67. stanyaduṣṭinidānam

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

adr̥śyasyāpi stanyasya prasiddhōpamānēna pravartanē hētuṁ darśayannāha– viśannityādi| śukralakṣaṇaṁ stanyamucyata iti śēṣaḥ| kuta ityāha– yathā śukraṁ viśaṁstēṣu chinnēṣvapi gātrēṣu na dr̥śyatē, tasmāddhētōḥ| dvitīyaṁ hētumāha– sarvadēhāśritatvāditi| śukravatsamastaśarīrāśritatvāt||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

śukradr̥ṣṭāntēna stanyasyābhyantaradarśanaṁ pratipādya tēnaiva dr̥ṣṭāntēna bahiḥpravartanaṁ pratipādayannāha– tadityādi| tadēva śukraṁ pravartatē bahirniḥsarati| saṁharṣāt viśiṣṭasaṅkalpalakṣaṇāt| saṁharṣē hētucatuṣṭayaṁ nirdiśannāha– iṣṭayuvatērityādi| iṣṭayuvatidarśanādihētucatuṣṭayēna yaḥ saṁharṣaḥ, sa suprasanna ēva manasi bhavati, iti manasō'pi prasannasya kāraṇatvaṁ darśayannāha– suprasannētyādi| tatra harṣaṇē hētuḥ suprasannamīrṣyādyanabhibhūtaṁ mana ucyatē| śukrēṇa saha prastutasya stanyasya sādharmyāddhētuṁ darśayannāha– āhārētyādi| pūrvaṁ stanyamapi striyāḥ pratartatē, śukramāhārarasayōnitvātpravartatē, stanyamapi tathā, tasmātpravartatē||2-3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

nanu śukramāhārarasayōnyapi saṁharṣātkāraṇātpravartatē, atra ca kiṁ kāraṇamityāha– tadēvētyādi| tadēva stanyaṁ śukravat sampravartatē| apatyasaṁsparśādikāraṇacatuṣṭayē'pi snēhō mūlakāraṇamiti tadēva darśayannāha– snēha ityādi| prasravē stanyasravaṇē atrāpi catvārō hētavaḥ paramēṣṭayuvatisthānē'trāpatyagrahaṇaṁ, mūlahētuharṣasthānē snēhaḥ, prasannasthānē nirantaraḥ||4||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

stanāśritatvēna stanyaduṣṭimāha– gurubhirvividhairityādi| gurubhirannairhētubhūtairyē duṣṭā dōṣāstaiḥ pradūṣitam||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

stanāśritatvēna stanyasya duṣṭimāha– gurubhirityādi| gurubhirannairhētubhūtairyē duṣṭā dōṣāstaiḥ pradūṣitaṁ dhātryāḥ kṣīraṁ kumārasya nānārōgāya kalpatē| nānārōgānutpādayatītyarthaḥ||5||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

stanyaduṣṭilakṣaṇamāha– kaṣāyamityādi| salilaplāvīti salilē yadutplavatē lāghavāt tat salilaplāvi| ētadupalakṣaṇaṁ, tēna tanutvādyapi bōddhavyam| kaṭvamlalavaṇamiti kaṭu tiktaṁ, tiktē'pi kaṭuśabdapravr̥ttēriti vadanti| pītarājīmaditi pītarēkhāyuktam, tatrāpi nīlalōhitāśca rājyō jñēyāḥ| pittasañjñitamiti pittaduṣṭasañjñitam| sañjñitamityatra saṁyutamiti pāṭhāntaram| tōyē nimajjati gurutvāt| atimādhuryādyapi bōdhyam| prasannasya tu sādhāraṇaṁ madhurapāṇḍutvam| abhighātēnāpi stanyaṁ duṣṭaṁ sambhavatyēva, kintu tasya vātikastanyalakṣaṇairēva saṅgrahaṇaṁ kartavyam| stanyasvarūpaṁ ca suśrutēnōktam| tadyathā– “rasaprasādō madhuraḥ pakvāhāranimittajaḥ| kr̥tsnadēhāt stanau prāptaḥ stanyamityabhidhīyatē||” (su. ni. a. 10) iti||6-7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātikamāha– kaṣāyamityādi| salilaplāvi salilē yadutplavatē lāghavāt, ētadupalakṣaṇaṁ, tēna tanutvādyapyanuktaṁ bōddhavyam| paittikamāha– kaṭvityādi| kaṭu tiktaṁ, tiktē'pi kaṭuśabdasya pravr̥ttēriti vadanti, pītarājīmaditi pītarēkhāyuktam, atrāpi nīlalōhitāśca rājyō bōddhavyāḥ| pittasañjñitamiti pittaduṣṭamiti sañjñitam| ślaiṣmikamāha– kaphaduṣṭamityādi| tōyē nimajjatīti gurutvāt| atimādhuryādyapi bōddhavyam| sāṁsargikasānnipātikāvāha– dviliṅgamiti| sugamam||6-7||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

avikr̥tastanyamāha– aduṣṭamityādi| ambunikṣiptamēkībhavati sarvātmanā jalēna sahaikībhavatīti bōdhyaṁ, vātādiduṣṭasyāpyēkadēśēnaikībhāvōpalambhāt| avivarṇamiti avidyamānavātādiduṣṭavarṇam| ētat samadōṣaprakr̥tikṣīrasya prasannasya lakṣaṇam| anyē tvavivarṇamityatra nañ īṣadarthē, tēna yadvātādiprakr̥tivarṇānuviddhamapi pāṇḍuramalpaduṣṭatvāttad gr̥hṇanti| kēcit pāṇḍurasthānē ‘sarvaśaḥ’ iti paṭhanti, tadā sarvātmanā jalēna sahaikībhavatīti vyaktō'rthaḥ| atra pakṣē avivarṇamityanēnaivāduṣṭaśuklavarṇatā jñēyā| prasannaṁ prakr̥tistham||8||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

avikr̥taṁ stanyamāha– aduṣṭamityādi| ambunikṣiptamēkībhavati sarvātmanā jalēna sahaikībhūtaṁ bhavatīti bōddhavyam| avivarṇamiti avidyamānavātādiduṣṭavarṇam||8||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ stanyaduṣṭinidānaṁ samāptam||67||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ stanyaduṣṭinidānam||67||