Adhikarana shUkadoShanidAnam (1) · Śloka 1
അഥ ശൂകദോഷനിദാനമ് |
അക്രമാച്ഛേഫസോ വൃദ്ധിം യോऽഭിവാഞ്ഛതി മൂഢധീഃ |
വ്യാധയസ്തസ്യ ജായന്തേ ദശ ചാഷ്ടൌ ച ശൂകജാഃ ||൧||
View original
अथ शूकदोषनिदानम् |
अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽभिवाञ्छति मूढधीः |
व्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः ||१||
സമാനസ്ഥാനത്വാച്ഛൂകദോഷനിദാനമാഹ– അക്രമാദിത്യാദി| ശൂകോ ജലശൂകഃ, സ തു വിഷജന്തുര്ജലമലോദ്ഭവഃ സശൂകഃ, തഥാ ശൂകപ്രധാനോ ലിങ്ഗവൃദ്ധികരോ വാത്സ്യായനാദ്യുക്തോ യോഗഃ ശൂക ഉച്യതേ; തസ്യ ദോഷോ വൈകൃതമസമ്യക്കരണാത്, തതോ വാ ദോഷോ വാതാദിഃ, തത്കൃതോ വാ വികാരഃ, “ദോഷാ അപി വ്യാധ്യാഖ്യാം ലഭന്തേ” ഇത്യാഗമാത്; അത ഏവ ശൂകദോഷവിവരണേ ശൂകദോഷനിമിത്താ വ്യാധയ ഏവ ബോദ്ധവ്യാഃ| ഏവം ച യദത്ര ‘കുമ്ഭികാ രക്തപിത്തോത്ഥാ’ ഇത്യാദികാരണാന്തരോപവര്ണനം തത് ശൂകകൃതരക്തപിത്താദിരൂപം ജ്ഞേയമ്| അന്യേ ത്വാദിശബ്ദലോപാത് ശൂകാദിദോഷനിദാനമാഹുഃ| ആദിശബ്ദേന ദുഷ്ടയോനിഗൂഢാന്തര്ലോമദുര്ഭഗാഗമനാദി ഗൃഹ്യതേ; തന്ന മനോഹരം, “വൃദ്ധിം യോऽഭിവാഞ്ഛതി” ഇത്യനേന വിശേഷണേന ദുഷ്ടയോന്യാദേരയോഗ്യസ്യ ഗ്രഹീതുമനര്ഹത്വാത്| അന്യേ തു ദുഷ്ടയോന്യാദീന്യുപദംശഹേതുത്വേനോക്തത്വാത് നാനുമന്യന്തേ; തദനൈകാന്തികമ്, ഏകജാതീയഹേതൂനാമനേകരോഗകരണദര്ശനാത്| അക്രമാദിത്യനുചിതവൃദ്ധിക്രമാത്; അനുചിതാ ച വൃദ്ധിര്ഭൂരിവികാരകരജലശൂകയോഗാനാമാചാരണാത്, ജലശൂകയോഗാനാം വാത്സ്യായനാദൌ വിസ്തരഃ| യഥാ– “ഭല്ലാതകാസ്ഥിജലശൂകമഥാബ്ജപത്രമന്തര്വിദഹ്യ മതിമാന് സഹ സൈന്ധവേന| ഏതദ്വിരൂഢബൃഹതീഫലതോയപിഷ്ടമാലേപനം മഹിഷവിഡ്വിമലീകൃതേऽങ്ഗേ|| സ്ഥൂലം മഹത്തരതുരങ്ഗമതുല്യമാശു ശേഫം കരോത്യഭിമതം ന ഹി സംശയോऽസ്തി||” ഇത്യാദി| യച്ച ജലശൂകരഹിതമശ്വഗന്ധാദിതൈലം തദുചിതമേവ ലിങ്ഗവര്ധനമ്| യദുക്തമ്– “അശ്വഗന്ധാവരീകുഷ്ഠമാംസീസിംഹീഫലാന്വിതമ്| ചതുര്ഗുണേന ദുഗ്ധേന തിലതൈലം വിപാചയേത്|| സ്തനലിങ്ഗകര്ണപാലിവര്ധനം മ്രക്ഷണാദിദമ്||” ഇതി| ഗദാധരസ്ത്വാഹ– ലിങ്ഗവൃദ്ധിരേവ കാമപരായണനിന്ദിതപുരുഷൈഃ ക്രിയമാണാ അക്രമഃ| ദശ ചാഷ്ടൌ ചേതി അഷ്ടാദശ; സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ ലബ്ധായാം സങ്ഖ്യായാം പുനസ്തദുക്തിഃ സമ്മൂഢപിഡകാദൌ ദ്വിത്വശങ്കാനിരാസാര്ഥമ്||൧||
Adhikarana sarShapikAlakShaNam (2) · Śloka 2
ഗൌരസര്ഷപസംസ്ഥാനാ ശൂകദുര്ഭുഗ്നഹേതുകാ |
പിഡകാ ശ്ലേഷ്മവാതാഭ്യാം ജ്ഞേയാ സര്ഷപികാ തു സാ ||൨||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
गौरसर्षपसंस्थाना शूकदुर्भुग्नहेतुका |
पिडका श्लेष्मवाताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका तु सा ||२||
