Adhikarana shUkadoShanidAnam (1) · Śloka 1
అథ శూకదోషనిదానం |
అక్రమాచ్ఛేఫసో వృద్ధిం యోऽభివాంఛతి మూఢధీః |
వ్యాధయస్తస్య జాయంతే దశ చాష్టౌ చ శూకజాః ||1||
View original
अथ शूकदोषनिदानम् |
अक्रमाच्छेफसो वृद्धिं योऽभिवाञ्छति मूढधीः |
व्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टौ च शूकजाः ||१||
సమానస్థానత్వాచ్ఛూకదోషనిదానమాహ– అక్రమాదిత్యాది| శూకో జలశూకః, స తు విషజంతుర్జలమలోద్భవః సశూకః, తథా శూకప్రధానో లింగవృద్ధికరో వాత్స్యాయనాద్యుక్తో యోగః శూక ఉచ్యతే; తస్య దోషో వైకృతమసమ్యక్కరణాత్, తతో వా దోషో వాతాదిః, తత్కృతో వా వికారః, “దోషా అపి వ్యాధ్యాఖ్యాం లభంతే” ఇత్యాగమాత్; అత ఏవ శూకదోషవివరణే శూకదోషనిమిత్తా వ్యాధయ ఏవ బోద్ధవ్యాః| ఏవం చ యదత్ర ‘కుంభికా రక్తపిత్తోత్థా’ ఇత్యాదికారణాంతరోపవర్ణనం తత్ శూకకృతరక్తపిత్తాదిరూపం జ్ఞేయం| అన్యే త్వాదిశబ్దలోపాత్ శూకాదిదోషనిదానమాహుః| ఆదిశబ్దేన దుష్టయోనిగూఢాంతర్లోమదుర్భగాగమనాది గృహ్యతే; తన్న మనోహరం, “వృద్ధిం యోऽభివాంఛతి” ఇత్యనేన విశేషణేన దుష్టయోన్యాదేరయోగ్యస్య గ్రహీతుమనర్హత్వాత్| అన్యే తు దుష్టయోన్యాదీన్యుపదంశహేతుత్వేనోక్తత్వాత్ నానుమన్యంతే; తదనైకాంతికం, ఏకజాతీయహేతూనామనేకరోగకరణదర్శనాత్| అక్రమాదిత్యనుచితవృద్ధిక్రమాత్; అనుచితా చ వృద్ధిర్భూరివికారకరజలశూకయోగానామాచారణాత్, జలశూకయోగానాం వాత్స్యాయనాదౌ విస్తరః| యథా– “భల్లాతకాస్థిజలశూకమథాబ్జపత్రమంతర్విదహ్య మతిమాన్ సహ సైంధవేన| ఏతద్విరూఢబృహతీఫలతోయపిష్టమాలేపనం మహిషవిడ్విమలీకృతేऽంగే|| స్థూలం మహత్తరతురంగమతుల్యమాశు శేఫం కరోత్యభిమతం న హి సంశయోऽస్తి||” ఇత్యాది| యచ్చ జలశూకరహితమశ్వగంధాదితైలం తదుచితమేవ లింగవర్ధనం| యదుక్తం– “అశ్వగంధావరీకుష్ఠమాంసీసింహీఫలాన్వితం| చతుర్గుణేన దుగ్ధేన తిలతైలం విపాచయేత్|| స్తనలింగకర్ణపాలివర్ధనం మ్రక్షణాదిదం||” ఇతి| గదాధరస్త్వాహ– లింగవృద్ధిరేవ కామపరాయణనిందితపురుషైః క్రియమాణా అక్రమః| దశ చాష్టౌ చేతి అష్టాదశ; సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ లబ్ధాయాం సంఖ్యాయాం పునస్తదుక్తిః సమ్మూఢపిడకాదౌ ద్విత్వశంకానిరాసార్థం||1||
Adhikarana sarShapikAlakShaNam (2) · Śloka 2
గౌరసర్షపసంస్థానా శూకదుర్భుగ్నహేతుకా |
పిడకా శ్లేష్మవాతాభ్యాం జ్ఞేయా సర్షపికా తు సా ||2||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
गौरसर्षपसंस्थाना शूकदुर्भुग्नहेतुका |
पिडका श्लेष्मवाताभ्यां ज्ञेया सर्षपिका तु सा ||२||
