే||8||
Adhikarana kaphajashothali~ggam (9) · Śloka 9
గురుః స్థిరః పాండురరోచకాన్వితః ప్రసేకనిద్రావమివహ్నిమాంద్యకృత్ |
స కృచ్ఛ్రజన్మప్రశమో నిపీడితో న చోన్నమేద్రాత్రిబలీ కఫాత్మకః ||9||
(చ. చి. అ. 12) |
View original
गुरुः स्थिरः पाण्डुररोचकान्वितः प्रसेकनिद्रावमिवह्निमान्द्यकृत् |
स कृच्छ्रजन्मप्रशमो निपीडितो न चोन्नमेद्रात्रिबली कफात्मकः ||९||
(च. चि. अ. १२) |
కఫజమాహ– గురురిత్యాది| అరోచకాన్విత ఇతి అరోచకవ్యాధిసహచారీ| కృచ్ఛ్రజన్మప్రశమ ఇతి చిరోత్పత్తివినాశః| రాత్రిబలీతి రాత్రౌ స్రోతోऽవరోధజేన దేహక్లేదేనాచేష్టయా చ కఫస్య వృద్ధత్వాత్ తజ్జః శోథో బలవాన్ భవతి; దివా తు స్ఫుటస్రోతసి శరీరే సచేష్టే చ న కఫో బలీ భవతి, కిం తర్హి వాయుః, తేన తజ్జః శోథో దివాబలీ భవతి||9||
Adhikarana dvidoShaja-sannipAtajashothali~ggam (10) · Śloka 10
నిదానాకృతిసంసర్గాచ్ఛ్వయథుః స్యాద్ద్విదోషజః |
సర్వాకృతిః సన్నిపాతాచ్ఛోథో వ్యామిశ్రలక్షణః ||10||
(చ. సూ. అ. 18) |
View original
निदानाकृतिसंसर्गाच्छ्वयथुः स्याद्द्विदोषजः |
सर्वाकृतिः सन्निपाताच्छोथो व्यामिश्रलक्षणः ||१०||
(च. सू. अ. १८) |
వ్యామిశ్రౌషధవిధానార్థం క్వాపి క్వాపి ప్రకృతిసమసమవేతా అపి శిష్యహితైషితయా ద్వంద్వసన్నిపాతా అతిదేశేన పఠ్యంతే, యే తు వికృతివిషమసమవేతాస్తాన్ కంఠరవేణ పఠంతి; అతోऽతిదేశేన ద్వంద్వత్రయసన్నిపాతానాహ– నిదానాకృతిసంసర్గాదిత్యాది| వ్యామిశ్రలక్షణ ఇతి మిలితవాతాదిత్రయలింగః| అనేనైవ సర్వాకృతిరిత్యస్యార్థే సిద్ధే తదభిధానం వాతాదిప్రత్యేకం కృత్స్నలింగనియమార్థం||10||
Adhikarana abhighAtajashothali~ggam (11-12) · Śloka 12
అభిఘాతేన శస్త్రాదిచ్ఛేదభేదక్షతాదిభిః |
హిమానిలోదధ్యనిలైర్భల్లాతకపికచ్ఛుజైః ||11||
రసైః శూకైశ్చ సంస్పర్శాచ్ఛ్వయథుః స్యాద్విసర్పవాన్ |
భృశోష్మా లోహితాభాసః ప్రాయశః పిత్తలక్షణః ||12||
(వా. ని. అ. 13) |
View original
अभिघातेन शस्त्रादिच्छेदभेदक्षतादिभिः |
हिमानिलोदध्यनिलैर्भल्लातकपिकच्छुजैः ||११||
रसैः शूकैश्च संस्पर्शाच्छ्वयथुः स्याद्विसर्पवान् |
भृशोष्मा लोहिताभासः प्रायशः पित्तलक्षणः ||१२||
(वा. नि. अ. १३) |
అభిఘాతజం శ్వయథుమాహ– అభిఘాతేనేత్యాది| అభిఘాతేన యః శోథః స శస్త్రాదిభిర్భవతి| హిమానిలోదధ్యనిలైరితి హిమానిలైరుదధ్యనిలైశ్చ; ఉదధిః సముద్రః| భల్లాతకపికచ్ఛుజై రసైః శూకైరితి భల్లాతకరసైః, కపికచ్ఛ్వా శూకైశ్చ; కపికచ్ఛుః శూకశింబీ||11-12||
Adhikarana viShajashvayathuli~ggam (13-14) · Śloka 15
విషజః సవిషప్రాణిపరిసర్పణమూత్రణాత్ |
దంష్ట్రాదంతనఖాఘాతాదవిషప్రాణినామపి ||13||
విణ్మూత్రశుక్రోపహతమలవద్వస్త్రసంకరాత్ |
