Adhikarana svarabhedasya nidAnapUrvikA samprAptiH (1) · Śloka 1
అథ స్వరభేదనిదానం |
అత్యుచ్చభాషణవిషాధ్యయనాభిఘాతసందూషణైః ప్రకుపితాః పవనాదయస్తు |
స్రోతఃసు తే స్వరవహేషు గతాః ప్రతిష్ఠాం హన్యుః స్వరం భవతి చాపి హి షడ్విధః సః ||1||
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
(వాతాదిభిః పృథక్ సర్వైర్మేదసా చ క్షయేణ చ) |
View original
अथ स्वरभेदनिदानम् |
अत्युच्चभाषणविषाध्ययनाभिघातसन्दूषणैः प्रकुपिताः पवनादयस्तु |
स्रोतःसु ते स्वरवहेषु गताः प्रतिष्ठां हन्युः स्वरं भवति चापि हि षड्विधः सः ||१||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
(वातादिभिः पृथक् सर्वैर्मेदसा च क्षयेण च) |
ప్రాణోదానదుష్టిసాధర్మ్యాత్ శ్వాసే చ స్వరభేదో భవతీతి శ్వాసానంతరం స్వరభేదమాహ– అత్యుచ్చభాషణేత్యాది| అధ్యయనముచ్చైర్వేదాదిపాఠః, అభిఘాతః కంఠాదిదేశే లగుడాదిభిరాఘాతః, ఏతైః సందూషణైరన్యైశ్చ యథాస్వం వాతాదికోపనైః, విషం తు సర్వదోషప్రకోపణమేవ| స్రోతఃసు స్వరవహేషు చతుర్షు; యదుక్తం సుశ్రుతే– “ద్వాభ్యాం భాషతే, ద్వాభ్యాం ఘోషం కరోతి” (సు. శా. అ. 9) ఇతి; భాషణఘోషణయోరల్పత్వమహత్త్వాభ్యాం భేదః| ప్రతిష్ఠాం స్థితిం, వృద్ధిం వా| స ఇతి స్వరభేదః; షడ్విధో వాతపిత్తకఫసన్నిపాతక్షయమేదోజభేదాత్||1||
Adhikarana vAtikasvarabhedalakShaNam (2) · Śloka 2
వాతేన కృష్ణనయనాననమూత్రవర్చా భిన్నం శనైర్వదతి గర్దభవత్ ఖరం చ |2|
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्चा भिन्नं शनैर्वदति गर्दभवत् खरं च |२|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
వాతికమాహ– వాతేనేత్యాది| కృష్ణత్వం మూత్రాదిషు స్వరభేదారంభకదోషస్య సర్వాంగవ్యాపకత్వాత్, అర్శోవత్| భిన్నం భిన్నస్వరం, తదేవాహ– గర్దభవత్ ఖరమితి; ఖరం నిష్ఠురం, ఉద్వేజకమితి యావత్|2|–
Adhikarana paittikasvarabhedalakShaNam (2) · Śloka 2
పిత్తేన పీతనయనాననమూత్రవర్చా బ్రూయాద్గలేన స చ దాహసమన్వితేన ||2||
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
पित्तेन पीतनयनाननमूत्रवर्चा ब्रूयाद्गलेन स च दाहसमन्वितेन ||२||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
పైత్తికమాహ– పిత్తేనేత్యాది| గలేనేతి విశేష్యోపదర్శనం, దాహసమన్వితేనేతి విశేషణస్య విశేష్యాధీనప్రతీతత్వాత్; గలః సదాహో భవతీత్యర్థః||2||
Adhikarana shlaiShmikasvarabhedalakShaNam (3) · Śloka 3
బ్రూయాత్ కఫేన సతతం కఫరుద్ధకంఠః స్వల్పం శనైర్వదతి చాపి దివా విశేషాత్ |3|
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
ब्रूयात् कफेन सततं कफरुद्धकण्ठः स्वल्पं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषात् |३|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
శ్లైష్మికమాహ– బ్రూయాదిత్యాది| దివా విశేషాదితి దినే సూర్యరశ్మిభిః కఫస్య మందీభావాద్విశేషాద్విశిష్టం వదతీత్యర్థః| ‘దివావిశేష’ ఇతి పాఠాంతరే స ఏవార్థః|3|–
Adhikarana sAnnipAtikasvarabhedalakShaNam (3) · Śloka 3
సర్వాత్మకే భవతి సర్వవికారసంపత్ తం చాప్యసాధ్యమృషయః స్వరభేదమాహుః ||3||
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