(सु. नि. अ. १४) |
సర్షపికామాహ– గౌరేత్యాది| శూకదుర్భుగ్నహేతుకేతి దుర్భుగ్నశూకహేతుకేత్యర్థః| పిడకాదిషు ఉభయవచనమితి(?) పరనిపాతః దుర్భుగ్నో దురవచారితః| ‘శూకదుర్భగహేతుకా’ ఇతి పాఠాంతరే శూకనిమిత్తా, దుష్టయోనినిమిత్తా చేత్యర్థః||2||
Adhikarana aShThIlikAlakShaNam (3) · Śloka 3
కఠినా విషమైర్భుగ్నైర్వాయునాऽష్ఠీలికా భవేత్ |3|
(సు. ని. అ. 14) |
View original
कठिना विषमैर्भुग्नैर्वायुनाऽष्ठीलिका भवेत् |३|
(सु. नि. अ. १४) |
అష్ఠీలికామాహ– కఠినేత్యాది| విషమైర్భుగ్నైరితి వక్ష్యమాణశూకైరిత్యనేన సంబధ్యతే| విషమైరితి అప్రశస్తైః| అష్ఠీలికా లౌహకారస్య భాండీవిశేష, తత్తుల్యత్వాదష్ఠీలికా|3|–
Adhikarana grathitalakShaNam (3) · Śloka 3
శూకైర్యత్ పూరితం శశ్వద్గ్రథితం నామ తత్ కఫాత్ ||3||
View original
शूकैर्यत् पूरितं शश्वद्ग्रथितं नाम तत् कफात् ||३||
గ్రథితమాహ– శూకైరిత్యాది| శూకైర్యత్ పూరితం శశ్వద్గ్రథితమితి శూకైః సర్వదా పూరితం లింగం యత్ గ్రంథిలం తత్ గ్రథితమిత్యర్థః; గ్రంథితుల్యత్వాత్ గ్రథితసంజ్ఞా||3||
Adhikarana kumbhikAlakShaNam (4) · Śloka 4
కుంభికా రక్తపిత్తోత్థా జాంబవాస్థినిభాऽశుభా |4|
(సు. ని. అ. 14) |
View original
कुम्भिका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽशुभा |४|
(सु. नि. अ. १४) |
కుంభికామాహ– కుంభికేత్యాది| కుంభీ కుంభీలతా, తస్యాః ఫలం కుంభీ; తద్ధితస్య లుక్; ‘ఇవే ప్రతికృతౌ’ ఇతి కన్ కుంభీఫలవత్ కుంభికా| అశుభేతి శుభం శుక్లం తద్విరోధే నఞ్, కృష్ణేత్యర్థః| ‘ఆశుజా’ ఇతి పాఠాంతరం|4|–
Adhikarana alajIlakShaNam (4) · Śloka 4
తుల్యజాం త్వలజీం విద్యాద్యథాప్రోక్తాం విచక్షణః ||4||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
तुल्यजां त्वलजीं विद्याद्यथाप्रोक्तां विचक्षणः ||४||
(सु. नि. अ. १४) |
అలజీమాహ– తుల్యజామిత్యాది| తుల్యజామితి ప్రమేహపిడకా అలజీ తత్తుల్యసంభవా, సా చ రక్తాऽసితా స్ఫోటచితా| తుల్యత్వమేవ వివృణోతి– యథాప్రోక్తామితి| అలజీ యథాప్రోక్తా యాదృశలక్షణా తథేయమపీత్యర్థః| ఏషా చ కారణచికిత్సాభేదాత్ ప్రమేహం వినా లింగ ఏవ సంభవాచ్చ తతః పృథగ్భూతా జ్ఞేయా||4||
Adhikarana mRuditalakShaNam (5) · Śloka 5
మృదితం పీడితం యచ్చ సంరబ్ధం వాతకోపతః |5|
(సు. ని. అ. 14) |
View original
मृदितं पीडितं यच्च संरब्धं वातकोपतः |५|
(सु. नि. अ. १४) |
