Adhikarana svarabhedasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1) · Śloka 1
അഥ സ്വരഭേദനിദാനമ് |
അത്യുച്ചഭാഷണവിഷാധ്യയനാഭിഘാതസന്ദൂഷണൈഃ പ്രകുപിതാഃ പവനാദയസ്തു |
സ്രോതഃസു തേ സ്വരവഹേഷു ഗതാഃ പ്രതിഷ്ഠാം ഹന്യുഃ സ്വരം ഭവതി ചാപി ഹി ഷഡ്വിധഃ സഃ ||൧||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൩) |
(വാതാദിഭിഃ പൃഥക് സര്വൈര്മേദസാ ച ക്ഷയേണ ച) |
View original
अथ स्वरभेदनिदानम् |
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनाभिघातसन्दूषणैः प्रकुपिताः पवनादयस्तु |
स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ||१||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
(वातादिभिः पृथक् सर्वैर्मेदसा च क्षयेण च) |
പ്രാണോദാനദുഷ്ടിസാധര്മ്യാത് ശ്വാസേ ച സ്വരഭേദോ ഭവതീതി ശ്വാസാനന്തരം സ്വരഭേദമാഹ– അത്യുച്ചഭാഷണേത്യാദി| അധ്യയനമുച്ചൈര്വേദാദിപാഠഃ, അഭിഘാതഃ കണ്ഠാദിദേശേ ലഗുഡാദിഭിരാഘാതഃ, ഏതൈഃ സന്ദൂഷണൈരന്യൈശ്ച യഥാസ്വം വാതാദികോപനൈഃ, വിഷം തു സര്വദോഷപ്രകോപണമേവ| സ്രോതഃസു സ്വരവഹേഷു ചതുര്ഷു; യദുക്തം സുശ്രുതേ– “ദ്വാഭ്യാം ഭാഷതേ, ദ്വാഭ്യാം ഘോഷം കരോതി” (സു. ശാ. അ. ൯) ഇതി; ഭാഷണഘോഷണയോരല്പത്വമഹത്ത്വാഭ്യാം ഭേദഃ| പ്രതിഷ്ഠാം സ്ഥിതിം, വൃദ്ധിം വാ| സ ഇതി സ്വരഭേദഃ; ഷഡ്വിധോ വാതപിത്തകഫസന്നിപാതക്ഷയമേദോജഭേദാത്||൧||
Adhikarana vAtikasvarabhedalakShaNam (2) · Śloka 2
വാതേന കൃഷ്ണനയനാനനമൂത്രവര്ചാ ഭിന്നം ശനൈര്വദതി ഗര്ദഭവത് ഖരം ച |൨|
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൩) |
View original
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गर्दभवत् खरं च |२|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
വാതികമാഹ– വാതേനേത്യാദി| കൃഷ്ണത്വം മൂത്രാദിഷു സ്വരഭേദാരമ്ഭകദോഷസ്യ സര്വാങ്ഗവ്യാപകത്വാത്, അര്ശോവത്| ഭിന്നം ഭിന്നസ്വരം, തദേവാഹ– ഗര്ദഭവത് ഖരമിതി; ഖരം നിഷ്ഠുരമ്, ഉദ്വേജകമിതി യാവത്|൨|–
Adhikarana paittikasvarabhedalakShaNam (2) · Śloka 2
പിത്തേന പീതനയനാനനമൂത്രവര്ചാ ബ്രൂയാദ്ഗലേന സ ച ദാഹസമന്വിതേന ||൨||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൩) |
View original
पित्तेन पीतनयनाननमूत्रवर्चा ब्रूयाद्गलेन स च दाहसमन्वितेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
പൈത്തികമാഹ– പിത്തേനേത്യാദി| ഗലേനേതി വിശേഷ്യോപദര്ശനം, ദാഹസമന്വിതേനേതി വിശേഷണസ്യ വിശേഷ്യാധീനപ്രതീതത്വാത്; ഗലഃ സദാഹോ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൨||
Adhikarana shlaiShmikasvarabhedalakShaNam (3) · Śloka 3
ബ്രൂയാത് കഫേന സതതം കഫരുദ്ധകണ്ഠഃ സ്വല്പം ശനൈര്വദതി ചാപി ദിവാ വിശേഷാത് |൩|
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൩) |
View original
ब्रूयात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठः स्वल्पं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषात् |३|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ശ്ലൈഷ്മികമാഹ– ബ്രൂയാദിത്യാദി| ദിവാ വിശേഷാദിതി ദിനേ സൂര്യരശ്മിഭിഃ കഫസ്യ മന്ദീഭാവാദ്വിശേഷാദ്വിശിഷ്ടം വദതീത്യര്ഥഃ| ‘ദിവാവിശേഷ’ ഇതി പാഠാന്തരേ സ ഏവാര്ഥഃ|൩|–
Adhikarana sAnnipAtikasvarabhedalakShaNam (3) · Śloka 3
സര്വാത്മകേ ഭവതി സര്വവികാരസമ്പത് തം ചാപ്യസാധ്യമൃഷയഃ സ്വരഭേദമാഹുഃ ||൩||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൩) |