(सु. नि. अ. १४) |
സര്ഷപികാമാഹ– ഗൌരേത്യാദി| ശൂകദുര്ഭുഗ്നഹേതുകേതി ദുര്ഭുഗ്നശൂകഹേതുകേത്യര്ഥഃ| പിഡകാദിഷു ഉഭയവചനമിതി(?) പരനിപാതഃ ദുര്ഭുഗ്നോ ദുരവചാരിതഃ| ‘ശൂകദുര്ഭഗഹേതുകാ’ ഇതി പാഠാന്തരേ ശൂകനിമിത്താ, ദുഷ്ടയോനിനിമിത്താ ചേത്യര്ഥഃ||൨||
Adhikarana aShThIlikAlakShaNam (3) · Śloka 3
കഠിനാ വിഷമൈര്ഭുഗ്നൈര്വായുനാऽഷ്ഠീലികാ ഭവേത് |൩|
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
कठिना विषमैर्भुग्नैर्वायुनाऽष्ठीलिका भवेत् |३|
(सु. नि. अ. १४) |
അഷ്ഠീലികാമാഹ– കഠിനേത്യാദി| വിഷമൈര്ഭുഗ്നൈരിതി വക്ഷ്യമാണശൂകൈരിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ| വിഷമൈരിതി അപ്രശസ്തൈഃ| അഷ്ഠീലികാ ലൌഹകാരസ്യ ഭാണ്ഡീവിശേഷ, തത്തുല്യത്വാദഷ്ഠീലികാ|൩|–
Adhikarana grathitalakShaNam (3) · Śloka 3
ശൂകൈര്യത് പൂരിതം ശശ്വദ്ഗ്രഥിതം നാമ തത് കഫാത് ||൩||
View original
शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं नाम तत् कफात् ||३||
ഗ്രഥിതമാഹ– ശൂകൈരിത്യാദി| ശൂകൈര്യത് പൂരിതം ശശ്വദ്ഗ്രഥിതമിതി ശൂകൈഃ സര്വദാ പൂരിതം ലിങ്ഗം യത് ഗ്രന്ഥിലം തത് ഗ്രഥിതമിത്യര്ഥഃ; ഗ്രന്ഥിതുല്യത്വാത് ഗ്രഥിതസഞ്ജ്ഞാ||൩||
Adhikarana kumbhikAlakShaNam (4) · Śloka 4
കുമ്ഭികാ രക്തപിത്തോത്ഥാ ജാമ്ബവാസ്ഥിനിഭാऽശുഭാ |൪|
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
कुम्भिका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा |४|
(सु. नि. अ. १४) |
കുമ്ഭികാമാഹ– കുമ്ഭികേത്യാദി| കുമ്ഭീ കുമ്ഭീലതാ, തസ്യാഃ ഫലം കുമ്ഭീ; തദ്ധിതസ്യ ലുക്; ‘ഇവേ പ്രതികൃതൌ’ ഇതി കന് കുമ്ഭീഫലവത് കുമ്ഭികാ| അശുഭേതി ശുഭം ശുക്ലം തദ്വിരോധേ നഞ്, കൃഷ്ണേത്യര്ഥഃ| ‘ആശുജാ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്|൪|–
Adhikarana alajIlakShaNam (4) · Śloka 4
തുല്യജാം ത്വലജീം വിദ്യാദ്യഥാപ്രോക്താം വിചക്ഷണഃ ||൪||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
तुल्यजां त्वलजीं विद्याद्यथाप्रोक्तां विचक्षणः ||४||
(सु. नि. अ. १४) |
അലജീമാഹ– തുല്യജാമിത്യാദി| തുല്യജാമിതി പ്രമേഹപിഡകാ അലജീ തത്തുല്യസമ്ഭവാ, സാ ച രക്താऽസിതാ സ്ഫോടചിതാ| തുല്യത്വമേവ വിവൃണോതി– യഥാപ്രോക്താമിതി| അലജീ യഥാപ്രോക്താ യാദൃശലക്ഷണാ തഥേയമപീത്യര്ഥഃ| ഏഷാ ച കാരണചികിത്സാഭേദാത് പ്രമേഹം വിനാ ലിങ്ഗ ഏവ സമ്ഭവാച്ച തതഃ പൃഥഗ്ഭൂതാ ജ്ഞേയാ||൪||
Adhikarana mRuditalakShaNam (5) · Śloka 5
മൃദിതം പീഡിതം യച്ച സംരബ്ധം വാതകോപതഃ |൫|
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
मृदितं पीडितं यच्च संरब्धं वातकोपतः |५|
