Adhikarana udAvartanidAnam (1) · Śloka 1
athōdāvartānāhanidānam |
vātaviṇmūtrajr̥mbhāśrukṣavōdgāravamīndriyaiḥ |
kṣuttr̥ṣṇōcchvāsanidrāṇāṁ dhr̥tyōdāvartasambhavaḥ ||1||
View original
अथोदावर्तानाहनिदानम् |
वातविण्मूत्रजृम्भाश्रुक्षवोद्गारवमीन्द्रियैः |
क्षुत्तृष्णोच्छ्वासनिद्राणां धृत्योदावर्तसम्भवः ||१||
udāvartē'pi śūlaṁ bhavatīti śūlānantaramudāvartamāha– vātētyādi| asramaśru, indriyaśabdēnātra śukraṁ, kṣut bubhukṣā| dhr̥tyā vēgavidhāraṇēna| ētē vātādayastrayōdaśa niyamārthāḥ; tēnānyēṣāṁ krōdhādīnāṁ vēgavidhāraṇaṁ na taddhētuḥ, svāsthyahētutvāt| yadāha carakaḥ– “lōbhaśōkabhayakrōdhamānavēgān vidhārayēt|” (ca. sū. a. 7) ityādi| sarvōdāvartēṣu ca vāyurēva kāraṇam| yadāha suśrutaḥ– “sarvēṣvētēṣu vidhivadudāvartēṣu kr̥tsnaśaḥ| vāyōḥ kriyā vidhātavyāḥ svamārgapratipattayē||” (su. u. taṁ. a. 55) ityādi| udbhūtēna vēgavidhāraṇēnāvr̥tasya vāyōrvartanamityudāvartaniruktiḥ; anyē tu vāyōrūrdhvamāvartō gamanamityudāvartamāhuḥ; tanna, aśrusrāvādēravyāpakatvāt; chatriṇō gacchantīti nyāyēna vā samādhēyam||1||
Adhikarana vAtanirodhaja-purIShanirodhaja-mUtranirodhaja-jRumbhopaghAtaja-bAShpanirodhaja-kShavathunirodhaja-udgAranirodhaja-chardinigrahaja-shukranirodhaja-kShudhAnirodhaja-tRuShNAvighAtaja-niHshvAsavinigrahaja-nidrAbhighAtajodAvartalakShaNam (2-12) · Śloka 12
vātamūtrapurīṣāṇāṁ saṅgō dhmānaṁ klamō rujā |
jaṭharē vātajāścānyē rōgāḥ syurvātanigrahāt ||2||
(ca. sū. a. 7) |
āṭōpaśūlau parikartikā ca saṅgaḥ purīṣasya tathōrdhvavātaḥ |
purīṣamāsyādathavā nirēti purīṣavēgē'bhihatē narasya ||3||
(su. u. taṁ. a. 55) |
bastimēhanayōḥ śūlaṁ mūtrakr̥cchraṁ śirōrujā |
vināmō vaṅkṣaṇānāhaḥ syālliṅgaṁ mūtranigrahē ||4||
(ca. sū. a. 7) |
manyāgalastambhaśirōvikārā jr̥mbhōpaghātāt pavanātmakāḥ syuḥ |
tathā'kṣināsāvadanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha karṇarōgaiḥ ||5||
ānandajaṁ vā'pyatha śōkajaṁ vā nētrōdakaṁ prāptamamuñcatō hi |
śirōgurutvaṁ nayanāmayāśca bhavanti tīvrāḥ saha pīnasēna ||6||
(su. u. taṁ. a. 55) |
manyāstambhaḥ śiraḥśūlamarditārdhāvabhēdakau |
indriyāṇāṁ ca daurbalyaṁ kṣavathōḥ syādvidhāraṇāt ||7||
(ca. sū. a. 7) |
kaṇṭhāsyapūrṇatvamatīva tōdaḥ kūjaśca vāyōrathavā'pravr̥ttiḥ |
udgāravēgē'bhihatē bhavanti ghōrā vikārāḥ pavanaprasūtāḥ ||8||
(su. u. taṁ. a. 55) |
kaṇḍūkōṭhārucivyaṅgaśōthapāṇḍvāmayajvarāḥ |
kuṣṭhavīsarpahr̥llāsāśchardinigrahajā gadāḥ ||9||
(ca. sū. a. 7) |
mūtrāśayē vai gudamuṣkayōśca śōthō rujā mūtravinigrahaśca |
śukrāśmarī tatsravaṇaṁ bhavēcca tē tē vikārā vihatē ca śukrē ||10||
tandrāṅgamardāvaruciḥ śramaśca kṣudhābhighātāt kr̥śatā ca dr̥ṣṭēḥ |
kaṇṭhāsyaśōṣaḥ śravaṇāvarōdhastr̥ṣṇāvighātāddhr̥dayē vyathā ca ||11||
śrāntasya niḥśvāsavinigrahēṇa hr̥drōgamōhāvathavā'pi gulmaḥ |
