Adhikarana shukravat sarvadehaM stanyasyAshrayam (1) · Śloka 1
atha stanyaduṣṭinidānam |
viśaṁstēṣvapi gātrēṣu yathā śukraṁ na dr̥śyatē |
sarvadēhāśritatvācca śukralakṣaṇamucyatē ||1||
View original
अथ स्तन्यदुष्टिनिदानम् |
विशंस्तेष्वपि गात्रेषु यथा शुक्रं न दृश्यते |
सर्वदेहाश्रितत्वाच्च शुक्रलक्षणमुच्यते ||१||
adr̥śyasyāpi stanyasya prasiddhōpamānēna pravartanē hētuṁ darśayannāha– viśannityādi| śukralakṣaṇaṁ stanyamucyata iti śēṣaḥ| kuta ityāha– yathā śukraṁ viśaṁstēṣu chinnēṣvapi gātrēṣu na dr̥śyatē, tasmāddhētōḥ| dvitīyaṁ hētumāha– sarvadēhāśritatvāditi| śukravatsamastaśarīrāśritatvāt||1||
Adhikarana shukravat stanyapravRuttiH (2-3) · Śloka 3
tadēva cēṣṭayuvatērdarśanāt smaraṇādapi |
śabdasaṁśravaṇāt sparśāt saṁharṣācca pravartatē ||2||
suprasannaṁ manastatra harṣaṇē hēturucyatē |
āhārarasayōnitvādēvaṁ stanyamapi striyāḥ ||3||
View original
तदेव चेष्टयुवतेर्दर्शनात् स्मरणादपि |
शब्दसंश्रवणात् स्पर्शात् संहर्षाच्च प्रवर्तते ||२||
सुप्रसन्नं मनस्तत्र हर्षणे हेतुरुच्यते |
आहाररसयोनित्वादेवं स्तन्यमपि स्त्रियाः ||३||
śukradr̥ṣṭāntēna stanyasyābhyantaradarśanaṁ pratipādya tēnaiva dr̥ṣṭāntēna bahiḥpravartanaṁ pratipādayannāha– tadityādi| tadēva śukraṁ pravartatē bahirniḥsarati| saṁharṣāt viśiṣṭasaṅkalpalakṣaṇāt| saṁharṣē hētucatuṣṭayaṁ nirdiśannāha– iṣṭayuvatērityādi| iṣṭayuvatidarśanādihētucatuṣṭayēna yaḥ saṁharṣaḥ, sa suprasanna ēva manasi bhavati, iti manasō'pi prasannasya kāraṇatvaṁ darśayannāha– suprasannētyādi| tatra harṣaṇē hētuḥ suprasannamīrṣyādyanabhibhūtaṁ mana ucyatē| śukrēṇa saha prastutasya stanyasya sādharmyāddhētuṁ darśayannāha– āhārētyādi| pūrvaṁ stanyamapi striyāḥ pratartatē, śukramāhārarasayōnitvātpravartatē, stanyamapi tathā, tasmātpravartatē||2-3||
Adhikarana stanyapravRutau hetuH (4) · Śloka 4
tadēvāpatyasaṁsparśāddarśanāt smaraṇādapi |
grahaṇācca śarīrasya śukravat sampravartatē |
snēhō nirantarastatra prasravē hēturucyatē ||4||
View original
तदेवापत्यसंस्पर्शाद्दर्शनात् स्मरणादपि |
ग्रहणाच्च शरीरस्य शुक्रवत् सम्प्रवर्तते |
स्नेहो निरन्तरस्तत्र प्रस्रवे हेतुरुच्यते ||४||
nanu śukramāhārarasayōnyapi saṁharṣātkāraṇātpravartatē, atra ca kiṁ kāraṇamityāha– tadēvētyādi| tadēva stanyaṁ śukravat sampravartatē| apatyasaṁsparśādikāraṇacatuṣṭayē'pi snēhō mūlakāraṇamiti tadēva darśayannāha– snēha ityādi| prasravē stanyasravaṇē atrāpi catvārō hētavaḥ paramēṣṭayuvatisthānē'trāpatyagrahaṇaṁ, mūlahētuharṣasthānē snēhaḥ, prasannasthānē nirantaraḥ||4||
Adhikarana kShIraduShTikAraNaM, duShTastanyAdbAlAnAM nAnArogotpattishca (5) · Śloka 5
gurubhirvividhairannairduṣṭairdōṣaiḥ pradūṣitam |
kṣīraṁ mātuḥ kumārasya nānārōgāya kalpatē ||5||
