48. śūkadōṣanidānam

Adhikarana shUkadoShanidAnam (1) · Śloka 1

ಅಥ ಶೂಕದೋಷನಿದಾನಮ್ | ಅಕ್ರಮಾಚ್ಛೇಫಸೋ ವೃದ್ಧಿಂ ಯೋಽಭಿವಾಞ್ಛತಿ ಮೂಢಧೀಃ | ವ್ಯಾಧಯಸ್ತಸ್ಯ ಜಾಯನ್ತೇ ದಶ ಚಾಷ್ಟೌ ಚ ಶೂಕಜಾಃ ||೧||

ಸಮಾನಸ್ಥಾನತ್ವಾಚ್ಛೂಕದೋಷನಿದಾನಮಾಹ– ಅಕ್ರಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕೋ ಜಲಶೂಕಃ, ಸ ತು ವಿಷಜನ್ತುರ್ಜಲಮಲೋದ್ಭವಃ ಸಶೂಕಃ, ತಥಾ ಶೂಕಪ್ರಧಾನೋ ಲಿಙ್ಗವೃದ್ಧಿಕರೋ ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನಾದ್ಯುಕ್ತೋ ಯೋಗಃ ಶೂಕ ಉಚ್ಯತೇ; ತಸ್ಯ ದೋಷೋ ವೈಕೃತಮಸಮ್ಯಕ್ಕರಣಾತ್, ತತೋ ವಾ ದೋಷೋ ವಾತಾದಿಃ, ತತ್ಕೃತೋ ವಾ ವಿಕಾರಃ, “ದೋಷಾ ಅಪಿ ವ್ಯಾಧ್ಯಾಖ್ಯಾಂ ಲಭನ್ತೇ” ಇತ್ಯಾಗಮಾತ್; ಅತ ಏವ ಶೂಕದೋಷವಿವರಣೇ ಶೂಕದೋಷನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ಯಾಧಯ ಏವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ| ಏವಂ ಚ ಯದತ್ರ ‘ಕುಮ್ಭಿಕಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಥಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಾರಣಾನ್ತರೋಪವರ್ಣನಂ ತತ್ ಶೂಕಕೃತರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿರೂಪಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾದಿಶಬ್ದಲೋಪಾತ್ ಶೂಕಾದಿದೋಷನಿದಾನಮಾಹುಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ದುಷ್ಟಯೋನಿಗೂಢಾನ್ತರ್ಲೋಮದುರ್ಭಗಾಗಮನಾದಿ ಗೃಹ್ಯತೇ; ತನ್ನ ಮನೋಹರಂ, “ವೃದ್ಧಿಂ ಯೋಽಭಿವಾಞ್ಛತಿ” ಇತ್ಯನೇನ ವಿಶೇಷಣೇನ ದುಷ್ಟಯೋನ್ಯಾದೇರಯೋಗ್ಯಸ್ಯ ಗ್ರಹೀತುಮನರ್ಹತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ದುಷ್ಟಯೋನ್ಯಾದೀನ್ಯುಪದಂಶಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ನಾನುಮನ್ಯನ್ತೇ; ತದನೈಕಾನ್ತಿಕಮ್, ಏಕಜಾತೀಯಹೇತೂನಾಮನೇಕರೋಗಕರಣದರ್ಶನಾತ್| ಅಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನುಚಿತವೃದ್ಧಿಕ್ರಮಾತ್; ಅನುಚಿತಾ ಚ ವೃದ್ಧಿರ್ಭೂರಿವಿಕಾರಕರಜಲಶೂಕಯೋಗಾನಾಮಾಚಾರಣಾತ್, ಜಲಶೂಕಯೋಗಾನಾಂ ವಾತ್ಸ್ಯಾಯನಾದೌ ವಿಸ್ತರಃ| ಯಥಾ– “ಭಲ್ಲಾತಕಾಸ್ಥಿಜಲಶೂಕಮಥಾಬ್ಜಪತ್ರಮನ್ತರ್ವಿದಹ್ಯ ಮತಿಮಾನ್ ಸಹ ಸೈನ್ಧವೇನ| ಏತದ್ವಿರೂಢಬೃಹತೀಫಲತೋಯಪಿಷ್ಟಮಾಲೇಪನಂ ಮಹಿಷವಿಡ್ವಿಮಲೀಕೃತೇಽಙ್ಗೇ|| ಸ್ಥೂಲಂ ಮಹತ್ತರತುರಙ್ಗಮತುಲ್ಯಮಾಶು ಶೇಫಂ ಕರೋತ್ಯಭಿಮತಂ ನ ಹಿ ಸಂಶಯೋಽಸ್ತಿ||” ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಚ್ಚ ಜಲಶೂಕರಹಿತಮಶ್ವಗನ್ಧಾದಿತೈಲಂ ತದುಚಿತಮೇವ ಲಿಙ್ಗವರ್ಧನಮ್| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಅಶ್ವಗನ್ಧಾವರೀಕುಷ್ಠಮಾಂಸೀಸಿಂಹೀಫಲಾನ್ವಿತಮ್| ಚತುರ್ಗುಣೇನ ದುಗ್ಧೇನ ತಿಲತೈಲಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್|| ಸ್ತನಲಿಙ್ಗಕರ್ಣಪಾಲಿವರ್ಧನಂ ಮ್ರಕ್ಷಣಾದಿದಮ್||” ಇತಿ| ಗದಾಧರಸ್ತ್ವಾಹ– ಲಿಙ್ಗವೃದ್ಧಿರೇವ ಕಾಮಪರಾಯಣನಿನ್ದಿತಪುರುಷೈಃ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾ ಅಕ್ರಮಃ| ದಶ ಚಾಷ್ಟೌ ಚೇತಿ ಅಷ್ಟಾದಶ; ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಪುನಸ್ತದುಕ್ತಿಃ ಸಮ್ಮೂಢಪಿಡಕಾದೌ ದ್ವಿತ್ವಶಙ್ಕಾನಿರಾಸಾರ್ಥಮ್||೧||

