Adhikarana shUkadoShanidAnam (1) · Śloka 1
અથ શૂકદોષનિદાનમ્ |
અક્રમાચ્છેફસો વૃદ્ધિં યોઽભિવાઞ્છતિ મૂઢધીઃ |
વ્યાધયસ્તસ્ય જાયન્તે દશ ચાષ્ટૌ ચ શૂકજાઃ ||૧||
View original
अथ शूकदोषनिदानम् |
अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽभिवाञ्छति मूढधीः |
व्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः ||१||
સમાનસ્થાનત્વાચ્છૂકદોષનિદાનમાહ– અક્રમાદિત્યાદિ| શૂકો જલશૂકઃ, સ તુ વિષજન્તુર્જલમલોદ્ભવઃ સશૂકઃ, તથા શૂકપ્રધાનો લિઙ્ગવૃદ્ધિકરો વાત્સ્યાયનાદ્યુક્તો યોગઃ શૂક ઉચ્યતે; તસ્ય દોષો વૈકૃતમસમ્યક્કરણાત્, તતો વા દોષો વાતાદિઃ, તત્કૃતો વા વિકારઃ, “દોષા અપિ વ્યાધ્યાખ્યાં લભન્તે” ઇત્યાગમાત્; અત એવ શૂકદોષવિવરણે શૂકદોષનિમિત્તા વ્યાધય એવ બોદ્ધવ્યાઃ| એવં ચ યદત્ર ‘કુમ્ભિકા રક્તપિત્તોત્થા’ ઇત્યાદિકારણાન્તરોપવર્ણનં તત્ શૂકકૃતરક્તપિત્તાદિરૂપં જ્ઞેયમ્| અન્યે ત્વાદિશબ્દલોપાત્ શૂકાદિદોષનિદાનમાહુઃ| આદિશબ્દેન દુષ્ટયોનિગૂઢાન્તર્લોમદુર્ભગાગમનાદિ ગૃહ્યતે; તન્ન મનોહરં, “વૃદ્ધિં યોઽભિવાઞ્છતિ” ઇત્યનેન વિશેષણેન દુષ્ટયોન્યાદેરયોગ્યસ્ય ગ્રહીતુમનર્હત્વાત્| અન્યે તુ દુષ્ટયોન્યાદીન્યુપદંશહેતુત્વેનોક્તત્વાત્ નાનુમન્યન્તે; તદનૈકાન્તિકમ્, એકજાતીયહેતૂનામનેકરોગકરણદર્શનાત્| અક્રમાદિત્યનુચિતવૃદ્ધિક્રમાત્; અનુચિતા ચ વૃદ્ધિર્ભૂરિવિકારકરજલશૂકયોગાનામાચારણાત્, જલશૂકયોગાનાં વાત્સ્યાયનાદૌ વિસ્તરઃ| યથા– “ભલ્લાતકાસ્થિજલશૂકમથાબ્જપત્રમન્તર્વિદહ્ય મતિમાન્ સહ સૈન્ધવેન| એતદ્વિરૂઢબૃહતીફલતોયપિષ્ટમાલેપનં મહિષવિડ્વિમલીકૃતેઽઙ્ગે|| સ્થૂલં મહત્તરતુરઙ્ગમતુલ્યમાશુ શેફં કરોત્યભિમતં ન હિ સંશયોઽસ્તિ||” ઇત્યાદિ| યચ્ચ જલશૂકરહિતમશ્વગન્ધાદિતૈલં તદુચિતમેવ લિઙ્ગવર્ધનમ્| યદુક્તમ્– “અશ્વગન્ધાવરીકુષ્ઠમાંસીસિંહીફલાન્વિતમ્| ચતુર્ગુણેન દુગ્ધેન તિલતૈલં વિપાચયેત્|| સ્તનલિઙ્ગકર્ણપાલિવર્ધનં મ્રક્ષણાદિદમ્||” ઇતિ| ગદાધરસ્ત્વાહ– લિઙ્ગવૃદ્ધિરેવ કામપરાયણનિન્દિતપુરુષૈઃ ક્રિયમાણા અક્રમઃ| દશ ચાષ્ટૌ ચેતિ અષ્ટાદશ; સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ લબ્ધાયાં સઙ્ખ્યાયાં પુનસ્તદુક્તિઃ સમ્મૂઢપિડકાદૌ દ્વિત્વશઙ્કાનિરાસાર્થમ્||૧||
Adhikarana sarShapikAlakShaNam (2) · Śloka 2
ગૌરસર્ષપસંસ્થાના શૂકદુર્ભુગ્નહેતુકા |
પિડકા શ્લેષ્મવાતાભ્યાં જ્ઞેયા સર્ષપિકા તુ સા ||૨||
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
गौरसर्षपसंस्थाना शूकदुर्भुग्नहेतुका |
पिडका श्लेष्मवाताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका तु सा ||२||
