Adhikarana udarasya vahniduShTijanyatvam (1) · Śloka 1
ਅਥੋਦਰਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਰੋਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਮਨ੍ਦੇਗ੍ਨੌ ਸੁਤਰਾਮੁਦਰਾਣਿ ਚ |
ਅਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਮਲਿਨੈਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਰ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਲਸਞ੍ਚਯਾਤ੍ ||੧||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
अथोदरनिदानम् |
रोगाः सर्वेऽपि मन्देऽग्नौ सुतरामुदराणि च |
अजीर्णान्मलिनैश्चान्नैर्जायन्ते मलसञ्चयात् ||१||
(वा. नि. अ. १२) |
ਉਦਰੋਤ੍ਸੇਧਸਾਧਰ੍ਮ੍ਯਾਦੁਦਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਉਦਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਹ੍ਨਿਦੁਸ੍ਟਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਰੋਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਚ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨਕਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਗ੍ਨਿਬਲੇ ਹੀਨੇ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਵਨਾਦਯਃ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੬) ਇਤਿ| ਮਲਿਨੈਰਿਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਦੋਸਜਨਕੈਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਿਭਿਃ| ਮਲਸਞ੍ਚਯਾਦਿਤਿ ਮਲਾ ਦੋਸਾਃ ਪੁਰੀਸਾਦਯਸ਼੍ਚ, ਤੇਸਾਮਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ ਚ– “ਅਤਿਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਾਣਾਂ ਪਾਪਂ ਕਰ੍ਮ ਚ ਕੁਰ੍ਵਤਾਮ੍| ਉਦਰਾਣ੍ਯੁਪਜਾਯਨ੍ਤੇ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||” ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮਲਿਨਾਨ੍ਨਤ੍ਵਯੋਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਪਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨਕਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰੋਭਯਹੇਤੁਜਨਕਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਦੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸਃ ਖ੍ਯਾਪ੍ਯਤੇ, ਅਤ ਏਵ ਦੁਸ੍ਟਿਪ੍ਰਕਰ੍ਸਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ‘ਮਲਸਞ੍ਚਯਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਕਤਵਾਨ੍||੧||
Adhikarana udarasamprAptiH (2) · Śloka 2
ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ੍ਵੇਦਾਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨਿ ਦੋਸਾਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਸਞ੍ਚਿਤਾਃ |
ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨ੍ਯਪਾਨਾਨ੍ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯੁਦਰਂ ਨਣਾਮ੍ ||੨||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) |
View original
रुद्ध्वा स्वेदाम्बुवाहीनि दोषाः स्रोतांसि सञ्चिताः |
प्राणाग्न्यपानान् सन्दूष्य जनयन्त्युदरं नृणाम् ||२||
(च. चि. अ. १३) |
ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਰੁਦ੍ਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦਾਮ੍ਬੁਵਾਹੀਨੀਤਿ ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਿ ਅਮ੍ਬੁਵਹਾਨਿ ਚ| ਅਨਯੋਸ਼੍ਚ ਭੇਦਃ, “ਉਦਕਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਤਾਲੁਮੂਲਂ ਕ੍ਲੋਮ ਚ; ਸ੍ਵੇਦਵਹਾਨਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੇਦੋ ਮੂਲਂ ਲੋਮਕੂਪਾਸ਼੍ਚ|” (ਚ. ਵਿ. ਅ. ੫) ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਬਹਿਰੇਵ ਨ ਪੁਨਰਨ੍ਤਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤੁ ਬਾਹ੍ਯੇਸੁ ਸ੍ਰੋਤਃਸੁ ਪ੍ਰਤਿਹਤਗਤਿਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗਵਤਿਸ੍ਠਮਾਨਸ੍ਤਦੇਵੋਦਕਮਾਪ੍ਯਾਯਯਤਿ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵੋਦਰਪੂਰ੍ਣਤਾ ਅਨ੍ਨਰਸੇਨ| ਪ੍ਰਾਣਾਗ੍ਨੀਤਿ ਪੁਨਰਗ੍ਨਿਦੂਸਣਾਭਿਧਾਨੇਨ ਮਨ੍ਦਸ੍ਯਾਪ੍ਯਗ੍ਨੇਃ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਕਤਂ ਸੁਤਰਾਂ ਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਬੋਧਯਤਿ| ਦੋਸਸਞ੍ਚਯਗਤੇਨਾਪਿ ਵਾਯੁਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨਯੋਰ੍ਦੂਸਣਂ ਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ, ਯਤੋ ਵਾਯੁਨਾ ਵਾਯ੍ਵਨ੍ਤਰਦੁਸ੍ਟਿਃ ਕ੍ਰਿਯਤ ਏਵ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਬਲਵਰ੍ਣਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾਵਲੀਵਿਨਾਸ਼ੋ ਜਠਰੇ ਹਿ ਰਾਜ੍ਯਃ| ਜੀਰ੍ਣਾਪਰਿਜ੍ਞਾਨਵਿਦਾਹਵਤ੍ਯੋ ਬਸ੍ਤੌ ਰੁਜਃ ਪਾਦਗਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਥਃ||” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) ਇਤਿ||੨||
