Adhikarana svarabhedasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1) · Śloka 1
atha svarabhēdanidānam |
atyuccabhāṣaṇaviṣādhyayanābhighātasandūṣaṇaiḥ prakupitāḥ pavanādayastu |
srōtaḥsu tē svaravahēṣu gatāḥ pratiṣṭhāṁ hanyuḥ svaraṁ bhavati cāpi hi ṣaḍvidhaḥ saḥ ||1||
(su. u. taṁ. a. 53) |
(vātādibhiḥ pr̥thak sarvairmēdasā ca kṣayēṇa ca) |
View original
अथ स्वरभेदनिदानम् |
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनाभिघातसन्दूषणैः प्रकुपिताः पवनादयस्तु |
स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ||१||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
(वातादिभिः पृथक् सर्वैर्मेदसा च क्षयेण च) |
prāṇōdānaduṣṭisādharmyāt śvāsē ca svarabhēdō bhavatīti śvāsānantaraṁ svarabhēdamāha– atyuccabhāṣaṇētyādi| adhyayanamuccairvēdādipāṭhaḥ, abhighātaḥ kaṇṭhādidēśē laguḍādibhirāghātaḥ, ētaiḥ sandūṣaṇairanyaiśca yathāsvaṁ vātādikōpanaiḥ, viṣaṁ tu sarvadōṣaprakōpaṇamēva| srōtaḥsu svaravahēṣu caturṣu; yaduktaṁ suśrutē– “dvābhyāṁ bhāṣatē, dvābhyāṁ ghōṣaṁ karōti” (su. śā. a. 9) iti; bhāṣaṇaghōṣaṇayōralpatvamahattvābhyāṁ bhēdaḥ| pratiṣṭhāṁ sthitiṁ, vr̥ddhiṁ vā| sa iti svarabhēdaḥ; ṣaḍvidhō vātapittakaphasannipātakṣayamēdōjabhēdāt||1||
Adhikarana vAtikasvarabhedalakShaNam (2) · Śloka 2
vātēna kr̥ṣṇanayanānanamūtravarcā bhinnaṁ śanairvadati gardabhavat kharaṁ ca |2|
(su. u. taṁ. a. 53) |
View original
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गर्दभवत् खरं च |२|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
vātikamāha– vātēnētyādi| kr̥ṣṇatvaṁ mūtrādiṣu svarabhēdārambhakadōṣasya sarvāṅgavyāpakatvāt, arśōvat| bhinnaṁ bhinnasvaraṁ, tadēvāha– gardabhavat kharamiti; kharaṁ niṣṭhuram, udvējakamiti yāvat|2|–
Adhikarana paittikasvarabhedalakShaNam (2) · Śloka 2
pittēna pītanayanānanamūtravarcā brūyādgalēna sa ca dāhasamanvitēna ||2||
(su. u. taṁ. a. 53) |
View original
पित्तेन पीतनयनाननमूत्रवर्चा ब्रूयाद्गलेन स च दाहसमन्वितेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
paittikamāha– pittēnētyādi| galēnēti viśēṣyōpadarśanaṁ, dāhasamanvitēnēti viśēṣaṇasya viśēṣyādhīnapratītatvāt; galaḥ sadāhō bhavatītyarthaḥ||2||
Adhikarana shlaiShmikasvarabhedalakShaNam (3) · Śloka 3
brūyāt kaphēna satataṁ kapharuddhakaṇṭhaḥ svalpaṁ śanairvadati cāpi divā viśēṣāt |3|
(su. u. taṁ. a. 53) |
View original
ब्रूयात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठः स्वल्पं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषात् |३|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ślaiṣmikamāha– brūyādityādi| divā viśēṣāditi dinē sūryaraśmibhiḥ kaphasya mandībhāvādviśēṣādviśiṣṭaṁ vadatītyarthaḥ| ‘divāviśēṣa’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ|3|–
Adhikarana sAnnipAtikasvarabhedalakShaNam (3) · Śloka 3
sarvātmakē bhavati sarvavikārasampat taṁ cāpyasādhyamr̥ṣayaḥ svarabhēdamāhuḥ ||3||
(su. u. taṁ. a. 53) |
View original
सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पत् तं चाप्यसाध्यमृषयः स्वरभेदमाहुः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
sānnipātikamāha– sarvātmaka ityādi| sarvavikārasampaditi uktavātādisvarabhēdaliṅgayōgaḥ| taṁ cāpyasādhyamiti apiśabdō bhinnakramē, asādhyamapi; tēna “sarvajē kṣayajē cāpi pratyākhyāyācarēt kriyām||” (su. u. taṁ. a. 53) iti suśrutavacanamupapannaṁ bhavatīti||3||
Adhikarana kShayajasvarabhedalakShaNam (4) · Śloka 4
dhūpyēta vāk kṣayakr̥tē kṣayamāpnuyācca vāgēṣa cāpi hatavāk parivarjanīyaḥ |4|
(su. u. taṁ. a. 53) |
View original
धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चापि हतवाक् परिवर्जनीयः |४|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
kṣayajamāha– dhūpyētētyādi| dhūpyēta vāgiti sadhūmēva nirgacchantī vēdanāyā'nubhūyatē| kṣayakr̥ta iti dhātukṣayakr̥ta svarabhēdē| kṣayamāpnuyācca vāgiti padacchēdaḥ| ēṣa ca yadā hatavāgbhavati ōjaḥkṣayādvacanākṣamastadā na sādhyatē, anyathā tu sādhyaḥ; tēna pratyākhyāya kriyākaraṇamupapannaṁ bhavati| ‘ēṣu cāpi’ iti pāṭhē vātādisvarabhēdēṣu madhyē hatavāgasādhyaḥ, kintvayaṁ pāṭhaṣṭīkākārairna vyākhyātaḥ|4|–
Adhikarana medojasvarabhedalakShaNam (4) · Śloka 4
antargatasvaramalakṣyapadaṁ cirēṇa mēdō'nvayādvadati digdhagalastr̥ṣārtaḥ ||4||
(su. u. taṁ. a. 53) |
View original
अन्तर्गतस्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदोऽन्वयाद्वदति दिग्धगलस्तृषार्तः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
mēdōjalakṣaṇamāha– antargatētyādinā| antargatasvaramiti kriyāviśēṣaṇam; ‘antargataṁ svaram’ iti pāṭhē tu kaṇṭhasyāntargataṁ yathā bhavati tathā svaraṁ vacanaṁ vadatīti yōjyaṁ; ‘antargalam’ iti pāṭhāntarē galasyāntariti antargalaṁ svaraṁ vadatītyarthaḥ| digdhagala iti ślēṣmaṇā mēdasā vā liptagala ityarthaḥ| tr̥ṣārtaśca mēdōruddhasrōtastvāt||4||
Adhikarana svarabhedasyAsAdhyalakShaNam (5) · Śloka 5
kṣīṇasya vr̥ddhasya kr̥śasya vā'pi cirōtthitō yaśca sahōpajātaḥ |
mēdasvinaḥ sarvasamudbhavaśca svarāmayō yō na sa siddhimēti ||5||
(su. u. taṁ. a. 53) |
View original
क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य वाऽपि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः |
मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
uktavātādijānāmēvāvasthāyāmasādhyatvamāha– kṣīṇasyētyādinā sahōpajāta ityantēna| kṣīṇasya kṣīṇamāṁsasya| kr̥śasya abalasya| sahōpajātō janmaprabhr̥tibaddhaḥ, ‘kākasvara’ iti lōkē| ‘sahōpajātaḥ’ ityatra ‘madōpajātaḥ’ iti pāṭhāntaram, madō rōgaviśēṣaḥ| mēdasvinō'tisthūlasya mēdasā''vr̥tasrōtastvēna yō jātaḥ; amēdasvinastu mēdōduṣṭyā jātaḥ sa sādhyaḥ pūrvamukta iti na virōdhaḥ| sarvasamudbhavaścāvagāḍhaḥ sampūrṇaliṅgō vā'sādhyō draṣṭavya iti||5||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē svarabhēdanidānaṁ samāptam ||13||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने स्वरभेदनिदानं समाप्तम् ||१३||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ svarabhēdanidānaṁ samāptam||13||