(सु. नि. अ. १४) |
સર્ષપિકામાહ– ગૌરેત્યાદિ| શૂકદુર્ભુગ્નહેતુકેતિ દુર્ભુગ્નશૂકહેતુકેત્યર્થઃ| પિડકાદિષુ ઉભયવચનમિતિ(?) પરનિપાતઃ દુર્ભુગ્નો દુરવચારિતઃ| ‘શૂકદુર્ભગહેતુકા’ ઇતિ પાઠાન્તરે શૂકનિમિત્તા, દુષ્ટયોનિનિમિત્તા ચેત્યર્થઃ||૨||
Adhikarana aShThIlikAlakShaNam (3) · Śloka 3
કઠિના વિષમૈર્ભુગ્નૈર્વાયુનાઽષ્ઠીલિકા ભવેત્ |૩|
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
कठिना विषमैर्भुग्नैर्वायुनाऽष्ठीलिका भवेत् |३|
(सु. नि. अ. १४) |
અષ્ઠીલિકામાહ– કઠિનેત્યાદિ| વિષમૈર્ભુગ્નૈરિતિ વક્ષ્યમાણશૂકૈરિત્યનેન સમ્બધ્યતે| વિષમૈરિતિ અપ્રશસ્તૈઃ| અષ્ઠીલિકા લૌહકારસ્ય ભાણ્ડીવિશેષ, તત્તુલ્યત્વાદષ્ઠીલિકા|૩|–
Adhikarana grathitalakShaNam (3) · Śloka 3
શૂકૈર્યત્ પૂરિતં શશ્વદ્ગ્રથિતં નામ તત્ કફાત્ ||૩||
View original
शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं नाम तत् कफात् ||३||
ગ્રથિતમાહ– શૂકૈરિત્યાદિ| શૂકૈર્યત્ પૂરિતં શશ્વદ્ગ્રથિતમિતિ શૂકૈઃ સર્વદા પૂરિતં લિઙ્ગં યત્ ગ્રન્થિલં તત્ ગ્રથિતમિત્યર્થઃ; ગ્રન્થિતુલ્યત્વાત્ ગ્રથિતસઞ્જ્ઞા||૩||
Adhikarana kumbhikAlakShaNam (4) · Śloka 4
કુમ્ભિકા રક્તપિત્તોત્થા જામ્બવાસ્થિનિભાઽશુભા |૪|
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
कुम्भिका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा |४|
(सु. नि. अ. १४) |
કુમ્ભિકામાહ– કુમ્ભિકેત્યાદિ| કુમ્ભી કુમ્ભીલતા, તસ્યાઃ ફલં કુમ્ભી; તદ્ધિતસ્ય લુક્; ‘ઇવે પ્રતિકૃતૌ’ ઇતિ કન્ કુમ્ભીફલવત્ કુમ્ભિકા| અશુભેતિ શુભં શુક્લં તદ્વિરોધે નઞ્, કૃષ્ણેત્યર્થઃ| ‘આશુજા’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્|૪|–
Adhikarana alajIlakShaNam (4) · Śloka 4
તુલ્યજાં ત્વલજીં વિદ્યાદ્યથાપ્રોક્તાં વિચક્ષણઃ ||૪||
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
तुल्यजां त्वलजीं विद्याद्यथाप्रोक्तां विचक्षणः ||४||
(सु. नि. अ. १४) |
અલજીમાહ– તુલ્યજામિત્યાદિ| તુલ્યજામિતિ પ્રમેહપિડકા અલજી તત્તુલ્યસમ્ભવા, સા ચ રક્તાઽસિતા સ્ફોટચિતા| તુલ્યત્વમેવ વિવૃણોતિ– યથાપ્રોક્તામિતિ| અલજી યથાપ્રોક્તા યાદૃશલક્ષણા તથેયમપીત્યર્થઃ| એષા ચ કારણચિકિત્સાભેદાત્ પ્રમેહં વિના લિઙ્ગ એવ સમ્ભવાચ્ચ તતઃ પૃથગ્ભૂતા જ્ઞેયા||૪||
Adhikarana mRuditalakShaNam (5) · Śloka 5
મૃદિતં પીડિતં યચ્ચ સંરબ્ધં વાતકોપતઃ |૫|
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
मृदितं पीडितं यच्च संरब्धं वातकोपतः |५|
(सु. नि. अ. १४) |