Adhikarana udarANAM sAmAnyarUpam (3-4) · Śloka 5
ਆਧ੍ਮਾਨਂ ਗਮਨੇਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਦੁਰ੍ਬਲਾਗ੍ਨਿਤਾ |
ਸ਼ੋਥਃ ਸਦਨਮਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਙ੍ਗੋ ਵਾਤਪੁਰੀਸਯੋਃ ||੩||
ਦਾਹਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਜਠਰੇਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੀਹਬਦ੍ਧਕ੍ਸਤੋਦਕੈਃ ||੪||
ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਦਰਾਣ੍ਯਸ੍ਟੌ ਤੇਸਾਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਥਕ੍ ਸ਼ਣੁ |੫|
View original
आध्मानं गमनेऽशक्तिर्दौर्बल्यं दुर्बलाग्निता |
शोथः सदनमङ्गानां सङ्गो वातपुरीषयोः ||३||
दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि |
(सु. नि. अ. ७) |
पृथग्दोषैः समस्तैश्च प्लीहबद्धक्षतोदकैः ||४||
सम्भवन्त्युदराण्यष्टौ तेषां लिङ्गं पृथक् शृणु |५|
ਉਦਰਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਮਾਹ– ਆਧ੍ਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਰ੍ਬਲਾਗ੍ਨਿਤੇਤਿ ਮਨ੍ਦੋਗ੍ਨਿਰ੍ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤ੍ਰ ਹੇਤੁਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯਗ੍ਨੇਰਤਿਸ਼ਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਉਦਰਾਣ੍ਯਸ੍ਟਾਵਿਤਿ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੇਣ ਸਾਰ੍ਧਂ ਸਮਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਯਾ ਤਥੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦਕੋਦਰਾਤ੍ ਕ੍ਰਮੇਣ ਭੂਤਦਕੋਦਰਸ੍ਯਾਪਿ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵੇਨਾਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਅਸ੍ਟਾਵੇਵੋਦਰਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਦੀਨਿ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਦੋਸਜਾਨਿ, ਤਥਾਪਿ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਤ੍ ਪਥਗੁਕ੍ਤਾਨਿ||੩-੪||–
Adhikarana vAtodaralakShaNam (5-8) · Śloka 8
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੋਦਰੇ ਸ਼ੋਥਃ ਪਾਣਿਪਾਨ੍ਨਾਭਿਕੁਕ੍ਸਿਸੁ ||੫||
ਕੁਕ੍ਸਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਕਟੀਪਸ੍ਠਰੁਕ੍ ਪਰ੍ਵਭੇਦਨਮ੍ |
ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਾਸੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋਧੋਗੁਰੁਤਾ ਮਲਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ||੬||
ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਤ੍ਵਗਾਦਿਤ੍ਵਮਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਵਤ੍ |
ਸਤੋਦਭੇਦਮੁਦਰਂ ਤਨੁਕਸ੍ਣਸਿਰਾਤਤਮ੍ ||੭||
ਆਧ੍ਮਾਤਦਤਿਵਚ੍ਛਬ੍ਦਮਾਹਤਂ ਪ੍ਰਕਰੋਤਿ ਚ |
ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਰੁਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਚਰੇਤ੍ ਸਰ੍ਵਤੋ ਗਤਿਃ ||੮||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
तत्र वातोदरे शोथः पाणिपान्नाभिकुक्षिषु ||५||
कुक्षिपार्श्वोदरकटीपृष्ठरुक् पर्वभेदनम् |
शुष्ककासोऽङ्गमर्दोऽधोगुरुता मलसङ्ग्रहः ||६||
श्यावारुणत्वगादित्वमकस्माद्वृद्धिह्रासवत् |
सतोदभेदमुदरं तनुकृष्णसिराततम् ||७||
आध्मातदृतिवच्छब्दमाहतं प्रकरोति च |
वायुश्चात्र सरुक्शब्दो विचरेत् सर्वतो गतिः ||८||
(वा. नि. अ. १२) |
ਵਾਤੋਦਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਵਦਿਤਿ ਅਨਿਯਤਵਦ੍ਧਿਹ੍ਰਾਸਯੁਕ੍ਤਮੁਦਰਮ੍| ਆਧ੍ਮਾਤਦਤਿਵਦਿਤਿ ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਚਰ੍ਮਪੁਟਵਦਿਤਿ||੫-੮||
