13. svarabhēdanidānam

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

prāṇōdānaduṣṭisādharmyāt śvāsē ca svarabhēdō bhavatīti śvāsānantaraṁ svarabhēdamāha– atyuccabhāṣaṇētyādi| adhyayanamuccairvēdādipāṭhaḥ, abhighātaḥ kaṇṭhādidēśē laguḍādibhirāghātaḥ, ētaiḥ sandūṣaṇairanyaiśca yathāsvaṁ vātādikōpanaiḥ, viṣaṁ tu sarvadōṣaprakōpaṇamēva| srōtaḥsu svaravahēṣu caturṣu; yaduktaṁ suśrutē– “dvābhyāṁ bhāṣatē, dvābhyāṁ ghōṣaṁ karōti” (su. śā. a. 9) iti; bhāṣaṇaghōṣaṇayōralpatvamahattvābhyāṁ bhēdaḥ| pratiṣṭhāṁ sthitiṁ, vr̥ddhiṁ vā| sa iti svarabhēdaḥ; ṣaḍvidhō vātapittakaphasannipātakṣayamēdōjabhēdāt||1||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

hikkāśvāsau prāṇōdānaduṣṭyā sambhavataḥ, tadduṣṭisādharmyāt śvāsānantaraṁ svarabhēdamāha– atyuccētyādi| adhyayanamuccairvēdādipāṭhaḥ; abhighātaḥ kaṇṭhapradēśē laguḍādibhiḥ, athavā balēna chardijanitaḥ, athavā'sthyādikaṭhinabhōjyajanitaḥ| viṣatastu tridōṣaprakōpaḥ| srōtaḥsu svaravahēṣu caturṣu, yaduktaṁ suśrutē– “dvābhyāṁ bhāṣatē, dvābhyāṁ ghōṣaṁ karōti” iti; bhāṣaṇaghōṣaṇayōralpatvamahattvābhyāṁ bhēdaḥ| ētaiḥ sandūṣaṇairanyaiśca yathāsvaṁ vātādikōpanairdōṣāstēṣu srōtaḥsu pratiṣṭhāṁ sthitiṁ vr̥ddhiṁ vā gatāḥ svaraṁ hanyuḥ| sa svarabhēdaḥ ṣaḍvidha iti vātapittakaphasannipāta kṣayamēdōjanita iti bhēdāt||1||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

vātikamāha– vātēnētyādi| kr̥ṣṇatvaṁ mūtrādiṣu svarabhēdārambhakadōṣasya sarvāṅgavyāpakatvāt, arśōvat| bhinnaṁ bhinnasvaraṁ, tadēvāha– gardabhavat kharamiti; kharaṁ niṣṭhuram, udvējakamiti yāvat|2|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātikamāha– vātēnētyādi| kr̥ṣṇatvaṁ svarabhēdārambhakadōṣasya sarvāṅgavyāpakatvāt, arśōvat| bhinnaṁ bhinnasvaraṁ, gardabhasvaravat svaraṁ kharamudvējakamiti yāvat| anyē gardabhavatsvaramityatra gardabhavatkharamiti paṭhanti, gardabhasya vacanābhāvāt; ‘kaṇṭhēna’ iti śēṣaḥ|2|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

paittikamāha– pittēnētyādi| galēnēti viśēṣyōpadarśanaṁ, dāhasamanvitēnēti viśēṣaṇasya viśēṣyādhīnapratītatvāt; galaḥ sadāhō bhavatītyarthaḥ||2||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

paittikamāha– pittēnētyādi| galastasya sadāhō bhavatītyarthaḥ||2||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

ślaiṣmikamāha– brūyādityādi| divā viśēṣāditi dinē sūryaraśmibhiḥ kaphasya mandībhāvādviśēṣādviśiṣṭaṁ vadatītyarthaḥ| ‘divāviśēṣa’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ|3|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

kaphajamāha-brūyādityādi| brūyādityatra kr̥cchrāditi kēcitpaṭhanti|3|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sānnipātikamāha– sarvātmaka ityādi| sarvavikārasampaditi uktavātādisvarabhēdaliṅgayōgaḥ| taṁ cāpyasādhyamiti apiśabdō bhinnakramē, asādhyamapi; tēna “sarvajē kṣayajē cāpi pratyākhyāyācarēt kriyām||” (su. u. taṁ. a. 53) iti suśrutavacanamupapannaṁ bhavatīti||3||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sannipātajamāha– sarvavikārasampadityādi| uktavātādisvarabhēdaliṅgāni| taṁ cāpyasādhyamiti apiśabdō bhinnakramaḥ| asādhyamapi; tēna “sarvajē kṣayajē cāpi pratyākhyāyācarēt kriyām” iti suśrutavacanamupapannaṁ bhavatīti||3||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kṣayajamāha– dhūpyētētyādi| dhūpyēta vāgiti sadhūmēva nirgacchantī vēdanāyā'nubhūyatē| kṣayakr̥ta iti dhātukṣayakr̥ta svarabhēdē| kṣayamāpnuyācca vāgiti padacchēdaḥ| ēṣa ca yadā hatavāgbhavati ōjaḥkṣayādvacanākṣamastadā na sādhyatē, anyathā tu sādhyaḥ; tēna pratyākhyāya kriyākaraṇamupapannaṁ bhavati| ‘ēṣu cāpi’ iti pāṭhē vātādisvarabhēdēṣu madhyē hatavāgasādhyaḥ, kintvayaṁ pāṭhaṣṭīkākārairna vyākhyātaḥ|4|–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