(सु. नि. अ. १४) |
മൃദിതമാഹ– മൃദിതമിത്യാദി| പീഡിതമിതി അധികൃതത്വാത് ശൂകപാതാനന്തരം പീഡിതമിതി ജ്ഞേയം, പീഡിതം ‘ലിങ്ഗമ്’ ഇതി ശേഷഃ| സംരബ്ധം സശോഥമ്|൫|–
Adhikarana sammUDhapiDakAlakShaNam (5) · Śloka 5
പാണിഭ്യാം ഭൃശസമ്മൂഢേ സമ്മൂഢപിഡകാ ഭവേത് ||൫||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
पाणिभ्यां भृशसम्मूढे सम्मूढपिडका भवेत् ||५||
(सु. नि. अ. १४) |
സമ്മൂഢപിഡകാമാഹ– പാണിഭ്യാമിത്യാദി| പാണിഭ്യാം ഭൃശസമ്മൂഢേ ഇത്യധികാരാത് പാതിതശൂകേ ലിങ്ഗേ പാണിഭ്യാം ഭൃശസമ്മൂഢേ പിച്ചിതാവനതേ, അത്രാപി ‘വാതകോപാത്’ ഇത്യനുവര്തതേ||൫||
Adhikarana adhimanthalakShaNam (6) · Śloka 6
ദീര്ഘാ ബഹ്വ്യശ്ച പിഡകാ ദീര്യന്തേ മധ്യതസ്തു യാഃ |
സോऽധിമന്ഥഃ കഫാസൃഗ്ഭ്യാം വേദനാരോമഹര്ഷകൃത് ||൬||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः |
सोऽधिमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् ||६||
(सु. नि. अ. १४) |
അധിമന്ഥമാഹ– ദീര്ഘാ ഇത്യാദി| കഫാസൃഗ്ഭ്യാമിതി ശൂകപാതകൃതാഭ്യാമ്| ഏവമന്യത്രാപി സാമാന്യേന ശൂകദോഷാഭിഹിതേ ശൂകപാതോऽനുക്തോऽപി ജ്ഞേയഃ| വേദനാരോമഹര്ഷകൃദിതി വേദനയാ രോമഹര്ഷം കരോതി||൬||
Adhikarana puShkarikAlakShaNam (7) · Śloka 7
പിഡകാ പിഡകാവ്യാപ്താ പിത്തശോണിതസമ്ഭവാ |
പദ്മകര്ണികസംസ്ഥാനാ ജ്ഞേയാ പുഷ്കരികാ തു സാ ||൭||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
पिडका पिडकाव्याप्ता पित्तशोणितसम्भवा |
पद्मकर्णिकसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिका तु सा ||७||
(सु. नि. अ. १४) |
പുഷ്കരികാമാഹ– പിഡേകേത്യാദി||൭||
Adhikarana sparshahAnilakShaNam (8) · Śloka 8
സ്പര്ശഹാനിം തു ജനയേച്ഛോണിതം ശൂകദൂഷിതമ് |൮|
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
स्पर्शहानिं तु जनयेच्छोणितं शूकदूषितम् |८|
(सु. नि. अ. १४) |
സ്പര്ശഹാനിമാഹ– സ്പര്ശഹാനിം ത്വിത്യാദി|൮|–
Adhikarana uttamAlakShaNam (8) · Śloka 8
മുദ്ഗമാഷോപമാ രക്താ രക്തപിത്തോദ്ഭവാ തു യാ ||൮||
വ്യാധിരേഷോത്തമാ നാമ ശൂകാജീര്ണനിമിത്തജാ |
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
मुद्गमाषोपमा रक्ता रक्तपित्तोद्भवा तु या ||८||
व्याधिरेषोत्तमा नाम शूकाजीर्णनिमित्तजा |
(सु. नि. अ. १४) |
ഉത്തമാമാഹ– മുദ്ഗമാഷേത്യാദിനാ| ഏഷോത്തമാ വ്യാധിഃ ശൂകാജീര്ണനിമിത്തജാ ഭവതി, ശൂകാജീര്ണം പുനഃ പുനര്ദുരവചാരിതശൂകവികൃതിരൂപമേവ| “വ്യാധിരേഷോത്തമോ നാമ” ഇതി പാഠാന്തരേ ഏഷോത്തമ ഇതി നിര്ദേശഃ പൂര്വത്രാസിദ്ധവിധേരനിത്യത്വാത് സാധുഃ||൮||–