Adhikarana paittikodaralakShaNam (9-10) · Śloka 10
ਪਿਤ੍ਤੋਦਰੇ ਜ੍ਵਰੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਦਾਹਸ੍ਤਟ੍ ਕਟੁਕਾਸ੍ਯਤਾ |
ਭ੍ਰਮੋਤਿਸਾਰਃ ਪੀਤਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਗਾਦਾਵੁਦਰਂ ਹਰਿਤ੍ ||੯||
ਪੀਤਤਾਮ੍ਰਸਿਰਾਨਦ੍ਧਂ ਸਸ੍ਵੇਦਂ ਸੋਸ੍ਮ ਦਹ੍ਯਤੇ |
ਧੂਮਾਯਤੇ ਮਦੁਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਂ ਪ੍ਰਦੂਯਤੇ ||੧੦||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
पित्तोदरे ज्वरो मूर्छा दाहस्तृट् कटुकास्यता |
भ्रमोऽतिसारः पीतत्वं त्वगादावुदरं हरित् ||९||
पीतताम्रसिरानद्धं सस्वेदं सोष्म दह्यते |
धूमायते मृदुस्पर्शं क्षिप्रपाकं प्रदूयते ||१०||
(वा. नि. अ. १२) |
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਹ੍ਯਤ ਇਤਿ ਉਦਰਮਾਤ੍ਰਂ ਦਹ੍ਯਤੇ| ਦਾਹਸ੍ਤੁ ਸਕਲਦੇਹਸ੍ਯੈਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਧੂਮਾਯਤੇ ਧੂਮ ਇਵੋਰ੍ਧ੍ਵਮੇਤਿ| ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਮਿਤਿ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਪਾਕਾਜ੍ਜਲੋਦਰਤਾਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਦੂਯਤੇ ਵ੍ਯਥਤੇ||੯-੧੦||
Adhikarana shlaiShmikodaralakShaNaM, sannipAtodaralakShaNaM ca (11-14) · Śloka 14
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦਰੇਙ੍ਗਸਦਨਂ ਸ੍ਵਾਪਸ਼੍ਵਯਥੁਗੌਰਵਮ੍ |
ਨਿਦ੍ਰੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤ੍ਵਗਾਦਿਤਾ ||੧੧||
ਉਦਰਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਰਾਜੀਤਤਂ ਮਹਤ੍ |
ਚਿਰਾਭਿਵਦ੍ਧਂ ਕਠਿਨਂ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਥਿਰਮ੍ ||੧੨||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) |
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋਨ੍ਨਪਾਨਂ ਨਖਲੋਮਮੂਤ੍ਰਵਿਡਾਰ੍ਤਵੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਮਸਾਧੁਵਤ੍ਤਾਃ |
ਯਸ੍ਮੈ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਰਯੋ ਗਰਾਂਸ਼੍ਚ ਦੁਸ੍ਟਾਮ੍ਬੁਦੂਸੀਵਿਸਸੇਵਨਾਦ੍ਵਾ ||੧੩||
ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਰਕ੍ਤਂ ਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾਃ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸੁਘੋਰਂ ਜਠਰਂ ਤ੍ਰਿਲਿਙ੍ਗਮ੍ |
ਤਚ੍ਛੀਤਵਾਤੇ ਭਸ਼ਦੁਰ੍ਦਿਨੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਦਹ੍ਯਤੇ ਚ ||੧੪||
ਸ ਚਾਤੁਰੋ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ਹਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਕਸ਼ਃ ਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ਤਸ੍ਣਯਾ ਚ |
ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮੇਤਦੇਵ ...||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
श्लेष्मोदरेऽङ्गसदनं स्वापश्वयथुगौरवम् |
निद्रोत्क्लेशोऽरुचिः श्वासः कासः शुक्लत्वगादिता ||११||
उदरं स्तिमितं स्निग्धं शुक्लराजीततं महत् |
चिराभिवृद्धं कठिनं शीतस्पर्शं गुरु स्थिरम् ||१२||
(वा. नि. अ. १२) |
स्त्रियोऽन्नपानं नखलोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधुवृत्ताः |
यस्मै प्रयच्छन्त्यरयो गरांश्च दुष्टाम्बुदूषीविषसेवनाद्वा ||१३||
तेनाशु रक्तं कुपिताश्च दोषाः कुर्युः सुघोरं जठरं त्रिलिङ्गम् |
तच्छीतवाते भृशदुर्दिने च विशेषतः कुप्यति दह्यते च ||१४||
स चातुरो मुह्यति हि प्रसक्तं पाण्डुः कृशः शुष्यति तृष्णया च |
दूष्योदरं कीर्तितमेतदेव ...||
(सु. नि. अ. ७) |