View original
सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पत् तं चाप्यसाध्यमृषयः स्वरभेदमाहुः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
സാന്നിപാതികമാഹ– സര്വാത്മക ഇത്യാദി| സര്വവികാരസമ്പദിതി ഉക്തവാതാദിസ്വരഭേദലിങ്ഗയോഗഃ| തം ചാപ്യസാധ്യമിതി അപിശബ്ദോ ഭിന്നക്രമേ, അസാധ്യമപി; തേന “സര്വജേ ക്ഷയജേ ചാപി പ്രത്യാഖ്യായാചരേത് ക്രിയാമ്||” (സു. ഉ. തം. അ. ൫൩) ഇതി സുശ്രുതവചനമുപപന്നം ഭവതീതി||൩||
Adhikarana kShayajasvarabhedalakShaNam (4) · Śloka 4
ധൂപ്യേത വാക് ക്ഷയകൃതേ ക്ഷയമാപ്നുയാച്ച വാഗേഷ ചാപി ഹതവാക് പരിവര്ജനീയഃ |൪|
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൩) |
View original
धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चापि हतवाक् परिवर्जनीयः |४|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ക്ഷയജമാഹ– ധൂപ്യേതേത്യാദി| ധൂപ്യേത വാഗിതി സധൂമേവ നിര്ഗച്ഛന്തീ വേദനായാऽനുഭൂയതേ| ക്ഷയകൃത ഇതി ധാതുക്ഷയകൃത സ്വരഭേദേ| ക്ഷയമാപ്നുയാച്ച വാഗിതി പദച്ഛേദഃ| ഏഷ ച യദാ ഹതവാഗ്ഭവതി ഓജഃക്ഷയാദ്വചനാക്ഷമസ്തദാ ന സാധ്യതേ, അന്യഥാ തു സാധ്യഃ; തേന പ്രത്യാഖ്യായ ക്രിയാകരണമുപപന്നം ഭവതി| ‘ഏഷു ചാപി’ ഇതി പാഠേ വാതാദിസ്വരഭേദേഷു മധ്യേ ഹതവാഗസാധ്യഃ, കിന്ത്വയം പാഠഷ്ടീകാകാരൈര്ന വ്യാഖ്യാതഃ|൪|–
Adhikarana medojasvarabhedalakShaNam (4) · Śloka 4
അന്തര്ഗതസ്വരമലക്ഷ്യപദം ചിരേണ മേദോऽന്വയാദ്വദതി ദിഗ്ധഗലസ്തൃഷാര്തഃ ||൪||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൩) |
View original
अन्तर्गतस्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदोऽन्वयाद्वदति दिग्धगलस्तृषार्तः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
മേദോജലക്ഷണമാഹ– അന്തര്ഗതേത്യാദിനാ| അന്തര്ഗതസ്വരമിതി ക്രിയാവിശേഷണമ്; ‘അന്തര്ഗതം സ്വരമ്’ ഇതി പാഠേ തു കണ്ഠസ്യാന്തര്ഗതം യഥാ ഭവതി തഥാ സ്വരം വചനം വദതീതി യോജ്യം; ‘അന്തര്ഗലമ്’ ഇതി പാഠാന്തരേ ഗലസ്യാന്തരിതി അന്തര്ഗലം സ്വരം വദതീത്യര്ഥഃ| ദിഗ്ധഗല ഇതി ശ്ലേഷ്മണാ മേദസാ വാ ലിപ്തഗല ഇത്യര്ഥഃ| തൃഷാര്തശ്ച മേദോരുദ്ധസ്രോതസ്ത്വാത്||൪||
Adhikarana svarabhedasyAsAdhyalakShaNam (5) · Śloka 5
ക്ഷീണസ്യ വൃദ്ധസ്യ കൃശസ്യ വാऽപി ചിരോത്ഥിതോ യശ്ച സഹോപജാതഃ |
മേദസ്വിനഃ സര്വസമുദ്ഭവശ്ച സ്വരാമയോ യോ ന സ സിദ്ധിമേതി ||൫||
(സു. ഉ. തം. അ. ൫൩) |
View original
क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य वाऽपि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः |
मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ഉക്തവാതാദിജാനാമേവാവസ്ഥായാമസാധ്യത്വമാഹ– ക്ഷീണസ്യേത്യാദിനാ സഹോപജാത ഇത്യന്തേന| ക്ഷീണസ്യ ക്ഷീണമാംസസ്യ| കൃശസ്യ അബലസ്യ| സഹോപജാതോ ജന്മപ്രഭൃതിബദ്ധഃ, ‘കാകസ്വര’ ഇതി ലോകേ| ‘സഹോപജാതഃ’ ഇത്യത്ര ‘മദോപജാതഃ’ ഇതി പാഠാന്തരമ്, മദോ രോഗവിശേഷഃ| മേദസ്വിനോऽതിസ്ഥൂലസ്യ മേദസാऽऽവൃതസ്രോതസ്ത്വേന യോ ജാതഃ; അമേദസ്വിനസ്തു മേദോദുഷ്ട്യാ ജാതഃ സ സാധ്യഃ പൂര്വമുക്ത ഇതി ന വിരോധഃ| സര്വസമുദ്ഭവശ്ചാവഗാഢഃ സമ്പൂര്ണലിങ്ഗോ വാऽസാധ്യോ ദ്രഷ്ടവ്യ ഇതി||൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ സ്വരഭേദനിദാനം സമാപ്തമ് ||൧൩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने स्वरभेदनिदानं समाप्तम् ||१३||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം സ്വരഭേദനിദാനം സമാപ്തമ്||൧൩||