Adhikarana svarabhedasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1) · Śloka 1
ಅಥ ಸ್ವರಭೇದನಿದಾನಮ್ |
ಅತ್ಯುಚ್ಚಭಾಷಣವಿಷಾಧ್ಯಯನಾಭಿಘಾತಸನ್ದೂಷಣೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾಃ ಪವನಾದಯಸ್ತು |
ಸ್ರೋತಃಸು ತೇ ಸ್ವರವಹೇಷು ಗತಾಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಹನ್ಯುಃ ಸ್ವರಂ ಭವತಿ ಚಾಪಿ ಹಿ ಷಡ್ವಿಧಃ ಸಃ ||೧||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೩) |
(ವಾತಾದಿಭಿಃ ಪೃಥಕ್ ಸರ್ವೈರ್ಮೇದಸಾ ಚ ಕ್ಷಯೇಣ ಚ) |
View original
अथ स्वरभेदनिदानम् |
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनाभिघातसन्दूषणैः प्रकुपिताः पवनादयस्तु |
स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ||१||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
(वातादिभिः पृथक् सर्वैर्मेदसा च क्षयेण च) |
ಪ್ರಾಣೋದಾನದುಷ್ಟಿಸಾಧರ್ಮ್ಯಾತ್ ಶ್ವಾಸೇ ಚ ಸ್ವರಭೇದೋ ಭವತೀತಿ ಶ್ವಾಸಾನನ್ತರಂ ಸ್ವರಭೇದಮಾಹ– ಅತ್ಯುಚ್ಚಭಾಷಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯಯನಮುಚ್ಚೈರ್ವೇದಾದಿಪಾಠಃ, ಅಭಿಘಾತಃ ಕಣ್ಠಾದಿದೇಶೇ ಲಗುಡಾದಿಭಿರಾಘಾತಃ, ಏತೈಃ ಸನ್ದೂಷಣೈರನ್ಯೈಶ್ಚ ಯಥಾಸ್ವಂ ವಾತಾದಿಕೋಪನೈಃ, ವಿಷಂ ತು ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಮೇವ| ಸ್ರೋತಃಸು ಸ್ವರವಹೇಷು ಚತುರ್ಷು; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ– “ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಭಾಷತೇ, ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಘೋಷಂ ಕರೋತಿ” (ಸು. ಶಾ. ಅ. ೯) ಇತಿ; ಭಾಷಣಘೋಷಣಯೋರಲ್ಪತ್ವಮಹತ್ತ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಭೇದಃ| ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಂ ಸ್ಥಿತಿಂ, ವೃದ್ಧಿಂ ವಾ| ಸ ಇತಿ ಸ್ವರಭೇದಃ; ಷಡ್ವಿಧೋ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಕ್ಷಯಮೇದೋಜಭೇದಾತ್||೧||
Adhikarana vAtikasvarabhedalakShaNam (2) · Śloka 2
ವಾತೇನ ಕೃಷ್ಣನಯನಾನನಮೂತ್ರವರ್ಚಾ ಭಿನ್ನಂ ಶನೈರ್ವದತಿ ಗರ್ದಭವತ್ ಖರಂ ಚ |೨|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೩) |
View original
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गर्दभवत् खरं च |२|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ವಾತಿಕಮಾಹ– ವಾತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಮೂತ್ರಾದಿಷು ಸ್ವರಭೇದಾರಮ್ಭಕದೋಷಸ್ಯ ಸರ್ವಾಙ್ಗವ್ಯಾಪಕತ್ವಾತ್, ಅರ್ಶೋವತ್| ಭಿನ್ನಂ ಭಿನ್ನಸ್ವರಂ, ತದೇವಾಹ– ಗರ್ದಭವತ್ ಖರಮಿತಿ; ಖರಂ ನಿಷ್ಠುರಮ್, ಉದ್ವೇಜಕಮಿತಿ ಯಾವತ್|೨|–
Adhikarana paittikasvarabhedalakShaNam (2) · Śloka 2
ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತನಯನಾನನಮೂತ್ರವರ್ಚಾ ಬ್ರೂಯಾದ್ಗಲೇನ ಸ ಚ ದಾಹಸಮನ್ವಿತೇನ ||೨||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೩) |
View original
पित्तेन पीतनयनाननमूत्रवर्चा ब्रूयाद्गलेन स च दाहसमन्वितेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪಿತ್ತೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಗಲೇನೇತಿ ವಿಶೇಷ್ಯೋಪದರ್ಶನಂ, ದಾಹಸಮನ್ವಿತೇನೇತಿ ವಿಶೇಷಣಸ್ಯ ವಿಶೇಷ್ಯಾಧೀನಪ್ರತೀತತ್ವಾತ್; ಗಲಃ ಸದಾಹೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೨||