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰਮਾਹ– ਸ੍ਤ੍ਰਿਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਗ੍ਰਹਣਮਵਿਵੇਕਿਸਨ੍ਨਿਹਿਤਜਨੋਪਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਗਰਂ ਸਂਯੋਗਜਂ ਵਿਸਮ੍| ਦੁਸ੍ਟਮਮ੍ਬੁ ਸਗਰਪ੍ਰਾਣਿਤਣਪਰ੍ਣਾਦਿਕੋਥਯੁਤਂ, ਵਿਸਮੇਵਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦ੍ਯੁਪਹਤਂ ਮਨ੍ਦਪ੍ਰਭਾਵਂ ਵਾ ਦੂਸੀਵਿਸਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਜੀਰ੍ਣਂ ਵਿਸਘ੍ਨੌਸਧਿਭਿਰ੍ਹਤਂ ਵਾ ਦਾਵਾਗ੍ਨਿਵਾਤਾਤਪਸ਼ੋਸਿਤਂ ਵਾ| ਸ੍ਵਭਾਵਤੋ ਵਾ ਗੁਣਵਿਪ੍ਰਹੀਨਂ ਵਿਸਂ ਹਿ ਦੂਸੀਵਿਸਤਾਮੁਪੈਤਿ||” (ਸੁ. ਕ. ਅ. ੨) ਇਤਿ| ਤੇਨਾਸ਼ੁ ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵਿਸਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵੇਨ ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਃ| ਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪਕਂ ਵਿਸਂ ਭਵਤਿ| ਤਚ੍ਛੀਤਵਾਤਾਦਿਸੁ ਕੁਪ੍ਯਤੀਤਿ| ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮੇਤਦੇਵੇਤਿ ਏਤਦੇਵ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਦਰਂ ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਿਤਂ, ਨ ਪੁਨਰਧਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਰਕ੍ਤਂ ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦੂਸ੍ਯੋਦਰਂ; ਕਿਂਵਾ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਦੂਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦੋਸਾ ਏਵ ਦੂਸ੍ਯਾਸ੍ਤੈਃ ਕਤਮੁਦਰਮਿਤਿ||੧੧-੧੪||–
Adhikarana plIhodaralakShaNam (15-17) · Śloka 17
... ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਯਤੋ ਨਿਬੋਧ ||੧੫||
ਵਿਦਾਹ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਰਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਤੋਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟਮਤ੍ਯਰ੍ਥਮਸਕ੍ ਕਫਸ਼੍ਚ |
ਪ੍ਲੀਹਾਭਿਵਦ੍ਧਿਂ ਕੁਰੁਤਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੌ ਪ੍ਲੀਹੋਤ੍ਥਮੇਤਜ੍ਜਠਰਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੧੬||
ਤਦ੍ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਪਰਿਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਸੀਦਤਿ ਚਾਤੁਰੋਤ੍ਰ |
ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਾਗ੍ਨਿਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ ਕ੍ਸੀਣਬਲੋਤਿਪਾਣ੍ਡੁਃ |
ਸਵ੍ਯਾਨ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਯਕਤਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੇ ਜ੍ਞੇਯਂ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਂ ਤਦੇਵ ||੧੭||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
... प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध ||१५||
विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक् कफश्च |
प्लीहाभिवृद्धिं कुरुतः प्रवृद्धौ प्लीहोत्थमेतज्जठरं वदन्ति ||१६||
तद्वामपार्श्वे परिवृद्धिमेति विशेषतः सीदति चातुरोऽत्र |
मन्दज्वराग्निः कफपित्तलिङ्गैरुपद्रुतः क्षीणबलोऽतिपाण्डुः |
सव्यान्यपार्श्वे यकृति प्रवृद्धे ज्ञेयं यकृद्दाल्युदरं तदेव ||१७||
(सु. नि. अ. ७) |
ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਮਾਹ– ਪ੍ਲੀਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਕ੍ਕਫਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਸਗ੍ਦੁਸ੍ਟ੍ਯੈਵ ਤਤ੍ਤੁਲ੍ਯਕਾਰਣਤਯਾ ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟਿਰਪ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਵਿਦਾਹਿਨਾ ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਦੂਸ੍ਯਤੇ; ਅਤ ਏਵ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ– “ਕਫਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਃ” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਃ, ਕਫਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਮਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰ ਏਵ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯਾਵਰੋਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ– ਸਵ੍ਯਾਨ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵ੍ਯਾਨ੍ਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ| ਤਦੇਵੇਤਿ ਤਾਦਸ਼ਮੇਵ, ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਸਮਮੇਵ; ਨ ਵਿਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਕਦ੍ਦਾਲਯਤਿ ਦੋਸੈਰ੍ਭੇਦਯਤੀਤਿ ਯਕਦ੍ਦਾਲ੍ਯੁਦਰਮ੍||੧੫-੧੭||
Adhikarana plIhodare doShasambandhena lakShaNAni (18) · Śloka 18
ਉਦਾਵਰ੍ਤਰੁਜਾਨਾਹੈਰ੍ਮੋਹਤਡ੍ਦਹਨਜ੍ਵਰੈਃ |
ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਠਿਨ੍ਯੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਮਲਾਨ੍ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ||੧੮||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੨) |
View original
उदावर्तरुजानाहैर्मोहतृड्दहनज्वरैः |
गौरवारुचिकाठिन्यैर्विद्यात्तत्र मलान् क्रमात् ||१८||
(वा. नि. अ. १२) |
ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਸਮ੍ਬਨ੍ਧਮਾਹ– ਉਦਾਵਰ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਵਰ੍ਤਰੁਜਾਨਾਹੈਰ੍ਵਾਤਂ, ਮੋਹਤਡ੍ਦਹਨਜ੍ਵਰੈਃ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਕਾਠਿਨ੍ਯੈਃ ਕਫਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍||੧੮||
Adhikarana baddhagudodaralakShaNam (19-20) · Śloka 20
ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਮਨ੍ਨੈਰੁਪਲੇਪਿਭਿਰ੍ਵਾ ਬਾਲਾਸ਼੍ਮਭਿਰ੍ਵਾ ਪਿਹਿਤਂ ਯਥਾਵਤ੍ |
ਸਞ੍ਚੀਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਮਲਃ ਸਦੋਸਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਃ ਸਙ੍ਕਰਵਚ੍ਚ ਨਾਡ੍ਯਾਮ੍ ||੧੯||
ਨਿਰੁਧ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਗੁਦੇ ਪੁਰੀਸਂ ਨਿਰੇਤਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਪਿ ਚਾਲ੍ਪਮਲ੍ਪਮ੍ |
ਹਨ੍ਨਾਭਿਮਧ੍ਯੇ ਪਰਿਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ ਤਸ੍ਯੋਦਰਂ ਬਦ੍ਧਗੁਦਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੨੦||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
यस्यान्त्रमन्नैरुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वा पिहितं यथावत् |
सञ्चीयते तस्य मलः सदोषः शनैः शनैः सङ्करवच्च नाड्याम् ||१९||
निरुध्यते तस्य गुदे पुरीषं निरेति कृच्छ्रादपि चाल्पमल्पम् |
हृन्नाभिमध्ये परिवृद्धिमेति तस्योदरं बद्धगुदं वदन्ति ||२०||
(सु. नि. अ. ७) |
ਬਦ੍ਧਗੁਦਮਾਹ– ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਮਨ੍ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਲੇਪਿਭਿਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲੈਰਨ੍ਨੈਃ ਸ਼ਾਕਸ਼ਾਲੁਕਾਦਿਭਿਃ| ਪਿਹਿਤਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮ੍| ਯਥਾਵਦਿਤਿ ਯਥਾਰ੍ਹਮ੍| ਮਲਃ ਪੁਰੀਸਮ੍| ਸਦੋਸ ਇਤਿ ਦੋਸਤ੍ਰਯਸਹਿਤਃ| ਨਾਡ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਨਾਡ੍ਯਾਮ੍| ਸਙ੍ਕਰਵਦਿਤਿ ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨੀਕ੍ਸਿਪ੍ਯਮਾਣਤਣਾਦ੍ਯਵਕਰੋ ਯਥਾ ਚੀਯਤੇ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤਥੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਦ੍ਧਗੁਦਮਿਤਿ ਗੁਦੋਪਰਿ ਅਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਬਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਬਦ੍ਧਗੁਦਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਪਕ੍ਸ੍ਮਬਾਲੈਃ ਸਹਾਨ੍ਨੇਨ ਭੁਕ੍ਤੈਰ੍ਬਦ੍ਧਾਯਨੇ ਗੁਦੇ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਪੁਰੀਸਾਯਤਨਸ੍ਯ ਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਹਨ੍ਨਾਭਿਮਧ੍ਯੇਨ੍ਨਪਾਕਸ੍ਥਾਨੇ ਵਦ੍ਧਿਃ; ਗੁਦਮਾਤ੍ਰਨਿਰੋਧੇ ਤੁ ਮਲਦੋਸੈਰ੍ਗੁਦਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੇਵੋਦਰਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍||੧੯-੨੦||
Adhikarana kShatodaralakShaNam (21) · Śloka 22
ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਤਥਾਨ੍ਨੋਪਹਿਤਂ ਯਦਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਭਿਨਤ੍ਤ੍ਯਾਗਤਮਨ੍ਯਥਾ ਵਾ |
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਰੁਤੋਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ਸਲਿਲਪ੍ਰਕਾਸ਼ਃ ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵੈ ਗੁਦਤਸ੍ਤੁ ਭੂਯਃ ||੨੧||
ਨਾਭੇਰਧਸ਼੍ਚੋਦਰਮੇਤਿ ਵਦ੍ਧਿਂ ਨਿਸ੍ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਦਾਲ੍ਯਤਿ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਮ੍ |
ਏਤਤ੍ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯੁਦਰਂ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਂ ... |੨੨|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