jr̥mbhā'ṅgamardō'kṣiśirō'tijāḍyaṁ nidrābhighātādathavā'pi tandrā ||12||
(su. u. taṁ. a. 55) |
View original
वातमूत्रपुरीषाणां सङ्गो ध्मानं क्लमो रुजा |
जठरे वातजाश्चान्ये रोगाः स्युर्वातनिग्रहात् ||२||
(च. सू. अ. ७) |
आटोपशूलौ परिकर्तिका च सङ्गः पुरीषस्य तथोर्ध्ववातः |
पुरीषमास्यादथवा निरेति पुरीषवेगेऽभिहते नरस्य ||३||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
बस्तिमेहनयोः शूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजा |
विनामो वङ्क्षणानाहः स्याल्लिङ्गं मूत्रनिग्रहे ||४||
(च. सू. अ. ७) |
मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात् पवनात्मकाः स्युः |
तथाऽक्षिनासावदनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह कर्णरोगैः ||५||
आनन्दजं वाऽप्यथ शोकजं वा नेत्रोदकं प्राप्तममुञ्चतो हि |
शिरोगुरुत्वं नयनामयाश्च भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन ||६||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
मन्यास्तम्भः शिरःशूलमर्दितार्धावभेदकौ |
इन्द्रियाणां च दौर्बल्यं क्षवथोः स्याद्विधारणात् ||७||
(च. सू. अ. ७) |
कण्ठास्यपूर्णत्वमतीव तोदः कूजश्च वायोरथवाऽप्रवृत्तिः |
उद्गारवेगेऽभिहते भवन्ति घोरा विकाराः पवनप्रसूताः ||८||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
कण्डूकोठारुचिव्यङ्गशोथपाण्ड्वामयज्वराः |
कुष्ठवीसर्पहृल्लासाश्छर्दिनिग्रहजा गदाः ||९||
(च. सू. अ. ७) |
मूत्राशये वै गुदमुष्कयोश्च शोथो रुजा मूत्रविनिग्रहश्च |
शुक्राश्मरी तत्स्रवणं भवेच्च ते ते विकारा विहते च शुक्रे ||१०||
तन्द्राङ्गमर्दावरुचिः श्रमश्च क्षुधाभिघातात् कृशता च दृष्टेः |
कण्ठास्यशोषः श्रवणावरोधस्तृष्णाविघाताद्धृदये व्यथा च ||११||
श्रान्तस्य निःश्वासविनिग्रहेण हृद्रोगमोहावथवाऽपि गुल्मः |
जृम्भाऽङ्गमर्दोऽक्षिशिरोऽतिजाड्यं निद्राभिघातादथवाऽपि तन्द्रा ||१२||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
uktavātādyudāvartānāṁ kramēṇa lakṣaṇamāha– vātētyādi| anyē iti tōdaśūlādayaḥ| mēhanaṁ śēphaḥ| vināma ānāhapīḍayā (bandhanavatpīḍayā) natagātratvam| vaṅkṣaṇayōrānāhō bandhanavatpīḍā| nētrōdakamaśru, prāptamāgatamamuñcatō ‘narasya’ iti śēṣaḥ| cakārāttantrāntarōktapratiśyāyahr̥drōgāruciprabhr̥tīnāṁ grahaṇam| ardhāvabhēdō'rdhaśiraḥśūlam| kūjō'vyaktabhāṣaṇamiti kārtikaḥ| vāyōrapravr̥ttirucchvāsanirōdhaḥ| ghōrā vikārāḥ pavanajā hikkādayaḥ| mūtrāśayē bastau, ‘mūtrāyana’ iti pāṭhē sa ēvārthaḥ| vaiśabdaḥ pādapūraṇē| tatsravaṇaṁ śukrasya syandanam| atijāḍyaṁ gauravam| ‘śirōgātrākṣigauravam’ iti tantrāntarē pāṭhaḥ||2-12||
Adhikarana rUkShAdikupitavAtajodAvartasya nidAna-samprApti-lakShaNAni (13-16) · Śloka 16
vāyuḥ kōṣṭhānugō rūkṣaiḥ kaṣāyakaṭutiktakaiḥ |
bhōjanaḥ kupitaḥ sadya udāvartaṁ karōti hi ||13||
vātamūtrapurīṣāsr̥kkaphamēdōvahāni vai |
srōtāṁsyudāvartayati purīṣaṁ cātivartayēt ||14||
tatō hr̥dbastiśūlārtō hr̥llāsāratipīḍitaḥ |
vātamūtrapurīṣāṇi kr̥cchrēṇa labhatē naraḥ ||15||