Adhikarana shataponakalakShaNam (9) · Śloka 11
ഛിദ്രൈരണുമുഖൈര്ലിങ്ഗം ചിതം യസ്യ സമന്തതഃ ||൯||
വാതശോണിതജോ വ്യാധിഃ സ ജ്ഞേയഃ ശതപോനകഃ |
(സു. നി. ൧൪) ||൧൧||
View original
छिद्रैरणुमुखैर्लिङ्गं चितं यस्य समन्ततः ||९||
वातशोणितजो व्याधिः स ज्ञेयः शतपोनकः |
(सु. नि. १४) ||११||
ശതപോനകമാഹ– ഛിദ്രൈരണുമുഖൈരിത്യാദിനാ| ഛിദ്രൈരിതി ദുരവചാരിതശൂകദോഷജനിതവാതശോണിതജൈഃ, ചിതമുപചിതമ്, അത ഏവ ചികിത്സായാം ലേഖനോപദേശഃ| ശതപോനകശ്ചാലനികാ, തത്തുല്യത്വാത് ശതപോനകഃ||൯||–
Adhikarana tvakpAkalakShaNam (10) · Śloka 10
വാതപിത്തകൃതോ ജ്ഞേയസ്ത്വക്പാകോ ജ്വരദാഹകൃത് ||൧൦||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
वातपित्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहकृत् ||१०||
(सु. नि. अ. १४) |
ത്വക്പാകമാഹ– വാതപിത്തകൃത ഇത്യാദി| ശൂകദോഷേഷു ക്വചിത് കസ്യചിത് ദോഷസ്യാഭിധാനം ശൂകവിശേഷാദാഹാരാചാരഭേദാച്ച സമര്ഥനീയമ്||൧൦||
Adhikarana shoNitArbudalakShaNam (11) · Śloka 11
കൃഷ്ണൈഃ സ്ഫോടൈഃ സരക്താഭിഃ പിഡകാഭിര്നിപീഡിതമ് |
യസ്യ വാസ്തുരുജശ്ചോഗ്രാ ജ്ഞേയം തച്ഛോണിതാര്ബുദമ് ||൧൧||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
कृष्णैः स्फोटैः सरक्ताभिः पिडकाभिर्निपीडितम् |
यस्य वास्तुरुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ||११||
(सु. नि. अ. १४) |
ശോണിതാര്ബുദമാഹ– കൃഷ്ണൈഃ സ്ഫോടൈരിത്യാദിനാ| പിഡകാഭിരിതി സ്വല്പാഭിര്നിപീഡിതം ലിങ്ഗമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| യസ്യ വാസ്തുരുജ ഇതി വാസ്തു വ്രണാധിഷ്ഠാനം, തത്ര രുജഃ, അഗാധോച്ഛ്രിതമാംസശോഥത്വാത്| ‘ബസ്തിരുജശ്ചോഗ്രാ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| അര്ബുദം ദുരവചാരിതശൂകജശോണിതകൃതമ്||൧൧||
Adhikarana mAMsArbudalakShaNam (12) · Śloka 12
മാംസദോഷേണ ജാനീയാദര്ബുദം മാംസസമ്ഭവമ് |൧൨|
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् |१२|
(सु. नि. अ. १४) |
മാംസാര്ബുദമാഹ– മാംസദോഷേണേത്യാദി| മാംസദോഷേണേതി ശൂകപാതാനന്തരം പ്രഹാരാദിനാ കൃതേന മാംസദോഷേണ|൧൨|–
Adhikarana mAMsapAkalakShaNam (12) · Śloka 12
ശീര്യന്തേ യസ്യ മാംസാനി യസ്യ സര്വാശ്ച വേദനാഃ ||൧൨||
വിദ്യാത്തം മാംസപാകം തു സര്വദോഷകൃതം ഭിഷക് |
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्वाश्च वेदनाः ||१२||
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् |
(सु. नि. अ. १४) |
മാംസപാകമാഹ– ശീര്യന്തേ യസ്യേത്യാദി| ശീര്യന്തേ ഗലന്തി, സര്വാശ്ച വേദനാ ഇതി വാതപിത്തകഫജാഃ||൧൨||–