మృదితమాహ– మృదితమిత్యాది| పీడితమితి అధికృతత్వాత్ శూకపాతానంతరం పీడితమితి జ్ఞేయం, పీడితం ‘లింగం’ ఇతి శేషః| సంరబ్ధం సశోథం|5|–
Adhikarana sammUDhapiDakAlakShaNam (5) · Śloka 5
పాణిభ్యాం భృశసమ్మూఢే సమ్మూఢపిడకా భవేత్ ||5||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
पाणिभ्यां भृशसम्मूढे सम्मूढपिडका भवेत् ||५||
(सु. नि. अ. १४) |
సమ్మూఢపిడకామాహ– పాణిభ్యామిత్యాది| పాణిభ్యాం భృశసమ్మూఢే ఇత్యధికారాత్ పాతితశూకే లింగే పాణిభ్యాం భృశసమ్మూఢే పిచ్చితావనతే, అత్రాపి ‘వాతకోపాత్’ ఇత్యనువర్తతే||5||
Adhikarana adhimanthalakShaNam (6) · Śloka 6
దీర్ఘా బహ్వ్యశ్చ పిడకా దీర్యంతే మధ్యతస్తు యాః |
సోऽధిమంథః కఫాసృగ్భ్యాం వేదనారోమహర్షకృత్ ||6||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
दीर्घा बह्व्यश्च पिडका दीर्यन्ते मध्यतस्तु याः |
सोऽधिमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षकृत् ||६||
(सु. नि. अ. १४) |
అధిమంథమాహ– దీర్ఘా ఇత్యాది| కఫాసృగ్భ్యామితి శూకపాతకృతాభ్యాం| ఏవమన్యత్రాపి సామాన్యేన శూకదోషాభిహితే శూకపాతోऽనుక్తోऽపి జ్ఞేయః| వేదనారోమహర్షకృదితి వేదనయా రోమహర్షం కరోతి||6||
Adhikarana puShkarikAlakShaNam (7) · Śloka 7
పిడకా పిడకావ్యాప్తా పిత్తశోణితసంభవా |
పద్మకర్ణికసంస్థానా జ్ఞేయా పుష్కరికా తు సా ||7||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
पिडका पिडकाव्याप्ता पित्तशोणितसम्भवा |
पद्मकर्णिकसंस्थाना ज्ञेया पुष्करिका तु सा ||७||
(सु. नि. अ. १४) |
పుష్కరికామాహ– పిడేకేత్యాది||7||
Adhikarana sparshahAnilakShaNam (8) · Śloka 8
స్పర్శహానిం తు జనయేచ్ఛోణితం శూకదూషితం |8|
(సు. ని. అ. 14) |
View original
स्पर्शहानिं तु जनयेच्छोणितं शूकदूषितम् |८|
(सु. नि. अ. १४) |
స్పర్శహానిమాహ– స్పర్శహానిం త్విత్యాది|8|–
Adhikarana uttamAlakShaNam (8) · Śloka 8
ముద్గమాషోపమా రక్తా రక్తపిత్తోద్భవా తు యా ||8||
వ్యాధిరేషోత్తమా నామ శూకాజీర్ణనిమిత్తజా |
(సు. ని. అ. 14) |
View original
मुद्गमाषोपमा रक्ता रक्तपित्तोद्भवा तु या ||८||
व्याधिरेषोत्तमा नाम शूकाजीर्णनिमित्तजा |
(सु. नि. अ. १४) |
ఉత్తమామాహ– ముద్గమాషేత్యాదినా| ఏషోత్తమా వ్యాధిః శూకాజీర్ణనిమిత్తజా భవతి, శూకాజీర్ణం పునః పునర్దురవచారితశూకవికృతిరూపమేవ| “వ్యాధిరేషోత్తమో నామ” ఇతి పాఠాంతరే ఏషోత్తమ ఇతి నిర్దేశః పూర్వత్రాసిద్ధవిధేరనిత్యత్వాత్ సాధుః||8||–