విషవృక్షానిలస్పర్శాద్గరయోగావచూర్ణనాత్ ||14||
మృదుశ్చలోऽవలంబీ చ శీఘ్రో దాహరుజాకరః |15|
(వా. ని. అ. 13) |
View original
विषजः सविषप्राणिपरिसर्पणमूत्रणात् |
दंष्ट्रादन्तनखाघातादविषप्राणिनामपि ||१३||
विण्मूत्रशुक्रोपहतमलवद्वस्त्रसङ्करात् |
विषवृक्षानिलस्पर्शाद्गरयोगावचूर्णनात् ||१४||
मृदुश्चलोऽवलम्बी च शीघ्रो दाहरुजाकरः |१५|
(वा. नि. अ. १३) |
విషజమాహ– విషజ ఇత్యాది| సవిషప్రాణినః సర్పాదయస్తేషాం పరిసర్పణం భ్రమణం తస్మాత్, సవిషప్రాణినాం మూత్రణాచ్చ| దంష్ట్రాదంతేతి దంష్ట్రా కుటిలా ‘దాఢ’ ఇతి ఖ్యాతా, తద్విపరీతశ్చ దంతో గోబలీవర్దన్యాయాత్| విణ్మూత్రశుక్రోపహతమలవద్వస్త్రసంకరాదితి సవిషప్రాణినాం విణ్మూత్రాద్యుపహతం మలవచ్చ వస్త్రం యత్తస్య సంస్పర్శాత్| అవలంబీ అధోగమనశీలః| శీఘ్రః శీఘ్రోత్పత్తిః| అయం చాగంతురపి విశిష్టలింగచికిత్సోపయోగాత్ పృథక్ పఠితః||13-14||–
Adhikarana yatrasthA doShA yatra deshe shothaM kurvanti tannirUpaNam (15-16) · Śloka 16
దోషాః శ్వయథుమూర్ధ్వం హి కుర్వంత్యామాశయస్థితాః ||15||
పక్వాశయస్థా మధ్యే తు వర్చఃస్థానగతాస్త్వధః |
కృత్స్నదేహమనుప్రాప్తాః కుర్యుః సర్వసరం తథా ||16||
(సు. చి. అ. 23) |
View original
दोषाः श्वयथुमूर्ध्वं हि कुर्वन्त्यामाशयस्थिताः ||१५||
पक्वाशयस्था मध्ये तु वर्चःस्थानगतास्त्वधः |
कृत्स्नदेहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा ||१६||
(सु. चि. अ. २३) |
యత్రస్థా దోషా యత్ర దేశే శోథం కుర్వంతి తమాహ– దోషా ఇత్యాది| ఊర్ధ్వమితి ఉరఃప్రభృత్యూర్ధ్వదేహే| మధ్య ఇతి ఉరఃపక్వాశయమధ్యే| అధ ఇతి పక్వాశయాదధః| సర్వసరం సర్వశరీరసరణశీలం||15-16||
Adhikarana shothasya sAdhyAsAdhyavicAraH (17-20) · Śloka 20
యో మధ్యదేశే శ్వయథుః స కష్టః సర్వగశ్చ యః |
అర్ధాంగే రిష్టభూతః స్యాద్యశ్చోర్ధ్వం పరిసర్పతి ||17||
శ్వాసః పిపాసా ఛర్దిశ్చ దౌర్బల్యం జ్వర ఏవ చ |
యస్య చాన్నే రుచిర్నాస్తి శ్వయథుం తం వివర్జయేత్ ||18||
(సు. చి. అ. 23) |
అనన్యోపద్రవకృతః శోథః పాదసముత్థితః |
పురుషం హంతి నారీం చ ముఖజో గుహ్యజో ద్వయం |
నవోऽనుపద్రవః శోథః సాధ్యోऽసాధ్యః పురేరితః ||19||
(వా. ని. అ. 13) |
వివర్జయేత్ కుక్ష్యుదరాశ్రితం చ తథా గలే మర్మణి సంశ్రితం చ |
స్థూలః ఖరశ్చాపి భవేద్వివర్జ్యో యశ్చాపి బాలస్థవిరాబలానాం ||20||
View original
यो मध्यदेशे श्वयथुः स कष्टः सर्वगश्च यः |
अर्धाङ्गे रिष्टभूतः स्याद्यश्चोर्ध्वं परिसर्पति ||१७||
श्वासः पिपासा छर्दिश्च दौर्बल्यं ज्वर एव च |
यस्य चान्ने रुचिर्नास्ति श्वयथुं तं विवर्जयेत् ||१८||
(सु. चि. अ. २३) |
अनन्योपद्रवकृतः शोथः पादसमुत्थितः |
