Adhikarana svarabhedasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1) · Śloka 1
અથ સ્વરભેદનિદાનમ્ |
અત્યુચ્ચભાષણવિષાધ્યયનાભિઘાતસન્દૂષણૈઃ પ્રકુપિતાઃ પવનાદયસ્તુ |
સ્રોતઃસુ તે સ્વરવહેષુ ગતાઃ પ્રતિષ્ઠાં હન્યુઃ સ્વરં ભવતિ ચાપિ હિ ષડ્વિધઃ સઃ ||૧||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૩) |
(વાતાદિભિઃ પૃથક્ સર્વૈર્મેદસા ચ ક્ષયેણ ચ) |
View original
अथ स्वरभेदनिदानम् |
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनाभिघातसन्दूषणैः प्रकुपिताः पवनादयस्तु |
स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ||१||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
(वातादिभिः पृथक् सर्वैर्मेदसा च क्षयेण च) |
પ્રાણોદાનદુષ્ટિસાધર્મ્યાત્ શ્વાસે ચ સ્વરભેદો ભવતીતિ શ્વાસાનન્તરં સ્વરભેદમાહ– અત્યુચ્ચભાષણેત્યાદિ| અધ્યયનમુચ્ચૈર્વેદાદિપાઠઃ, અભિઘાતઃ કણ્ઠાદિદેશે લગુડાદિભિરાઘાતઃ, એતૈઃ સન્દૂષણૈરન્યૈશ્ચ યથાસ્વં વાતાદિકોપનૈઃ, વિષં તુ સર્વદોષપ્રકોપણમેવ| સ્રોતઃસુ સ્વરવહેષુ ચતુર્ષુ; યદુક્તં સુશ્રુતે– “દ્વાભ્યાં ભાષતે, દ્વાભ્યાં ઘોષં કરોતિ” (સુ. શા. અ. ૯) ઇતિ; ભાષણઘોષણયોરલ્પત્વમહત્ત્વાભ્યાં ભેદઃ| પ્રતિષ્ઠાં સ્થિતિં, વૃદ્ધિં વા| સ ઇતિ સ્વરભેદઃ; ષડ્વિધો વાતપિત્તકફસન્નિપાતક્ષયમેદોજભેદાત્||૧||
Adhikarana vAtikasvarabhedalakShaNam (2) · Śloka 2
વાતેન કૃષ્ણનયનાનનમૂત્રવર્ચા ભિન્નં શનૈર્વદતિ ગર્દભવત્ ખરં ચ |૨|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૩) |
View original
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गर्दभवत् खरं च |२|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
વાતિકમાહ– વાતેનેત્યાદિ| કૃષ્ણત્વં મૂત્રાદિષુ સ્વરભેદારમ્ભકદોષસ્ય સર્વાઙ્ગવ્યાપકત્વાત્, અર્શોવત્| ભિન્નં ભિન્નસ્વરં, તદેવાહ– ગર્દભવત્ ખરમિતિ; ખરં નિષ્ઠુરમ્, ઉદ્વેજકમિતિ યાવત્|૨|–
Adhikarana paittikasvarabhedalakShaNam (2) · Śloka 2
પિત્તેન પીતનયનાનનમૂત્રવર્ચા બ્રૂયાદ્ગલેન સ ચ દાહસમન્વિતેન ||૨||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૩) |
View original
पित्तेन पीतनयनाननमूत्रवर्चा ब्रूयाद्गलेन स च दाहसमन्वितेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
પૈત્તિકમાહ– પિત્તેનેત્યાદિ| ગલેનેતિ વિશેષ્યોપદર્શનં, દાહસમન્વિતેનેતિ વિશેષણસ્ય વિશેષ્યાધીનપ્રતીતત્વાત્; ગલઃ સદાહો ભવતીત્યર્થઃ||૨||
Adhikarana shlaiShmikasvarabhedalakShaNam (3) · Śloka 3
બ્રૂયાત્ કફેન સતતં કફરુદ્ધકણ્ઠઃ સ્વલ્પં શનૈર્વદતિ ચાપિ દિવા વિશેષાત્ |૩|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૩) |
View original
ब्रूयात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठः स्वल्पं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषात् |३|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
શ્લૈષ્મિકમાહ– બ્રૂયાદિત્યાદિ| દિવા વિશેષાદિતિ દિને સૂર્યરશ્મિભિઃ કફસ્ય મન્દીભાવાદ્વિશેષાદ્વિશિષ્ટં વદતીત્યર્થઃ| ‘દિવાવિશેષ’ ઇતિ પાઠાન્તરે સ એવાર્થઃ|૩|–
Adhikarana sAnnipAtikasvarabhedalakShaNam (3) · Śloka 3
સર્વાત્મકે ભવતિ સર્વવિકારસમ્પત્ તં ચાપ્યસાધ્યમૃષયઃ સ્વરભેદમાહુઃ ||૩||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૩) |
View original
सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पत् तं चाप्यसाध्यमृषयः स्वरभेदमाहुः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
સાન્નિપાતિકમાહ– સર્વાત્મક ઇત્યાદિ| સર્વવિકારસમ્પદિતિ ઉક્તવાતાદિસ્વરભેદલિઙ્ગયોગઃ| તં ચાપ્યસાધ્યમિતિ અપિશબ્દો ભિન્નક્રમે, અસાધ્યમપિ; તેન “સર્વજે ક્ષયજે ચાપિ પ્રત્યાખ્યાયાચરેત્ ક્રિયામ્||” (સુ. ઉ. તં. અ. ૫૩) ઇતિ સુશ્રુતવચનમુપપન્નં ભવતીતિ||૩||
Adhikarana kShayajasvarabhedalakShaNam (4) · Śloka 4
ધૂપ્યેત વાક્ ક્ષયકૃતે ક્ષયમાપ્નુયાચ્ચ વાગેષ ચાપિ હતવાક્ પરિવર્જનીયઃ |૪|
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૩) |
View original
धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चापि हतवाक् परिवर्जनीयः |४|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ક્ષયજમાહ– ધૂપ્યેતેત્યાદિ| ધૂપ્યેત વાગિતિ સધૂમેવ નિર્ગચ્છન્તી વેદનાયાઽનુભૂયતે| ક્ષયકૃત ઇતિ ધાતુક્ષયકૃત સ્વરભેદે| ક્ષયમાપ્નુયાચ્ચ વાગિતિ પદચ્છેદઃ| એષ ચ યદા હતવાગ્ભવતિ ઓજઃક્ષયાદ્વચનાક્ષમસ્તદા ન સાધ્યતે, અન્યથા તુ સાધ્યઃ; તેન પ્રત્યાખ્યાય ક્રિયાકરણમુપપન્નં ભવતિ| ‘એષુ ચાપિ’ ઇતિ પાઠે વાતાદિસ્વરભેદેષુ મધ્યે હતવાગસાધ્યઃ, કિન્ત્વયં પાઠષ્ટીકાકારૈર્ન વ્યાખ્યાતઃ|૪|–
Adhikarana medojasvarabhedalakShaNam (4) · Śloka 4
અન્તર્ગતસ્વરમલક્ષ્યપદં ચિરેણ મેદોઽન્વયાદ્વદતિ દિગ્ધગલસ્તૃષાર્તઃ ||૪||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૩) |
View original
अन्तर्गतस्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदोऽन्वयाद्वदति दिग्धगलस्तृषार्तः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
મેદોજલક્ષણમાહ– અન્તર્ગતેત્યાદિના| અન્તર્ગતસ્વરમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્; ‘અન્તર્ગતં સ્વરમ્’ ઇતિ પાઠે તુ કણ્ઠસ્યાન્તર્ગતં યથા ભવતિ તથા સ્વરં વચનં વદતીતિ યોજ્યં; ‘અન્તર્ગલમ્’ ઇતિ પાઠાન્તરે ગલસ્યાન્તરિતિ અન્તર્ગલં સ્વરં વદતીત્યર્થઃ| દિગ્ધગલ ઇતિ શ્લેષ્મણા મેદસા વા લિપ્તગલ ઇત્યર્થઃ| તૃષાર્તશ્ચ મેદોરુદ્ધસ્રોતસ્ત્વાત્||૪||
Adhikarana svarabhedasyAsAdhyalakShaNam (5) · Śloka 5
ક્ષીણસ્ય વૃદ્ધસ્ય કૃશસ્ય વાઽપિ ચિરોત્થિતો યશ્ચ સહોપજાતઃ |
મેદસ્વિનઃ સર્વસમુદ્ભવશ્ચ સ્વરામયો યો ન સ સિદ્ધિમેતિ ||૫||
(સુ. ઉ. તં. અ. ૫૩) |
View original
क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य वाऽपि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः |
मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ઉક્તવાતાદિજાનામેવાવસ્થાયામસાધ્યત્વમાહ– ક્ષીણસ્યેત્યાદિના સહોપજાત ઇત્યન્તેન| ક્ષીણસ્ય ક્ષીણમાંસસ્ય| કૃશસ્ય અબલસ્ય| સહોપજાતો જન્મપ્રભૃતિબદ્ધઃ, ‘કાકસ્વર’ ઇતિ લોકે| ‘સહોપજાતઃ’ ઇત્યત્ર ‘મદોપજાતઃ’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્, મદો રોગવિશેષઃ| મેદસ્વિનોઽતિસ્થૂલસ્ય મેદસાઽઽવૃતસ્રોતસ્ત્વેન યો જાતઃ; અમેદસ્વિનસ્તુ મેદોદુષ્ટ્યા જાતઃ સ સાધ્યઃ પૂર્વમુક્ત ઇતિ ન વિરોધઃ| સર્વસમુદ્ભવશ્ચાવગાઢઃ સમ્પૂર્ણલિઙ્ગો વાઽસાધ્યો દ્રષ્ટવ્ય ઇતિ||૫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને સ્વરભેદનિદાનં સમાપ્તમ્ ||૧૩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने स्वरभेदनिदानं समाप्तम् ||१३||
ઇતિ શ્રીવિજયરક્ષિતકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં સ્વરભેદનિદાનં સમાપ્તમ્||૧૩||