Adhikarana sarShapikAlakShaNam (2) · Śloka 2

ಗೌರಸರ್ಷಪಸಂಸ್ಥಾನಾ ಶೂಕದುರ್ಭುಗ್ನಹೇತುಕಾ | ಪಿಡಕಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಜ್ಞೇಯಾ ಸರ್ಷಪಿಕಾ ತು ಸಾ ||೨|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಸರ್ಷಪಿಕಾಮಾಹ– ಗೌರೇತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕದುರ್ಭುಗ್ನಹೇತುಕೇತಿ ದುರ್ಭುಗ್ನಶೂಕಹೇತುಕೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿಡಕಾದಿಷು ಉಭಯವಚನಮಿತಿ(?) ಪರನಿಪಾತಃ ದುರ್ಭುಗ್ನೋ ದುರವಚಾರಿತಃ| ‘ಶೂಕದುರ್ಭಗಹೇತುಕಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಶೂಕನಿಮಿತ್ತಾ, ದುಷ್ಟಯೋನಿನಿಮಿತ್ತಾ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೨||

Adhikarana aShThIlikAlakShaNam (3) · Śloka 3

ಕಠಿನಾ ವಿಷಮೈರ್ಭುಗ್ನೈರ್ವಾಯುನಾಽಷ್ಠೀಲಿಕಾ ಭವೇತ್ |೩| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಅಷ್ಠೀಲಿಕಾಮಾಹ– ಕಠಿನೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮೈರ್ಭುಗ್ನೈರಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಶೂಕೈರಿತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವಿಷಮೈರಿತಿ ಅಪ್ರಶಸ್ತೈಃ| ಅಷ್ಠೀಲಿಕಾ ಲೌಹಕಾರಸ್ಯ ಭಾಣ್ಡೀವಿಶೇಷ, ತತ್ತುಲ್ಯತ್ವಾದಷ್ಠೀಲಿಕಾ|೩|–