Adhikarana shataponakalakShaNam (9) · Śloka 11
ఛిద్రైరణుముఖైర్లింగం చితం యస్య సమంతతః ||9||
వాతశోణితజో వ్యాధిః స జ్ఞేయః శతపోనకః |
(సు. ని. 14) ||11||
View original
छिद्रैरणुमुखैर्लिङ्गं चितं यस्य समन्ततः ||९||
वातशोणितजो व्याधिः स ज्ञेयः शतपोनकः |
(सु. नि. १४) ||११||
శతపోనకమాహ– ఛిద్రైరణుముఖైరిత్యాదినా| ఛిద్రైరితి దురవచారితశూకదోషజనితవాతశోణితజైః, చితముపచితం, అత ఏవ చికిత్సాయాం లేఖనోపదేశః| శతపోనకశ్చాలనికా, తత్తుల్యత్వాత్ శతపోనకః||9||–
Adhikarana tvakpAkalakShaNam (10) · Śloka 10
వాతపిత్తకృతో జ్ఞేయస్త్వక్పాకో జ్వరదాహకృత్ ||10||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
वातपित्तकृतो ज्ञेयस्त्वक्पाको ज्वरदाहकृत् ||१०||
(सु. नि. अ. १४) |
త్వక్పాకమాహ– వాతపిత్తకృత ఇత్యాది| శూకదోషేషు క్వచిత్ కస్యచిత్ దోషస్యాభిధానం శూకవిశేషాదాహారాచారభేదాచ్చ సమర్థనీయం||10||
Adhikarana shoNitArbudalakShaNam (11) · Śloka 11
కృష్ణైః స్ఫోటైః సరక్తాభిః పిడకాభిర్నిపీడితం |
యస్య వాస్తురుజశ్చోగ్రా జ్ఞేయం తచ్ఛోణితార్బుదం ||11||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
कृष्णैः स्फोटैः सरक्ताभिः पिडकाभिर्निपीडितम् |
यस्य वास्तुरुजश्चोग्रा ज्ञेयं तच्छोणितार्बुदम् ||११||
(सु. नि. अ. १४) |
శోణితార్బుదమాహ– కృష్ణైః స్ఫోటైరిత్యాదినా| పిడకాభిరితి స్వల్పాభిర్నిపీడితం లింగమితి బోద్ధవ్యం| యస్య వాస్తురుజ ఇతి వాస్తు వ్రణాధిష్ఠానం, తత్ర రుజః, అగాధోచ్ఛ్రితమాంసశోథత్వాత్| ‘బస్తిరుజశ్చోగ్రా’ ఇతి పాఠాంతరం| అర్బుదం దురవచారితశూకజశోణితకృతం||11||
Adhikarana mAMsArbudalakShaNam (12) · Śloka 12
మాంసదోషేణ జానీయాదర్బుదం మాంససంభవం |12|
(సు. ని. అ. 14) |
View original
मांसदोषेण जानीयादर्बुदं मांससम्भवम् |१२|
(सु. नि. अ. १४) |
మాంసార్బుదమాహ– మాంసదోషేణేత్యాది| మాంసదోషేణేతి శూకపాతానంతరం ప్రహారాదినా కృతేన మాంసదోషేణ|12|–
Adhikarana mAMsapAkalakShaNam (12) · Śloka 12
శీర్యంతే యస్య మాంసాని యస్య సర్వాశ్చ వేదనాః ||12||
విద్యాత్తం మాంసపాకం తు సర్వదోషకృతం భిషక్ |
(సు. ని. అ. 14) |
View original
शीर्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्वाश्च वेदनाः ||१२||
विद्यात्तं मांसपाकं तु सर्वदोषकृतं भिषक् |
(सु. नि. अ. १४) |
మాంసపాకమాహ– శీర్యంతే యస్యేత్యాది| శీర్యంతే గలంతి, సర్వాశ్చ వేదనా ఇతి వాతపిత్తకఫజాః||12||–