Adhikarana shlaiShmikasvarabhedalakShaNam (3) · Śloka 3
ಬ್ರೂಯಾತ್ ಕಫೇನ ಸತತಂ ಕಫರುದ್ಧಕಣ್ಠಃ ಸ್ವಲ್ಪಂ ಶನೈರ್ವದತಿ ಚಾಪಿ ದಿವಾ ವಿಶೇಷಾತ್ |೩|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೩) |
View original
ब्रूयात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठः स्वल्पं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषात् |३|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಮಾಹ– ಬ್ರೂಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದಿವಾ ವಿಶೇಷಾದಿತಿ ದಿನೇ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಭಿಃ ಕಫಸ್ಯ ಮನ್ದೀಭಾವಾದ್ವಿಶೇಷಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ವದತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ದಿವಾವಿಶೇಷ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ|೩|–
Adhikarana sAnnipAtikasvarabhedalakShaNam (3) · Śloka 3
ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಭವತಿ ಸರ್ವವಿಕಾರಸಮ್ಪತ್ ತಂ ಚಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯಮೃಷಯಃ ಸ್ವರಭೇದಮಾಹುಃ ||೩||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೩) |
View original
सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पत् तं चाप्यसाध्यमृषयः स्वरभेदमाहुः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮಾಹ– ಸರ್ವಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವವಿಕಾರಸಮ್ಪದಿತಿ ಉಕ್ತವಾತಾದಿಸ್ವರಭೇದಲಿಙ್ಗಯೋಗಃ| ತಂ ಚಾಪ್ಯಸಾಧ್ಯಮಿತಿ ಅಪಿಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ, ಅಸಾಧ್ಯಮಪಿ; ತೇನ “ಸರ್ವಜೇ ಕ್ಷಯಜೇ ಚಾಪಿ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಚರೇತ್ ಕ್ರಿಯಾಮ್||” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೩) ಇತಿ ಸುಶ್ರುತವಚನಮುಪಪನ್ನಂ ಭವತೀತಿ||೩||
Adhikarana kShayajasvarabhedalakShaNam (4) · Śloka 4
ಧೂಪ್ಯೇತ ವಾಕ್ ಕ್ಷಯಕೃತೇ ಕ್ಷಯಮಾಪ್ನುಯಾಚ್ಚ ವಾಗೇಷ ಚಾಪಿ ಹತವಾಕ್ ಪರಿವರ್ಜನೀಯಃ |೪|
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೩) |
View original
धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चापि हतवाक् परिवर्जनीयः |४|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ಕ್ಷಯಜಮಾಹ– ಧೂಪ್ಯೇತೇತ್ಯಾದಿ| ಧೂಪ್ಯೇತ ವಾಗಿತಿ ಸಧೂಮೇವ ನಿರ್ಗಚ್ಛನ್ತೀ ವೇದನಾಯಾಽನುಭೂಯತೇ| ಕ್ಷಯಕೃತ ಇತಿ ಧಾತುಕ್ಷಯಕೃತ ಸ್ವರಭೇದೇ| ಕ್ಷಯಮಾಪ್ನುಯಾಚ್ಚ ವಾಗಿತಿ ಪದಚ್ಛೇದಃ| ಏಷ ಚ ಯದಾ ಹತವಾಗ್ಭವತಿ ಓಜಃಕ್ಷಯಾದ್ವಚನಾಕ್ಷಮಸ್ತದಾ ನ ಸಾಧ್ಯತೇ, ಅನ್ಯಥಾ ತು ಸಾಧ್ಯಃ; ತೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಕ್ರಿಯಾಕರಣಮುಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ| ‘ಏಷು ಚಾಪಿ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ವಾತಾದಿಸ್ವರಭೇದೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಹತವಾಗಸಾಧ್ಯಃ, ಕಿನ್ತ್ವಯಂ ಪಾಠಷ್ಟೀಕಾಕಾರೈರ್ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ|೪|–