View original
गुरुभिर्विविधैरन्नैर्दुष्टैर्दोषैः प्रदूषितम् |
क्षीरं मातुः कुमारस्य नानारोगाय कल्पते ||५||
stanāśritatvēna stanyaduṣṭimāha– gurubhirvividhairityādi| gurubhirannairhētubhūtairyē duṣṭā dōṣāstaiḥ pradūṣitam||5||
Adhikarana vAtAdidUShitastanyalakShaNam (6-7) · Śloka 7
kaṣāyaṁ salilaplāvi stanyaṁ mārutadūṣitam |
kaṭvamlalavaṇaṁ pītarājīmat pittasañjñitam ||6||
kaphaduṣṭaṁ ghanaṁ tōyē nimajjati sapicchalam |
dviliṅgaṁ dvandvajaṁ vidyāt sarvaliṅgaṁ tridōṣajam ||7||
View original
कषायं सलिलप्लावि स्तन्यं मारुतदूषितम् |
कट्वम्ललवणं पीतराजीमत् पित्तसञ्ज्ञितम् ||६||
कफदुष्टं घनं तोये निमज्जति सपिच्छलम् |
द्विलिङ्गं द्वन्द्वजं विद्यात् सर्वलिङ्गं त्रिदोषजम् ||७||
stanyaduṣṭilakṣaṇamāha– kaṣāyamityādi| salilaplāvīti salilē yadutplavatē lāghavāt tat salilaplāvi| ētadupalakṣaṇaṁ, tēna tanutvādyapi bōddhavyam| kaṭvamlalavaṇamiti kaṭu tiktaṁ, tiktē'pi kaṭuśabdapravr̥ttēriti vadanti| pītarājīmaditi pītarēkhāyuktam, tatrāpi nīlalōhitāśca rājyō jñēyāḥ| pittasañjñitamiti pittaduṣṭasañjñitam| sañjñitamityatra saṁyutamiti pāṭhāntaram| tōyē nimajjati gurutvāt| atimādhuryādyapi bōdhyam| prasannasya tu sādhāraṇaṁ madhurapāṇḍutvam| abhighātēnāpi stanyaṁ duṣṭaṁ sambhavatyēva, kintu tasya vātikastanyalakṣaṇairēva saṅgrahaṇaṁ kartavyam| stanyasvarūpaṁ ca suśrutēnōktam| tadyathā– “rasaprasādō madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ| kr̥tsnadēhāt stanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyatē||” (su. ni. a. 10) iti||6-7||
Adhikarana avikRutastanyalakShaNam (8) · Śloka 8
aduṣṭaṁ cāmbunikṣiptamēkībhavati pāṇḍuram |
madhuraṁ cāvivarṇaṁ ca prasannaṁ tat praśasyatē ||8||
View original
अदुष्टं चाम्बुनिक्षिप्तमेकीभवति पाण्डुरम् |
मधुरं चाविवर्णं च प्रसन्नं तत् प्रशस्यते ||८||
avikr̥tastanyamāha– aduṣṭamityādi| ambunikṣiptamēkībhavati sarvātmanā jalēna sahaikībhavatīti bōdhyaṁ, vātādiduṣṭasyāpyēkadēśēnaikībhāvōpalambhāt| avivarṇamiti avidyamānavātādiduṣṭavarṇam| ētat samadōṣaprakr̥tikṣīrasya prasannasya lakṣaṇam| anyē tvavivarṇamityatra nañ īṣadarthē, tēna yadvātādiprakr̥tivarṇānuviddhamapi pāṇḍuramalpaduṣṭatvāttad gr̥hṇanti| kēcit pāṇḍurasthānē ‘sarvaśaḥ’ iti paṭhanti, tadā sarvātmanā jalēna sahaikībhavatīti vyaktō'rthaḥ| atra pakṣē avivarṇamityanēnaivāduṣṭaśuklavarṇatā jñēyā| prasannaṁ prakr̥tistham||8||
Adhikarana puShpikA · Śloka 67
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē stanyaduṣṭinidānaṁ samāptam ||67||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने स्तन्यदुष्टिनिदानं समाप्तम् ||६७||
iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ stanyaduṣṭinidānaṁ samāptam||67||