મૃદિતમાહ– મૃદિતમિત્યાદિ| પીડિતમિતિ અધિકૃતત્વાત્ શૂકપાતાનન્તરં પીડિતમિતિ જ્ઞેયં, પીડિતં ‘લિઙ્ગમ્’ ઇતિ શેષઃ| સંરબ્ધં સશોથમ્|૫|–
Adhikarana sammUDhapiDakAlakShaNam (5) · Śloka 5
પાણિભ્યાં ભૃશસમ્મૂઢે સમ્મૂઢપિડકા ભવેત્ ||૫||
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
पाणिभ्यां भृशसम्मूढे सम्मूढपिडका भवेत् ||५||
(सु. नि. अ. १४) |
સમ્મૂઢપિડકામાહ– પાણિભ્યામિત્યાદિ| પાણિભ્યાં ભૃશસમ્મૂઢે ઇત્યધિકારાત્ પાતિતશૂકે લિઙ્ગે પાણિભ્યાં ભૃશસમ્મૂઢે પિચ્ચિતાવનતે, અત્રાપિ ‘વાતકોપાત્’ ઇત્યનુવર્તતે||૫||
Adhikarana adhimanthalakShaNam (6) · Śloka 6
દીર્ઘા બહ્વ્યશ્ચ પિડકા દીર્યન્તે મધ્યતસ્તુ યાઃ |
સોઽધિમન્થઃ કફાસૃગ્ભ્યાં વેદનારોમહર્ષકૃત્ ||૬||
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः |
सोऽधिमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् ||६||
(सु. नि. अ. १४) |
અધિમન્થમાહ– દીર્ઘા ઇત્યાદિ| કફાસૃગ્ભ્યામિતિ શૂકપાતકૃતાભ્યામ્| એવમન્યત્રાપિ સામાન્યેન શૂકદોષાભિહિતે શૂકપાતોઽનુક્તોઽપિ જ્ઞેયઃ| વેદનારોમહર્ષકૃદિતિ વેદનયા રોમહર્ષં કરોતિ||૬||
Adhikarana puShkarikAlakShaNam (7) · Śloka 7
પિડકા પિડકાવ્યાપ્તા પિત્તશોણિતસમ્ભવા |
પદ્મકર્ણિકસંસ્થાના જ્ઞેયા પુષ્કરિકા તુ સા ||૭||
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
पिडका पिडकाव्याप्ता पित्तशोणितसम्भवा |
पद्मकर्णिकसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिका तु सा ||७||
(सु. नि. अ. १४) |
પુષ્કરિકામાહ– પિડેકેત્યાદિ||૭||
Adhikarana sparshahAnilakShaNam (8) · Śloka 8
સ્પર્શહાનિં તુ જનયેચ્છોણિતં શૂકદૂષિતમ્ |૮|
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
स्पर्शहानिं तु जनयेच्छोणितं शूकदूषितम् |८|
(सु. नि. अ. १४) |
સ્પર્શહાનિમાહ– સ્પર્શહાનિં ત્વિત્યાદિ|૮|–
Adhikarana uttamAlakShaNam (8) · Śloka 8
મુદ્ગમાષોપમા રક્તા રક્તપિત્તોદ્ભવા તુ યા ||૮||
વ્યાધિરેષોત્તમા નામ શૂકાજીર્ણનિમિત્તજા |
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
मुद्गमाषोपमा रक्ता रक्तपित्तोद्भवा तु या ||८||
व्याधिरेषोत्तमा नाम शूकाजीर्णनिमित्तजा |
(सु. नि. अ. १४) |
ઉત્તમામાહ– મુદ્ગમાષેત્યાદિના| એષોત્તમા વ્યાધિઃ શૂકાજીર્ણનિમિત્તજા ભવતિ, શૂકાજીર્ણં પુનઃ પુનર્દુરવચારિતશૂકવિકૃતિરૂપમેવ| “વ્યાધિરેષોત્તમો નામ” ઇતિ પાઠાન્તરે એષોત્તમ ઇતિ નિર્દેશઃ પૂર્વત્રાસિદ્ધવિધેરનિત્યત્વાત્ સાધુઃ||૮||–
Adhikarana shataponakalakShaNam (9) · Śloka 11