शल्यं तथाऽन्नोपहितं यदन्त्रं भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा |
तस्मात्स्रुतोऽन्त्रात्सलिलप्रकाशः स्रावः स्रवेद्वै गुदतस्तु भूयः ||२१||
नाभेरधश्चोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दाल्यति चातिमात्रम् |
एतत् परिस्राव्युदरं प्रदिष्टं ... |२२|
(सु. नि. अ. ७) |
ਕ੍ਸਤੋਦਰਮਾਹ– ਸ਼ਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਕਣ੍ਟਕਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿ| ਅਨ੍ਨੋਪਹਿਤਮਨ੍ਨਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਭੁਕ੍ਤਮਾਗਤਮਿਤਿ ਅਰ੍ਥਤਃ ਪਾਕਾਸ਼ਯਾਤ੍; ਵਿਲੋਮੇਨਾਗਤਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਿਨਤ੍ਤਿ, ਜ੍ਵਾਗਤਂ ਹਿ ਸ਼ਲ੍ਯਮਪਿ ਨਾਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦਕਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਵੇਤਿ ਜਮ੍ਭਣਾਤ੍ਯਸ਼ਨਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਤਣਲੋਸ੍ਟਾਸ੍ਥਿਕਣ੍ਟਕੈਰਨ੍ਨਸਂਯੁਤੈਃ| ਭਿਦ੍ਯੇਤਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਯਦਾ ਭੁਕ੍ਤੈਰ੍ਜਮ੍ਭਯਾਤ੍ਯਸ਼ਨੇਨ ਵਾ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਸ੍ਰੁਤ ਇਤਿ ਗਲਿਤਃ| ‘ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵੈ ਗੁਦਤਸ੍ਤੁ ਭੂਯਃ’ ਇਤਿ ਭੂਯੋ ਬਹੁ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ ਸ੍ਰੁਤਃ; ਦੋਸਜੇਸੁ ਪੁਨਰੁਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯੇਨਾਲ੍ਪ ਏਵ ਸ੍ਰਾਵੋ ਭੂਯਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਗੁਦਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਰਵੇਤ੍| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥੇ, ਭੂਯਃਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰਾਵਰ੍ਤਨੀਯਃ; ਤੇਨੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਸਾਧ੍ਵੀ ਭਵਤਿ| ਨਨੁ, ਭਿਨ੍ਨਾਨ੍ਤ੍ਰਾਤ੍ਤਿਰ੍ਯਗਤ੍ਰ ਸ੍ਰਾਵਨਿਰ੍ਗਮਃ; ਤਤ੍ ਕਥਂ “ਸ੍ਰਾਵਃ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵੈ ਗੁਦਤਸ੍ਤੁ ਭੂਯ” ਇਤ੍ਯੁਪਪਦ੍ਯਤੇ? ਨੈਵਂ, ਸਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇਣ ਬਹਿਰ੍ਗਤਸ੍ਯਾਤਿਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪੁਨਰਾਗਮਨਾਤ੍ ਉਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯਾਦ੍ਵਾ ਗੁਦਤਃ ਸ੍ਰਾਵ ਉਪਪਨ੍ਨ ਏਵ| ਚਰਕੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍– “ਪੂਰਯਨ੍ ਗੁਦਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਜਨਯਤ੍ਯੁਦਰਂ ਨਣਾਮ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਤੇਨ ਸ੍ਰਾਵੇਣ ਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਨਿਮ੍ਨਗਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਭੇਰਧੋ ਜਠਰਂ ਵਦ੍ਧਿਮੇਤਿ; ਏਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਂ ਜਲੋਦਰਮਿਤਿ ਭਣ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਗਦਾਧਰਃ| ਯਤਸ਼੍ਚਰਕੇਣੋਕ੍ਤਮ੍– “ਤਦਧੋ ਨਾਭੇਃ ਪ੍ਰਾਯੋਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਮਾਨਂ ਜਲੋਦਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਤਦਨ੍ਯੇ ਨਾਨੁਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਤਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰੋਦਰਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਜਲੋਦਰਤਾਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਚਰਕੇਣੋਕ੍ਤਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਦਕੋਦਰਂ ਪਥਙ੍ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍||੨੧||–
Adhikarana dakodarasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (22-24) · Śloka 24
... ਦਕੋਦਰਂ ਕੀਰ੍ਤਯਤੋ ਨਿਬੋਧ ||੨੨||
ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤੋਪ੍ਯਨੁਵਾਸਿਤੋ ਵਾ ਵਾਨ੍ਤੋ ਵਿਰਿਕ੍ਤੋਪ੍ਯਥਵਾ ਨਿਰੂਢਃ |
ਪਿਬੇਜ੍ਜਲਂ ਸ਼ੀਤਲਮਾਸ਼ੁ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਹਿ ਤਦ੍ਵਹਾਨਿ ||੨੩||
ਸ੍ਨੇਹੋਪਲਿਪ੍ਤੇਸ੍ਵਥਵਾਪਿ ਤੇਸੁ ਦਕੋਦਰਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦਭ੍ਯੁਪੈਤਿ |