Adhikarana grathitalakShaNam (3) · Śloka 3

ಶೂಕೈರ್ಯತ್ ಪೂರಿತಂ ಶಶ್ವದ್ಗ್ರಥಿತಂ ನಾಮ ತತ್ ಕಫಾತ್ ||೩||

ಗ್ರಥಿತಮಾಹ– ಶೂಕೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕೈರ್ಯತ್ ಪೂರಿತಂ ಶಶ್ವದ್ಗ್ರಥಿತಮಿತಿ ಶೂಕೈಃ ಸರ್ವದಾ ಪೂರಿತಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಯತ್ ಗ್ರನ್ಥಿಲಂ ತತ್ ಗ್ರಥಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಗ್ರನ್ಥಿತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಗ್ರಥಿತಸಞ್ಜ್ಞಾ||೩||

Adhikarana kumbhikAlakShaNam (4) · Śloka 4

ಕುಮ್ಭಿಕಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಥಾ ಜಾಮ್ಬವಾಸ್ಥಿನಿಭಾಽಶುಭಾ |೪| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಕುಮ್ಭಿಕಾಮಾಹ– ಕುಮ್ಭಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಮ್ಭೀ ಕುಮ್ಭೀಲತಾ, ತಸ್ಯಾಃ ಫಲಂ ಕುಮ್ಭೀ; ತದ್ಧಿತಸ್ಯ ಲುಕ್; ‘ಇವೇ ಪ್ರತಿಕೃತೌ’ ಇತಿ ಕನ್ ಕುಮ್ಭೀಫಲವತ್ ಕುಮ್ಭಿಕಾ| ಅಶುಭೇತಿ ಶುಭಂ ಶುಕ್ಲಂ ತದ್ವಿರೋಧೇ ನಞ್, ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಆಶುಜಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್|೪|–

Adhikarana alajIlakShaNam (4) · Śloka 4

ತುಲ್ಯಜಾಂ ತ್ವಲಜೀಂ ವಿದ್ಯಾದ್ಯಥಾಪ್ರೋಕ್ತಾಂ ವಿಚಕ್ಷಣಃ ||೪|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಅಲಜೀಮಾಹ– ತುಲ್ಯಜಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತುಲ್ಯಜಾಮಿತಿ ಪ್ರಮೇಹಪಿಡಕಾ ಅಲಜೀ ತತ್ತುಲ್ಯಸಮ್ಭವಾ, ಸಾ ಚ ರಕ್ತಾಽಸಿತಾ ಸ್ಫೋಟಚಿತಾ| ತುಲ್ಯತ್ವಮೇವ ವಿವೃಣೋತಿ– ಯಥಾಪ್ರೋಕ್ತಾಮಿತಿ| ಅಲಜೀ ಯಥಾಪ್ರೋಕ್ತಾ ಯಾದೃಶಲಕ್ಷಣಾ ತಥೇಯಮಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷಾ ಚ ಕಾರಣಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾತ್ ಪ್ರಮೇಹಂ ವಿನಾ ಲಿಙ್ಗ ಏವ ಸಮ್ಭವಾಚ್ಚ ತತಃ ಪೃಥಗ್ಭೂತಾ ಜ್ಞೇಯಾ||೪||

Adhikarana mRuditalakShaNam (5) · Śloka 5

ಮೃದಿತಂ ಪೀಡಿತಂ ಯಚ್ಚ ಸಂರಬ್ಧಂ ವಾತಕೋಪತಃ |೫| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಮೃದಿತಮಾಹ– ಮೃದಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪೀಡಿತಮಿತಿ ಅಧಿಕೃತತ್ವಾತ್ ಶೂಕಪಾತಾನನ್ತರಂ ಪೀಡಿತಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಂ, ಪೀಡಿತಂ ‘ಲಿಙ್ಗಮ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸಂರಬ್ಧಂ ಸಶೋಥಮ್|೫|–