છિદ્રૈરણુમુખૈર્લિઙ્ગં ચિતં યસ્ય સમન્તતઃ ||૯||
વાતશોણિતજો વ્યાધિઃ સ જ્ઞેયઃ શતપોનકઃ |
(સુ. નિ. ૧૪) ||૧૧||
View original
छिद्रैरणुमुखैर्लिङ्गं चितं यस्य समन्ततः ||९||
वातशोणितजो व्याधिः स ज्ञेयः शतपोनकः |
(सु. नि. १४) ||११||
શતપોનકમાહ– છિદ્રૈરણુમુખૈરિત્યાદિના| છિદ્રૈરિતિ દુરવચારિતશૂકદોષજનિતવાતશોણિતજૈઃ, ચિતમુપચિતમ્, અત એવ ચિકિત્સાયાં લેખનોપદેશઃ| શતપોનકશ્ચાલનિકા, તત્તુલ્યત્વાત્ શતપોનકઃ||૯||–
Adhikarana tvakpAkalakShaNam (10) · Śloka 10
વાતપિત્તકૃતો જ્ઞેયસ્ત્વક્પાકો જ્વરદાહકૃત્ ||૧૦||
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
वातपित्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहकृत् ||१०||
(सु. नि. अ. १४) |
ત્વક્પાકમાહ– વાતપિત્તકૃત ઇત્યાદિ| શૂકદોષેષુ ક્વચિત્ કસ્યચિત્ દોષસ્યાભિધાનં શૂકવિશેષાદાહારાચારભેદાચ્ચ સમર્થનીયમ્||૧૦||
Adhikarana shoNitArbudalakShaNam (11) · Śloka 11
કૃષ્ણૈઃ સ્ફોટૈઃ સરક્તાભિઃ પિડકાભિર્નિપીડિતમ્ |
યસ્ય વાસ્તુરુજશ્ચોગ્રા જ્ઞેયં તચ્છોણિતાર્બુદમ્ ||૧૧||
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
कृष्णैः स्फोटैः सरक्ताभिः पिडकाभिर्निपीडितम् |
यस्य वास्तुरुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ||११||
(सु. नि. अ. १४) |
શોણિતાર્બુદમાહ– કૃષ્ણૈઃ સ્ફોટૈરિત્યાદિના| પિડકાભિરિતિ સ્વલ્પાભિર્નિપીડિતં લિઙ્ગમિતિ બોદ્ધવ્યમ્| યસ્ય વાસ્તુરુજ ઇતિ વાસ્તુ વ્રણાધિષ્ઠાનં, તત્ર રુજઃ, અગાધોચ્છ્રિતમાંસશોથત્વાત્| ‘બસ્તિરુજશ્ચોગ્રા’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| અર્બુદં દુરવચારિતશૂકજશોણિતકૃતમ્||૧૧||
Adhikarana mAMsArbudalakShaNam (12) · Śloka 12
માંસદોષેણ જાનીયાદર્બુદં માંસસમ્ભવમ્ |૧૨|
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् |१२|
(सु. नि. अ. १४) |
માંસાર્બુદમાહ– માંસદોષેણેત્યાદિ| માંસદોષેણેતિ શૂકપાતાનન્તરં પ્રહારાદિના કૃતેન માંસદોષેણ|૧૨|–
Adhikarana mAMsapAkalakShaNam (12) · Śloka 12
શીર્યન્તે યસ્ય માંસાનિ યસ્ય સર્વાશ્ચ વેદનાઃ ||૧૨||
વિદ્યાત્તં માંસપાકં તુ સર્વદોષકૃતં ભિષક્ |
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्वाश्च वेदनाः ||१२||
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् |
(सु. नि. अ. १४) |
માંસપાકમાહ– શીર્યન્તે યસ્યેત્યાદિ| શીર્યન્તે ગલન્તિ, સર્વાશ્ચ વેદના ઇતિ વાતપિત્તકફજાઃ||૧૨||–
Adhikarana vidradhilakShaNam (13) · Śloka 13
વિદ્રધિં સન્નિપાતેન યથોક્તમિતિ નિર્દિશેત્ ||૧૩||