सर्वात्मके भवति सर्वविकारसम्पत् तं चाप्यसाध्यमृषयः स्वरभेदमाहुः ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
సాన్నిపాతికమాహ– సర్వాత్మక ఇత్యాది| సర్వవికారసంపదితి ఉక్తవాతాదిస్వరభేదలింగయోగః| తం చాప్యసాధ్యమితి అపిశబ్దో భిన్నక్రమే, అసాధ్యమపి; తేన “సర్వజే క్షయజే చాపి ప్రత్యాఖ్యాయాచరేత్ క్రియాం||” (సు. ఉ. తం. అ. 53) ఇతి సుశ్రుతవచనముపపన్నం భవతీతి||3||
Adhikarana kShayajasvarabhedalakShaNam (4) · Śloka 4
ధూప్యేత వాక్ క్షయకృతే క్షయమాప్నుయాచ్చ వాగేష చాపి హతవాక్ పరివర్జనీయః |4|
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
धूप्येत वाक् क्षयकृते क्षयमाप्नुयाच्च वागेष चापि हतवाक् परिवर्जनीयः |४|
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
క్షయజమాహ– ధూప్యేతేత్యాది| ధూప్యేత వాగితి సధూమేవ నిర్గచ్ఛంతీ వేదనాయాऽనుభూయతే| క్షయకృత ఇతి ధాతుక్షయకృత స్వరభేదే| క్షయమాప్నుయాచ్చ వాగితి పదచ్ఛేదః| ఏష చ యదా హతవాగ్భవతి ఓజఃక్షయాద్వచనాక్షమస్తదా న సాధ్యతే, అన్యథా తు సాధ్యః; తేన ప్రత్యాఖ్యాయ క్రియాకరణముపపన్నం భవతి| ‘ఏషు చాపి’ ఇతి పాఠే వాతాదిస్వరభేదేషు మధ్యే హతవాగసాధ్యః, కింత్వయం పాఠష్టీకాకారైర్న వ్యాఖ్యాతః|4|–
Adhikarana medojasvarabhedalakShaNam (4) · Śloka 4
అంతర్గతస్వరమలక్ష్యపదం చిరేణ మేదోऽన్వయాద్వదతి దిగ్ధగలస్తృషార్తః ||4||
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
अन्तर्गतस्वरमलक्ष्यपदं चिरेण मेदोऽन्वयाद्वदति दिग्धगलस्तृषार्तः ||४||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
మేదోజలక్షణమాహ– అంతర్గతేత్యాదినా| అంతర్గతస్వరమితి క్రియావిశేషణం; ‘అంతర్గతం స్వరం’ ఇతి పాఠే తు కంఠస్యాంతర్గతం యథా భవతి తథా స్వరం వచనం వదతీతి యోజ్యం; ‘అంతర్గలం’ ఇతి పాఠాంతరే గలస్యాంతరితి అంతర్గలం స్వరం వదతీత్యర్థః| దిగ్ధగల ఇతి శ్లేష్మణా మేదసా వా లిప్తగల ఇత్యర్థః| తృషార్తశ్చ మేదోరుద్ధస్రోతస్త్వాత్||4||
Adhikarana svarabhedasyAsAdhyalakShaNam (5) · Śloka 5
క్షీణస్య వృద్ధస్య కృశస్య వాऽపి చిరోత్థితో యశ్చ సహోపజాతః |
మేదస్వినః సర్వసముద్భవశ్చ స్వరామయో యో న స సిద్ధిమేతి ||5||
(సు. ఉ. తం. అ. 53) |
View original
क्षीणस्य वृद्धस्य कृशस्य वाऽपि चिरोत्थितो यश्च सहोपजातः |
मेदस्विनः सर्वसमुद्भवश्च स्वरामयो यो न स सिद्धिमेति ||५||
(सु. उ. तं. अ. ५३) |
ఉక్తవాతాదిజానామేవావస్థాయామసాధ్యత్వమాహ– క్షీణస్యేత్యాదినా సహోపజాత ఇత్యంతేన| క్షీణస్య క్షీణమాంసస్య| కృశస్య అబలస్య| సహోపజాతో జన్మప్రభృతిబద్ధః, ‘కాకస్వర’ ఇతి లోకే| ‘సహోపజాతః’ ఇత్యత్ర ‘మదోపజాతః’ ఇతి పాఠాంతరం, మదో రోగవిశేషః| మేదస్వినోऽతిస్థూలస్య మేదసాऽऽవృతస్రోతస్త్వేన యో జాతః; అమేదస్వినస్తు మేదోదుష్ట్యా జాతః స సాధ్యః పూర్వముక్త ఇతి న విరోధః| సర్వసముద్భవశ్చావగాఢః సంపూర్ణలింగో వాऽసాధ్యో ద్రష్టవ్య ఇతి||5||
Adhikarana puShpikA · Śloka 13
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే స్వరభేదనిదానం సమాప్తం ||13||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने स्वरभेदनिदानं समाप्तम् ||१३||
ఇతి శ్రీవిజయరక్షితకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం స్వరభేదనిదానం సమాప్తం||13||