śvāsakāsapratiśyāyadāhamōhatr̥ṣājvarān |
vamihikkāśirōrōgamanaḥśravaṇavibhramān |
bahūnanyāṁśca labhatē vikārān vātakōpajān ||16||
(su. u. taṁ. a. 55) |
View original
वायुः कोष्ठानुगो रूक्षैः कषायकटुतिक्तकैः |
भोजनः कुपितः सद्य उदावर्तं करोति हि ||१३||
वातमूत्रपुरीषासृक्कफमेदोवहानि वै |
स्रोतांस्युदावर्तयति पुरीषं चातिवर्तयेत् ||१४||
ततो हृद्बस्तिशूलार्तो हृल्लासारतिपीडितः |
वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण लभते नरः ||१५||
श्वासकासप्रतिश्यायदाहमोहतृषाज्वरान् |
वमिहिक्काशिरोरोगमनःश्रवणविभ्रमान् |
बहूनन्यांश्च लभते विकारान् वातकोपजान् ||१६||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
vēganirōdhajānudāvartānabhidhāya rūkṣādikupitavātajamāha– vāyurityādi| udāvartayati āvr̥ṇōti| ativartayēt śōṣayēt| kr̥cchrēṇa labhatē iti kaṣṭēna pravartayati| atra kēcit suśrutōktamasādhyalakṣaṇaṁ paṭhanti– “tr̥ṣṇārditaṁ parikliṣṭaṁ kṣīṇaṁ śūlairupadrutam| śakr̥dvamantaṁ matimānudāvartinamutsr̥jēt||” (su. u. taṁ. a. 55) iti||13-16||
Adhikarana AnAhalakShaNam (17-20) · Śloka 20
āmaṁ śakr̥dvā nicitaṁ kramēṇa bhūyō vibaddhaṁ viguṇānilēna |
pravartamānaṁ na yathāsvamēnaṁ vikāramānāhamudāharanti ||17||
tasmin bhavantyāmasamudbhavē tu tr̥ṣṇāpratiśyāyaśirōvidāhāḥ |
āmāśayē śūlamathō gurutvaṁ hr̥tstambha udgāravighātanaṁ ca ||18||
stambhaḥ kaṭīpr̥ṣṭhapurīṣamūtrē śūlō'tha mūrchā śakr̥taśca chardiḥ |
śōthaśca pakvāśayajē bhavanti tathā'lasōktāni ca lakṣaṇāni ||19||
(su. u. taṁ. a. 56) |
tr̥ṣṇārditaṁ parikliṣṭaṁ kṣīṇaṁ śūlairabhidrutam |
śakr̥dvamantaṁ matimānudāvartinamutsr̥jēt ||20||
(su. u. taṁ. a. 55) |
View original
आमं शकृद्वा निचितं क्रमेण भूयो विबद्धं विगुणानिलेन |
प्रवर्तमानं न यथास्वमेनं विकारमानाहमुदाहरन्ति ||१७||
तस्मिन् भवन्त्यामसमुद्भवे तु तृष्णाप्रतिश्यायशिरोविदाहाः |
आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृत्स्तम्भ उद्गारविघातनं च ||१८||
स्तम्भः कटीपृष्ठपुरीषमूत्रे शूलोऽथ मूर्छा शकृतश्च छर्दिः |
शोथश्च पक्वाशयजे भवन्ति तथाऽलसोक्तानि च लक्षणानि ||१९||
(सु. उ. तं. अ. ५६) |
तृष्णार्दितं परिक्लिष्टं क्षीणं शूलैरभिद्रुतम् |
शकृद्वमन्तं मतिमानुदावर्तिनमुत्सृजेत् ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ५५) |
idānīṁ viguṇānilajatvēna samānacikitsyatvēnānāhamāha– āmamityādi| nēti pūrvēṇa sambadhyatē| ēvaṁ chardirityēka ēva chakāraśchandō'nurōdhāt| stambhaśabdaḥ kaṭyādēḥ stabdhatāvācī, mūtrapurīṣayōścāpravr̥ttivācī| alasōktānīti ādhmānavātanirōdhādīni||17-20||
Adhikarana puShpikA · Śloka 27
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē udāvartānāhanidānaṁ samāptam ||27||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उदावर्तानाहनिदानं समाप्तम् ||२७||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmudāvartānāhanidānaṁ samāptam||27||