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमिति निर्दिशेत् ||१३||
(सु. नि. अ. १४) |
વિદ્રધિમાહ– વિદ્રધિમિત્યાદિ| સન્નિપાતેન યથોક્તમિતિ ‘નાનાવર્ણરુજાસ્રાવઃ’ ઇત્યાદિના સન્નિપાતજવિદ્રધિલક્ષણં વિદ્રધિમિહ જાનીયાદિત્યર્થઃ||૧૩||
Adhikarana tilakAlakalakShaNam (14-15) · Śloka 15
કૃષ્ણાનિ ચિત્રાણ્યથવા શૂકાનિ સવિષાણિ વા |
પાતિતાનિ પચન્ત્યાશુ મેઢ્રં નિરવશેષતઃ ||૧૪||
કાલાનિ ભૂત્વા માંસાનિ શીર્યન્તે યસ્ય દેહિનઃ |
સન્નિપાતસમુત્થાંસ્તુ તાન્ વિદ્યાત્તિલકાલકાન્ ||૧૫||
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि वा |
पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ||१४||
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः |
सन्निपातसमुत्थांस्तु तान् विद्यात्तिलकालकान् ||१५||
(सु. नि. अ. १४) |
તિલકાલકમાહ– કૃષ્ણાનીત્યાદિ| ચિત્રાણીતિ નાનાવર્ણાનિ| સવિષાણીતિ શૂકાનાં સવિષત્વેઽપિ વિશેષાર્થમુક્તમ્| કાલાનીતિ કૃષ્ણાનિ, કૃષ્ણતિલતુલ્યત્વાત્ તિલકાલકસઞ્જ્ઞા| શીર્યન્તે ગલન્તિ||૧૪-૧૫||
Adhikarana shUkadoShANAM sAdhyAsAdhyavicAraH (16) · Śloka 16
તત્ર માંસાર્બુદં યચ્ચ માંસપાકશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ |
વિદ્રધિશ્ચ ન સિદ્ધ્યન્તિ યે ચ સ્યુસ્તિલકાલકાઃ ||૧૬||
(સુ. નિ. અ. ૧૪) |
View original
तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः |
विद्रधिश्च न सिद्ध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ||१६||
(सु. नि. अ. १४) |
શૂકદોષેષ્વસાધ્યાનાહ– તત્ર માંસાર્બુદમિત્યાદિ| યચ્ચેતિ ચકારોઽયં ભિન્નક્રમઃ, સ ચ ન સિદ્ધ્યતીત્યનન્તરં દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન સાધ્યતાઽપ્યેષામચિરત્વાદિના ભવતિ, અત એવ પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સાવિધાનમુપપન્નમિતિ ગદાધરઃ| દુર્જ્ઞાનાત્ સાધ્યે એવ અસાધ્યતારોપાદસમ્પૂર્ણાવસ્થાયામસાધ્યેઽપિ ક્રિયાસિદ્ધેશ્ચ મા નિવર્તતાં ભિષગિતિ પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સાં કારુણિકતયા આચાર્ય ઉપદિશતીતિ મન્તવ્યમ્||૧૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 48
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને શૂકદોષનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૪૮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूकदोषनिदानं समाप्तम् ||४८||
ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં શૂકદોષનિદાનં સમાપ્તમ્||૪૮||