Adhikarana vidradhilakShaNam (13) · Śloka 13
విద్రధిం సన్నిపాతేన యథోక్తమితి నిర్దిశేత్ ||13||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
विद्रधिं सन्निपातेन यथोक्तमिति निर्दिशेत् ||१३||
(सु. नि. अ. १४) |
విద్రధిమాహ– విద్రధిమిత్యాది| సన్నిపాతేన యథోక్తమితి ‘నానావర్ణరుజాస్రావః’ ఇత్యాదినా సన్నిపాతజవిద్రధిలక్షణం విద్రధిమిహ జానీయాదిత్యర్థః||13||
Adhikarana tilakAlakalakShaNam (14-15) · Śloka 15
కృష్ణాని చిత్రాణ్యథవా శూకాని సవిషాణి వా |
పాతితాని పచంత్యాశు మేఢ్రం నిరవశేషతః ||14||
కాలాని భూత్వా మాంసాని శీర్యంతే యస్య దేహినః |
సన్నిపాతసముత్థాంస్తు తాన్ విద్యాత్తిలకాలకాన్ ||15||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
कृष्णानि चित्राण्यथवा शूकानि सविषाणि वा |
पातितानि पचन्त्याशु मेढ्रं निरवशेषतः ||१४||
कालानि भूत्वा मांसानि शीर्यन्ते यस्य देहिनः |
सन्निपातसमुत्थांस्तु तान् विद्यात्तिलकालकान् ||१५||
(सु. नि. अ. १४) |
తిలకాలకమాహ– కృష్ణానీత్యాది| చిత్రాణీతి నానావర్ణాని| సవిషాణీతి శూకానాం సవిషత్వేऽపి విశేషార్థముక్తం| కాలానీతి కృష్ణాని, కృష్ణతిలతుల్యత్వాత్ తిలకాలకసంజ్ఞా| శీర్యంతే గలంతి||14-15||
Adhikarana shUkadoShANAM sAdhyAsAdhyavicAraH (16) · Śloka 16
తత్ర మాంసార్బుదం యచ్చ మాంసపాకశ్చ యః స్మృతః |
విద్రధిశ్చ న సిద్ధ్యంతి యే చ స్యుస్తిలకాలకాః ||16||
(సు. ని. అ. 14) |
View original
तत्र मांसार्बुदं यच्च मांसपाकश्च यः स्मृतः |
विद्रधिश्च न सिद्ध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ||१६||
(सु. नि. अ. १४) |
శూకదోషేష్వసాధ్యానాహ– తత్ర మాంసార్బుదమిత్యాది| యచ్చేతి చకారోऽయం భిన్నక్రమః, స చ న సిద్ధ్యతీత్యనంతరం ద్రష్టవ్యః; తేన సాధ్యతాऽప్యేషామచిరత్వాదినా భవతి, అత ఏవ ప్రత్యాఖ్యాయ చికిత్సావిధానముపపన్నమితి గదాధరః| దుర్జ్ఞానాత్ సాధ్యే ఏవ అసాధ్యతారోపాదసంపూర్ణావస్థాయామసాధ్యేऽపి క్రియాసిద్ధేశ్చ మా నివర్తతాం భిషగితి ప్రత్యాఖ్యాయ చికిత్సాం కారుణికతయా ఆచార్య ఉపదిశతీతి మంతవ్యం||16||
Adhikarana puShpikA · Śloka 48
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే శూకదోషనిదానం సమాప్తం ||48||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने शूकदोषनिदानं समाप्तम् ||४८||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం శూకదోషనిదానం సమాప్తం||48||