Adhikarana sammUDhapiDakAlakShaNam (5) · Śloka 5

ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಭೃಶಸಮ್ಮೂಢೇ ಸಮ್ಮೂಢಪಿಡಕಾ ಭವೇತ್ ||೫|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಸಮ್ಮೂಢಪಿಡಕಾಮಾಹ– ಪಾಣಿಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಭೃಶಸಮ್ಮೂಢೇ ಇತ್ಯಧಿಕಾರಾತ್ ಪಾತಿತಶೂಕೇ ಲಿಙ್ಗೇ ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಭೃಶಸಮ್ಮೂಢೇ ಪಿಚ್ಚಿತಾವನತೇ, ಅತ್ರಾಪಿ ‘ವಾತಕೋಪಾತ್’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ||೫||

Adhikarana adhimanthalakShaNam (6) · Śloka 6

ದೀರ್ಘಾ ಬಹ್ವ್ಯಶ್ಚ ಪಿಡಕಾ ದೀರ್ಯನ್ತೇ ಮಧ್ಯತಸ್ತು ಯಾಃ | ಸೋಽಧಿಮನ್ಥಃ ಕಫಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಂ ವೇದನಾರೋಮಹರ್ಷಕೃತ್ ||೬|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಅಧಿಮನ್ಥಮಾಹ– ದೀರ್ಘಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾಸೃಗ್ಭ್ಯಾಮಿತಿ ಶೂಕಪಾತಕೃತಾಭ್ಯಾಮ್| ಏವಮನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಶೂಕದೋಷಾಭಿಹಿತೇ ಶೂಕಪಾತೋಽನುಕ್ತೋಽಪಿ ಜ್ಞೇಯಃ| ವೇದನಾರೋಮಹರ್ಷಕೃದಿತಿ ವೇದನಯಾ ರೋಮಹರ್ಷಂ ಕರೋತಿ||೬||

Adhikarana puShkarikAlakShaNam (7) · Śloka 7

ಪಿಡಕಾ ಪಿಡಕಾವ್ಯಾಪ್ತಾ ಪಿತ್ತಶೋಣಿತಸಮ್ಭವಾ | ಪದ್ಮಕರ್ಣಿಕಸಂಸ್ಥಾನಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಪುಷ್ಕರಿಕಾ ತು ಸಾ ||೭|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಪುಷ್ಕರಿಕಾಮಾಹ– ಪಿಡೇಕೇತ್ಯಾದಿ||೭||

Adhikarana sparshahAnilakShaNam (8) · Śloka 8

ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿಂ ತು ಜನಯೇಚ್ಛೋಣಿತಂ ಶೂಕದೂಷಿತಮ್ |೮| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿಮಾಹ– ಸ್ಪರ್ಶಹಾನಿಂ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ|೮|–

Adhikarana uttamAlakShaNam (8) · Śloka 8

ಮುದ್ಗಮಾಷೋಪಮಾ ರಕ್ತಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತೋದ್ಭವಾ ತು ಯಾ ||೮|| ವ್ಯಾಧಿರೇಷೋತ್ತಮಾ ನಾಮ ಶೂಕಾಜೀರ್ಣನಿಮಿತ್ತಜಾ | (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಉತ್ತಮಾಮಾಹ– ಮುದ್ಗಮಾಷೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಏಷೋತ್ತಮಾ ವ್ಯಾಧಿಃ ಶೂಕಾಜೀರ್ಣನಿಮಿತ್ತಜಾ ಭವತಿ, ಶೂಕಾಜೀರ್ಣಂ ಪುನಃ ಪುನರ್ದುರವಚಾರಿತಶೂಕವಿಕೃತಿರೂಪಮೇವ| “ವ್ಯಾಧಿರೇಷೋತ್ತಮೋ ನಾಮ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಏಷೋತ್ತಮ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶಃ ಪೂರ್ವತ್ರಾಸಿದ್ಧವಿಧೇರನಿತ್ಯತ್ವಾತ್ ಸಾಧುಃ||೮||–