kṣayajamāha– dhūmyēta vāgiti| sadhūmēnēva nirgacchantī vēdanayā'nubhūyatē, ‘dhūmāvatē’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ| kṣayakr̥ta iti dhātukṣayakr̥tē svarabhēdē| kṣayamāpnuyācca vāgiti padacchēdaḥ, vacanaṁ kṣayamāpnuyāt ‘vātāt’ iti śēṣaḥ| sa ēva yadā hatavāk ōjaḥkṣayādvacanākṣamaḥ, tadā na sādhyaḥ, anyathā tu sādhyaḥ| anyē ‘ēṣu ca’ iti paṭhanti; tataścaiṣu vātādisvarabhēdēṣu madhyē hatavāgasādhyaḥ; kiṁ tvayaṁ pāṭhaṣṭīkākārairna svīkr̥taḥ|4|–

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

mēdōjalakṣaṇamāha– antargatētyādinā| antargatasvaramiti kriyāviśēṣaṇam; ‘antargataṁ svaram’ iti pāṭhē tu kaṇṭhasyāntargataṁ yathā bhavati tathā svaraṁ vacanaṁ vadatīti yōjyaṁ; ‘antargalam’ iti pāṭhāntarē galasyāntariti antargalaṁ svaraṁ vadatītyarthaḥ| digdhagala iti ślēṣmaṇā mēdasā vā liptagala ityarthaḥ| tr̥ṣārtaśca mēdōruddhasrōtastvāt||4||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

mēdōjamāha– antarityādi| antargatasvaramiti kriyāviśēṣaṇam; tēna kaṇṭhasthāntargataṁ yathā bhavati tathā svaraṁ vacanaṁ vadatīti yōjyam| ‘anyē antargalam’ iti paṭhanti, tatra galasya antaḥ antargalaṁ, tadgataṁ svaraṁ vadatītyarthaḥ| mēdōnvayānmēdaḥsambandhāt| ‘mēdaścayāt’ iti kēcitpāṭhāntaraṁ paṭhanti, mēdaścayānmēdōvr̥ddhēriti; ‘bhēdaḥkṣayāt’ iti pāṭhāntaram, atra svaraśabdō luptō madhyē'tidiṣṭō draṣṭavyaḥ, tēna mēdasā svarakṣayādityarthaḥ| digdhagala iti ślēṣmaṇā mēdasā vā liptagala ityarthaḥ| tr̥ṣārta iti mēdōruddhasrōtastvāt||4||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

uktavātādijānāmēvāvasthāyāmasādhyatvamāha– kṣīṇasyētyādinā sahōpajāta ityantēna| kṣīṇasya kṣīṇamāṁsasya| kr̥śasya abalasya| sahōpajātō janmaprabhr̥tibaddhaḥ, ‘kākasvara’ iti lōkē| ‘sahōpajātaḥ’ ityatra ‘madōpajātaḥ’ iti pāṭhāntaram, madō rōgaviśēṣaḥ| mēdasvinō'tisthūlasya mēdasā''vr̥tasrōtastvēna yō jātaḥ; amēdasvinastu mēdōduṣṭyā jātaḥ sa sādhyaḥ pūrvamukta iti na virōdhaḥ| sarvasamudbhavaścāvagāḍhaḥ sampūrṇaliṅgō vā'sādhyō draṣṭavya iti||5||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

asādhyamāha– kṣīṇasyētyādi| kṣīṇasya abalasya, kr̥śasya kṣīṇamāṁsasya, sahajōpajātaḥ janmapratibaddhaḥ, sa ca kākasvara iti lōkē; ‘sahajōpajāta’ ityasya sthānē ‘sa madōpajāta’ iti paṭhantyanyē; tatra madō rōgaviśēṣaḥ| mēdasvina iti atisthūlasya mēdasāvr̥tasrōtastvēna yō jātaḥ, mēdasvinastu mēdōvr̥ddhyā yō jātaḥ sō'sādhyaḥ pūrvamuktamiti na virōdhaḥ| sarvasamudbhavaścāvagāḍhaḥ sampūrṇaliṅgō vā'sādhyō draṣṭavyaḥ||5||

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ svarabhēdanidānaṁ samāptam||13||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

ityātaṅkadarpaṇē nidānavyākhyāyāṁ svarabhēdanidānam||13||