Adhikarana vidradhilakShaNam (13) · Śloka 13
വിദ്രധിം സന്നിപാതേന യഥോക്തമിതി നിര്ദിശേത് ||൧൩||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमिति निर्दिशेत् ||१३||
(सु. नि. अ. १४) |
വിദ്രധിമാഹ– വിദ്രധിമിത്യാദി| സന്നിപാതേന യഥോക്തമിതി ‘നാനാവര്ണരുജാസ്രാവഃ’ ഇത്യാദിനാ സന്നിപാതജവിദ്രധിലക്ഷണം വിദ്രധിമിഹ ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ||൧൩||
Adhikarana tilakAlakalakShaNam (14-15) · Śloka 15
കൃഷ്ണാനി ചിത്രാണ്യഥവാ ശൂകാനി സവിഷാണി വാ |
പാതിതാനി പചന്ത്യാശു മേഢ്രം നിരവശേഷതഃ ||൧൪||
കാലാനി ഭൂത്വാ മാംസാനി ശീര്യന്തേ യസ്യ ദേഹിനഃ |
സന്നിപാതസമുത്ഥാംസ്തു താന് വിദ്യാത്തിലകാലകാന് ||൧൫||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि वा |
पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ||१४||
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः |
सन्निपातसमुत्थांस्तु तान् विद्यात्तिलकालकान् ||१५||
(सु. नि. अ. १४) |
തിലകാലകമാഹ– കൃഷ്ണാനീത്യാദി| ചിത്രാണീതി നാനാവര്ണാനി| സവിഷാണീതി ശൂകാനാം സവിഷത്വേऽപി വിശേഷാര്ഥമുക്തമ്| കാലാനീതി കൃഷ്ണാനി, കൃഷ്ണതിലതുല്യത്വാത് തിലകാലകസഞ്ജ്ഞാ| ശീര്യന്തേ ഗലന്തി||൧൪-൧൫||
Adhikarana shUkadoShANAM sAdhyAsAdhyavicAraH (16) · Śloka 16
തത്ര മാംസാര്ബുദം യച്ച മാംസപാകശ്ച യഃ സ്മൃതഃ |
വിദ്രധിശ്ച ന സിദ്ധ്യന്തി യേ ച സ്യുസ്തിലകാലകാഃ ||൧൬||
(സു. നി. അ. ൧൪) |
View original
तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः |
विद्रधिश्च न सिद्ध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ||१६||
(सु. नि. अ. १४) |
ശൂകദോഷേഷ്വസാധ്യാനാഹ– തത്ര മാംസാര്ബുദമിത്യാദി| യച്ചേതി ചകാരോऽയം ഭിന്നക്രമഃ, സ ച ന സിദ്ധ്യതീത്യനന്തരം ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന സാധ്യതാऽപ്യേഷാമചിരത്വാദിനാ ഭവതി, അത ഏവ പ്രത്യാഖ്യായ ചികിത്സാവിധാനമുപപന്നമിതി ഗദാധരഃ| ദുര്ജ്ഞാനാത് സാധ്യേ ഏവ അസാധ്യതാരോപാദസമ്പൂര്ണാവസ്ഥായാമസാധ്യേऽപി ക്രിയാസിദ്ധേശ്ച മാ നിവര്തതാം ഭിഷഗിതി പ്രത്യാഖ്യായ ചികിത്സാം കാരുണികതയാ ആചാര്യ ഉപദിശതീതി മന്തവ്യമ്||൧൬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 48
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ശൂകദോഷനിദാനം സമാപ്തമ് ||൪൮||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूकदोषनिदानं समाप्तम् ||४८||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം ശൂകദോഷനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൮||