Adhikarana shataponakalakShaNam (9) · Śloka 11

ಛಿದ್ರೈರಣುಮುಖೈರ್ಲಿಙ್ಗಂ ಚಿತಂ ಯಸ್ಯ ಸಮನ್ತತಃ ||೯|| ವಾತಶೋಣಿತಜೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸ ಜ್ಞೇಯಃ ಶತಪೋನಕಃ | (ಸು. ನಿ. ೧೪) ||೧೧||

ಶತಪೋನಕಮಾಹ– ಛಿದ್ರೈರಣುಮುಖೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಛಿದ್ರೈರಿತಿ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕದೋಷಜನಿತವಾತಶೋಣಿತಜೈಃ, ಚಿತಮುಪಚಿತಮ್, ಅತ ಏವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಲೇಖನೋಪದೇಶಃ| ಶತಪೋನಕಶ್ಚಾಲನಿಕಾ, ತತ್ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಶತಪೋನಕಃ||೯||–

Adhikarana tvakpAkalakShaNam (10) · Śloka 10

ವಾತಪಿತ್ತಕೃತೋ ಜ್ಞೇಯಸ್ತ್ವಕ್ಪಾಕೋ ಜ್ವರದಾಹಕೃತ್ ||೧೦|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ತ್ವಕ್ಪಾಕಮಾಹ– ವಾತಪಿತ್ತಕೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೂಕದೋಷೇಷು ಕ್ವಚಿತ್ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ದೋಷಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಶೂಕವಿಶೇಷಾದಾಹಾರಾಚಾರಭೇದಾಚ್ಚ ಸಮರ್ಥನೀಯಮ್||೧೦||

Adhikarana shoNitArbudalakShaNam (11) · Śloka 11

ಕೃಷ್ಣೈಃ ಸ್ಫೋಟೈಃ ಸರಕ್ತಾಭಿಃ ಪಿಡಕಾಭಿರ್ನಿಪೀಡಿತಮ್ | ಯಸ್ಯ ವಾಸ್ತುರುಜಶ್ಚೋಗ್ರಾ ಜ್ಞೇಯಂ ತಚ್ಛೋಣಿತಾರ್ಬುದಮ್ ||೧೧|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಶೋಣಿತಾರ್ಬುದಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣೈಃ ಸ್ಫೋಟೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ| ಪಿಡಕಾಭಿರಿತಿ ಸ್ವಲ್ಪಾಭಿರ್ನಿಪೀಡಿತಂ ಲಿಙ್ಗಮಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯಸ್ಯ ವಾಸ್ತುರುಜ ಇತಿ ವಾಸ್ತು ವ್ರಣಾಧಿಷ್ಠಾನಂ, ತತ್ರ ರುಜಃ, ಅಗಾಧೋಚ್ಛ್ರಿತಮಾಂಸಶೋಥತ್ವಾತ್| ‘ಬಸ್ತಿರುಜಶ್ಚೋಗ್ರಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಅರ್ಬುದಂ ದುರವಚಾರಿತಶೂಕಜಶೋಣಿತಕೃತಮ್||೧೧||

Adhikarana mAMsArbudalakShaNam (12) · Śloka 12

ಮಾಂಸದೋಷೇಣ ಜಾನೀಯಾದರ್ಬುದಂ ಮಾಂಸಸಮ್ಭವಮ್ |೧೨| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಮಾಹ– ಮಾಂಸದೋಷೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸದೋಷೇಣೇತಿ ಶೂಕಪಾತಾನನ್ತರಂ ಪ್ರಹಾರಾದಿನಾ ಕೃತೇನ ಮಾಂಸದೋಷೇಣ|೧೨|–

Adhikarana mAMsapAkalakShaNam (12) · Śloka 12

ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯ ಮಾಂಸಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸರ್ವಾಶ್ಚ ವೇದನಾಃ ||೧೨|| ವಿದ್ಯಾತ್ತಂ ಮಾಂಸಪಾಕಂ ತು ಸರ್ವದೋಷಕೃತಂ ಭಿಷಕ್ | (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಮಾಂಸಪಾಕಮಾಹ– ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಗಲನ್ತಿ, ಸರ್ವಾಶ್ಚ ವೇದನಾ ಇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಜಾಃ||೧೨||–