Adhikarana medojasvarabhedalakShaNam (4) · Śloka 4
ಅನ್ತರ್ಗತಸ್ವರಮಲಕ್ಷ್ಯಪದಂ ಚಿರೇಣ ಮೇದೋಽನ್ವಯಾದ್ವದತಿ ದಿಗ್ಧಗಲಸ್ತೃಷಾರ್ತಃ ||೪||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೩) |
View original
अन्तर्गतस्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदोऽन्वयाद्वदति दिग्धगलस्तृषार्तः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ಮೇದೋಜಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಅನ್ತರ್ಗತೇತ್ಯಾದಿನಾ| ಅನ್ತರ್ಗತಸ್ವರಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮ್; ‘ಅನ್ತರ್ಗತಂ ಸ್ವರಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ತು ಕಣ್ಠಸ್ಯಾನ್ತರ್ಗತಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಸ್ವರಂ ವಚನಂ ವದತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಂ; ‘ಅನ್ತರ್ಗಲಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಗಲಸ್ಯಾನ್ತರಿತಿ ಅನ್ತರ್ಗಲಂ ಸ್ವರಂ ವದತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ದಿಗ್ಧಗಲ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಮೇದಸಾ ವಾ ಲಿಪ್ತಗಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೃಷಾರ್ತಶ್ಚ ಮೇದೋರುದ್ಧಸ್ರೋತಸ್ತ್ವಾತ್||೪||
Adhikarana svarabhedasyAsAdhyalakShaNam (5) · Śloka 5
ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಕೃಶಸ್ಯ ವಾಽಪಿ ಚಿರೋತ್ಥಿತೋ ಯಶ್ಚ ಸಹೋಪಜಾತಃ |
ಮೇದಸ್ವಿನಃ ಸರ್ವಸಮುದ್ಭವಶ್ಚ ಸ್ವರಾಮಯೋ ಯೋ ನ ಸ ಸಿದ್ಧಿಮೇತಿ ||೫||
(ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೫೩) |
View original
क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य वाऽपि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः |
मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ಉಕ್ತವಾತಾದಿಜಾನಾಮೇವಾವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಹೋಪಜಾತ ಇತ್ಯನ್ತೇನ| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಕ್ಷೀಣಮಾಂಸಸ್ಯ| ಕೃಶಸ್ಯ ಅಬಲಸ್ಯ| ಸಹೋಪಜಾತೋ ಜನ್ಮಪ್ರಭೃತಿಬದ್ಧಃ, ‘ಕಾಕಸ್ವರ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ‘ಸಹೋಪಜಾತಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಮದೋಪಜಾತಃ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್, ಮದೋ ರೋಗವಿಶೇಷಃ| ಮೇದಸ್ವಿನೋಽತಿಸ್ಥೂಲಸ್ಯ ಮೇದಸಾಽಽವೃತಸ್ರೋತಸ್ತ್ವೇನ ಯೋ ಜಾತಃ; ಅಮೇದಸ್ವಿನಸ್ತು ಮೇದೋದುಷ್ಟ್ಯಾ ಜಾತಃ ಸ ಸಾಧ್ಯಃ ಪೂರ್ವಮುಕ್ತ ಇತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಸರ್ವಸಮುದ್ಭವಶ್ಚಾವಗಾಢಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಲಿಙ್ಗೋ ವಾಽಸಾಧ್ಯೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯ ಇತಿ||೫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ಸ್ವರಭೇದನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೧೩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने स्वरभेदनिदानं समाप्तम् ||१३||
ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸ್ವರಭೇದನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೧೩||