पुरुषं हन्ति नारीं च मुखजो गुह्यजो द्वयम् |
नवोऽनुपद्रवः शोथः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः ||१९||
(वा. नि. अ. १३) |
विवर्जयेत् कुक्ष्युदराश्रितं च तथा गले मर्मणि संश्रितं च |
स्थूलः खरश्चापि भवेद्विवर्ज्यो यश्चापि बालस्थविराबलानाम् ||२०||
అతః పరం కృచ్ఛ్రాదిభేదమాహ– యో మధ్యదేశ ఇత్యాది| మధ్యదేహగస్య కష్టత్వం తద్దేశగశోథప్రభావాత్| సర్వగ ఇతి సర్వదేహగామీ| సర్వజ ఇతి పాఠాంతరే సర్వజః సాన్నిపాతికః| రిష్టభూత ఇతి రిష్టతుల్యః, భూతశబ్ద ఉపమానే; యథా– మాతృభూతః, పితృభూత ఇతి| వ్యాధేరేవాత్ర రిష్టభూతత్వం, తస్య చ నిమిత్తకృతత్వాత్ భూతశబ్ద ఉపాత్త ఇతి కార్తికః| అన్యే తు భూతశబ్దం స్వరూపవచనమాహుః| యశ్చోర్ధ్వం పరిసర్పతీతి పురుషవిషయకమేతత్; చకారాత్ స్త్రియాశ్చ ఉపరిజో యోऽధో యాతి స గృహ్యతే, తథా గుహ్యజో యః సర్వగః| వచనం హి– “యస్తు పాదాభినిర్వృత్తః శోథః సర్వాంగగో భవేత్| పురుషం హంతి, నారీం చ ముఖజో, గుహ్యజో ద్వయం||” (చ. సూ. అ. 18) ఇతి| అనన్యోపద్రవకృత ఇతి అన్యస్య ఉపద్రవా అన్యోపద్రవాస్తద్విపరీతా అనన్యోపద్రవాః; ఏతేనాయమర్థః– శోథస్యైవ యే ఉపద్రవాస్తైః కృతః| తే చ– “శ్వాసః పిపాసా దౌర్బల్యం జ్వరశ్ఛర్దిరరోచకః| హిక్కాతీసారకాసాశ్చ శోథినం క్షపయంతి హి||” (సు. చి. అ. 23) ఇతి సుశ్రుతోక్తాః| చరకేऽప్యుక్తం– “ఛర్దిస్తృష్ణాऽరుచిః శ్వాసో జ్వరోऽతీసార ఏవ చ| సప్తకోऽయం సదౌర్బల్యః శోథోపద్రవసంగ్రహః||” (చ. చి. అ. 18) ఇతి| అథవా అన్యముపద్రవం కరోతీతి అన్యోపద్రవకృన్నిదానం| నాన్యోపద్రవకృదనన్యోపద్రవకృత్, తతః స్వనిదానాత్ ‘జాతః’ ఇతి శేషః; తేన శోథజనకనిదానాదేవ ఉత్పన్న ఇత్యర్థః| పాండురోగాదౌ తు యః శోథః పాదసముత్థితః సోऽన్యోపద్రవకృతో నిదానాంతరాజ్జాతః సాధ్య ఏవ| ‘ఆననోపద్రవగత’ ఇతి పాఠాంతరే అయమర్థః– పాదయోరుత్థితః పూర్వం పశ్చాదాననముపద్రవేణ ప్రసారేణ ఉపద్రవత్వేన వా గతః| తథాచ తంత్రాంతరం– “ పాదప్రవృత్తః శ్వయథుర్నృణాం యః ప్రాప్నుయాన్ముఖం| స్త్రీణాం వక్త్రాదధో యాతి, బస్తిజశ్చ న సిధ్యతి||” ఇతి| క్షారపాణినాऽప్యుక్తం– “ఊర్ధ్వగామీ నరం పద్భ్యామధోగామీ ముఖాత్ స్త్రియం| ఉభయం బస్తిసంజాతః శోథో హంతి న సంశయః||” ఇతి| గుహ్యజ ఇతి బస్తిజాతః| ద్వయమితి నరం నారీం చ| అసాధ్యః పురేరిత ఇతి “అర్ధాంగే రిష్టభూత” ఇత్యాదినా||17-20||
Adhikarana puShpikA · Śloka 36
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే శోథనిదానం సమాప్తం ||36||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शोथनिदानं समाप्तम् ||३६||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తవిరచితాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం శోథనిదానం సమాప్తం||36||