Adhikarana vidradhilakShaNam (13) · Śloka 13

ವಿದ್ರಧಿಂ ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಯಥೋಕ್ತಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೧೩|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ವಿದ್ರಧಿಮಾಹ– ವಿದ್ರಧಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸನ್ನಿಪಾತೇನ ಯಥೋಕ್ತಮಿತಿ ‘ನಾನಾವರ್ಣರುಜಾಸ್ರಾವಃ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸನ್ನಿಪಾತಜವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಂ ವಿದ್ರಧಿಮಿಹ ಜಾನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩||

Adhikarana tilakAlakalakShaNam (14-15) · Śloka 15

ಕೃಷ್ಣಾನಿ ಚಿತ್ರಾಣ್ಯಥವಾ ಶೂಕಾನಿ ಸವಿಷಾಣಿ ವಾ | ಪಾತಿತಾನಿ ಪಚನ್ತ್ಯಾಶು ಮೇಢ್ರಂ ನಿರವಶೇಷತಃ ||೧೪|| ಕಾಲಾನಿ ಭೂತ್ವಾ ಮಾಂಸಾನಿ ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ | ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಾಂಸ್ತು ತಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್ತಿಲಕಾಲಕಾನ್ ||೧೫|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ತಿಲಕಾಲಕಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಚಿತ್ರಾಣೀತಿ ನಾನಾವರ್ಣಾನಿ| ಸವಿಷಾಣೀತಿ ಶೂಕಾನಾಂ ಸವಿಷತ್ವೇಽಪಿ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮುಕ್ತಮ್| ಕಾಲಾನೀತಿ ಕೃಷ್ಣಾನಿ, ಕೃಷ್ಣತಿಲತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ ತಿಲಕಾಲಕಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಶೀರ್ಯನ್ತೇ ಗಲನ್ತಿ||೧೪-೧೫||

Adhikarana shUkadoShANAM sAdhyAsAdhyavicAraH (16) · Śloka 16

ತತ್ರ ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಂ ಯಚ್ಚ ಮಾಂಸಪಾಕಶ್ಚ ಯಃ ಸ್ಮೃತಃ | ವಿದ್ರಧಿಶ್ಚ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯನ್ತಿ ಯೇ ಚ ಸ್ಯುಸ್ತಿಲಕಾಲಕಾಃ ||೧೬|| (ಸು. ನಿ. ಅ. ೧೪) |

ಶೂಕದೋಷೇಷ್ವಸಾಧ್ಯಾನಾಹ– ತತ್ರ ಮಾಂಸಾರ್ಬುದಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಚ್ಚೇತಿ ಚಕಾರೋಽಯಂ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ, ಸ ಚ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತೀತ್ಯನನ್ತರಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನ ಸಾಧ್ಯತಾಽಪ್ಯೇಷಾಮಚಿರತ್ವಾದಿನಾ ಭವತಿ, ಅತ ಏವ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಧಾನಮುಪಪನ್ನಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ| ದುರ್ಜ್ಞಾನಾತ್ ಸಾಧ್ಯೇ ಏವ ಅಸಾಧ್ಯತಾರೋಪಾದಸಮ್ಪೂರ್ಣಾವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯೇಽಪಿ ಕ್ರಿಯಾಸಿದ್ಧೇಶ್ಚ ಮಾ ನಿವರ್ತತಾಂ ಭಿಷಗಿತಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕಾರುಣಿಕತಯಾ ಆಚಾರ್ಯ ಉಪದಿಶತೀತಿ ಮನ್ತವ್ಯಮ್||೧೬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 48

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಶೂಕದೋಷನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೪೮||

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಶೂಕದೋಷನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೮||