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਪਰਿਵਤ੍ਤਨਾਭਿਸਮਾਤਤਂ ਪੂਰ੍ਣਮਿਵਾਮ੍ਬੁਨਾ ਚ |
ਯਥਾ ਦਤਿਃ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤਿ ਕਮ੍ਪਤੇ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਤੇ ਚਾਪਿ ਦਕੋਦਰਂ ਤਤ੍ ||੨੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੭) |
View original
... दकोदरं कीर्तयतो निबोध ||२२||
यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वान्तो विरिक्तोऽप्यथवा निरूढः |
पिबेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोतांसि दूष्यन्ति हि तद्वहानि ||२३||
स्नेहोपलिप्तेष्वथवाऽपि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति |
स्निग्धं महत्तत्परिवृत्तनाभिसमाततं पूर्णमिवाम्बुना च |
यथा दृतिः क्षुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत् ||२४||
(सु. नि. अ. ७) |
ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਦਕੋਦਰਮਾਹ– ਯਃ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨੇਹਪੀਤ ਇਤਿ ਕਰ੍ਤਰਿ ਕ੍ਤਃ, ਤੇਨ ਸ੍ਨੇਹਂ ਪੀਤਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਸੁ ਦੁਸ੍ਟਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਦ੍ਵਹਾਨਿ ਉਦਕਵਹਾਨਿ| ਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਉਦਕਵਹਸ੍ਰੋਤਃਸੁ| ਪੂਰ੍ਵਵਦਿਤਿ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਨਰਸ ਉਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯੇਨ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਤ੍ਯੋਦਰਂ ਜਨਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਕ੍ਸਤਾਨ੍ਤ੍ਰੋਦਰੇ ਯਥਾ ਅਧੋਨਾਭੇਰੁਦਰਾਭਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਗੁਦਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਜਲੋਦਰੇਪਿ ਭਵਤੀਤਿ| ਨਨੁ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਉਪਸ੍ਨੇਹਨ੍ਯਾਯੇਨ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਤਾਨ੍ਨਰਸਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਮਨੁਦਕਤ੍ਵਂ? ਨੈਵਂ, ਤੇਸੁ ਹਿ ਪ੍ਰਥਮਤੋ ਨਾਤਿਮਨ੍ਦਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨੇਰਨ੍ਨਰਸਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਨੁਦਕਤ੍ਵਮ੍, ਅਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨ ਤਦ੍ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਤ੍; ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਭੂਰਿਜਲੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਸਮਾਤਤਂ ਵੇਦਨਯਾ ਵਿਸ੍ਤਾਰ੍ਯਮਾਣਮਿਵੋਦਰਂ ਭਵਤਿ| ਯਥਾ ਦਤਿਃ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤੀਤਿ ਦਤਿਰਿਵ ਜਲਪੂਰ੍ਣਾ ਕ੍ਸੁਭ੍ਯਤੀਤਿ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਜਲਚਲਨਮਿਵ ਧਤ੍ਤੇ| ਸ਼ਬ੍ਦਾਯਤੇ ਗੁਡਗੁਡਾਯਤੇ||੨੨-੨੪||
Adhikarana udarasya sAdhyAsAdhyavicAraH (25-26) · Śloka 27
ਜਨ੍ਮਨੈਵੋਦਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਂ ਮਤਮ੍ |
ਬਲਿਨਸ੍ਤਦਜਾਤਾਮ੍ਬੁ ਯਤ੍ਨਸਾਧ੍ਯਂ ਨਵੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ ||੨੫||
ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਬਦ੍ਧਗੁਦਂ ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਾਤੋਦਕਂ ਤਥਾ |
ਪ੍ਰਾਯੋ ਭਵਤ੍ਯਭਾਵਾਯ ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚੋਦਰਂ ਨਣਾਮ੍ ||੨੬||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩)੦ |੨੭|
View original
जन्मनैवोदरं सर्वं प्रायः कृच्छ्रतमं मतम् |
बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्यं नवोत्थितम् ||२५||
पक्षाद्बद्धगुदं तूर्ध्वं सर्वं जातोदकं तथा |
प्रायो भवत्यभावाय छिद्रान्त्रं चोदरं नृणाम् ||२६||
(च. चि. अ. १३)० |२७|
ਉਦਰਰੋਗਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਜਨ੍ਮਨੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਨ੍ਮਨੈਵੋਦਰਮਿਤਿ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ| ਅਜਾਤੋਦਕਸ੍ਯੋਦਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਰਕੇਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਅਸ਼ੋਥਮਰੁਣਾਭਾਸਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਂ ਨਾਤਿਭਾਰਿਕਮ੍| ਸਦਾ ਗੁਡਗੁਡਾਯਨ੍ਤਂ ਸਿਰਾਜਾਲਗਵਾਕ੍ਸਿਤਮ੍|| ਨਾਭਿਂ ਵਿਸ੍ਟਭ੍ਯ ਪਾਯੌ ਤੁ ਵੇਗਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ| ਹਦ੍ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਕਟੀਨਾਭਿਗੁਦਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ੂਲਿਨਃ|| ਕਰ੍ਕਸ਼ਂ ਸਜਤੋ ਵਾਤਂ ਨਾਤਿਮਨ੍ਦੇ ਚ ਪਾਵਕੇ| ਲਾਲਯਾ ਵਿਰਸੇ ਚਾਸ੍ਯੇ ਮੂਤ੍ਰੇਲ੍ਪੇ ਸਂਹਤੇ ਵਿਸ਼ਿ|| ਅਜਾਤੋਦਕਮਿਤ੍ਯੇਤੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਲਕ੍ਸਣੈਃ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਰ੍ਕਸ਼ਮਿਤਿ ਵੇਗਵਨ੍ਤਮ੍| ਜਾਤੋਦਕਲਕ੍ਸਣਂ ਚ ਚਰਕੇ ਯਥਾ– “ਕੁਕ੍ਸੇਰਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਿਰਾਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਗਮਨਮ੍ ਉਦਕਪੂਰ੍ਣਦਤਿਸਮਾਨਕ੍ਸੋਭਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਭਵਤਿ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) ਇਤਿ| ਪਕ੍ਸਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਦ੍ਧਗੁਦਮੁਦਰਂ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਭਵਤੀਤਿ| ਜਾਤੋਦਕਂ ਪਕ੍ਸਾਤ੍| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣੇਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਪਿ ਨ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ, ਤਥਾ ਸ਼ਲ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਭਿਮਤਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਕਦਾਚਿਜ੍ਜਾਤੋਦਕਂ ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਬਦ੍ਧਗੁਦਂ ਚ ਸਿਧ੍ਯਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਜਾਤੋਦਕਂ ਛਿਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਪਕ੍ਸਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍||੨੫-੨੬||
Adhikarana avasthAvisheSheNodarasyAsAdhyatvam (27-28) · Śloka 28
ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਂ ਕੁਟਿਲੋਪਸ੍ਥਮੁਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤਨੁਤ੍ਵਚਮ੍ |
ਬਲਸ਼ੋਣਿਤਮਾਂਸਾਗ੍ਨਿਪਰਿਕ੍ਸੀਣਂ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੨੭||
(ਚ. ਚਿ. ਅ. ੧੩) |
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਭਙ੍ਗਾਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸਸ਼ੋਥਾਤੀਸਾਰਪੀਡਿਤਮ੍ |
ਵਿਰਿਕ੍ਤਂ ਚਾਪ੍ਯੁਦਰਿਣਂ ਪੂਰ੍ਯਮਾਣਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੨੮||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |
View original
शूनाक्षं कुटिलोपस्थमुपक्लिन्नतनुत्वचम् |
बलशोणितमांसाग्निपरिक्षीणं च वर्जयेत् ||२७||
(च. चि. अ. १३) |
पार्श्वभङ्गान्नविद्वेषशोथातीसारपीडितम् |
विरिक्तं चाप्युदरिणं पूर्यमाणं विवर्जयेत् ||२८||
(सु. सू. अ. ३३) |
ਸਾਧ੍ਯਤਯਾਭਿਹਿਤਾਨਾਮਪ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਸਾਧ੍ਯਤਾਮਾਹ– ਸ਼ੂਨਾਕ੍ਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਉਦਰਿਣਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੁਟਿਲੋਪਸ੍ਥਮਿਤਿ ਵਕ੍ਰਮੇਹਨਮ੍| ਉਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਤਨੁਤ੍ਵਚਮਿਤਿ ਉਪਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ ਤਨ੍ਵੀ ਤ੍ਵਕ੍ ਯਸ੍ਯ ਤਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਪਰਿਕ੍ਸੀਣਮਿਤਿ ਅਗ੍ਨਿਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੁਦਰੇ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਗ੍ਨਿਕ੍ਸਯੋ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਸਾਧ੍ਯਤਾਲਿਙ੍ਗਂ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੨੭-੨੮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 35
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਉਦਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੩੫||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदरनिदानं समाप्तम् ||३५||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਦਰਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩੫||