Adhikarana unmAdaniruktiH (1) · Śloka 1
athōnmādanidānam |
madayantyudgatā dōṣā yasmādunmārgamāgatāḥ |
mānasō'yamatō vyādhirunmāda iti kīrtitaḥ ||1||
(su. u. taṁ. a. 62) |
View original
अथोन्मादनिदानम् |
मदयन्त्युद्गता दोषा यस्मादुन्मार्गमागताः |
मानसोऽयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः ||१||
(सु. उ. तं. अ. ६२) |
madātyayē ‘unmādamiva cāparam’ ityanēna unmādasaṅkīrtanamunmādasādr̥śyaṁ cōktaṁ, tathā madātyayē'pi dāhō bhavatīti svalpavaktavyatayā dāhamabhidhāyōnmādārambhaḥ, tasya niruktimāha– madayantītyādi| madayanti manōvibhramaṁ kurvanti, unmārgamāgatā vimārgamāgatā manōvahādhamanīranuprāptāḥ| udgatā vr̥ddhāḥ, athavā ūrdhvaṁ hr̥dayaṁ gatāḥ, ētēnōtpūrvēṇaiva dōṣāṇāṁ vr̥ddhatvaṁ vimārgagatvaṁ ca darśitam||1||
Adhikarana unmAdabhedAH (2-3) · Śloka 3
ēkaikaśaḥ sarvaśaśca dōṣairatyarthamūrchitaiḥ |
mānasēna ca duḥkhēna sa ca pañcavidhō mataḥ ||2||
viṣādbhavati ṣaṣṭhaśca yathāsvaṁ tatra bhēṣajam |
sa cāpravr̥ddhastaruṇō madasañjñāṁ bibharti ca ||3||
(su. u. taṁ. a. 62) |
View original
एकैकशः सर्वशश्च दोषैरत्यर्थमूर्छितैः |
मानसेन च दुःखेन स च पञ्चविधो मतः ||२||
विषाद्भवति षष्ठश्च यथास्वं तत्र भेषजम् |
स चाप्रवृद्धस्तरुणो मदसञ्ज्ञां बिभर्ति च ||३||
(सु. उ. तं. अ. ६२) |
prakārabhēdamāha– ēkaikaśa ityādi| mānasēna ca duḥkhēnēti śōkādinā| sa cēti ṣaḍvidhō'pi| atrāpravr̥ddhapadamupādāyāpi taruṇapadaprayōgaṁ kurvatā suśrutēna svatantrō'pi dōṣajanitō madō bhavatīti darśitam| ata ēva carakē vidhiśōṇitīyādhyāyē (ca. sū. a. 24) unmādāt pr̥thagēva paṭhitaḥ sanidānacikitsita iti||2-3||
Adhikarana unmAdasAmAnyanidAnam (4) · Śloka 4
viruddhaduṣṭāśucibhōjanani pradharṣaṇaṁ dēvagurudvijānām |
unmādahēturbhayaharṣapūrvō manō'bhighātō viṣamāśca cēṣṭāḥ ||4||
(ca. ci. a. 9) |
View original
विरुद्धदुष्टाशुचिभोजननि प्रधर्षणं देवगुरुद्विजानाम् |
उन्मादहेतुर्भयहर्षपूर्वो मनोऽभिघातो विषमाश्च चेष्टाः ||४||
(च. चि. अ. ९) |
sāmānyahētumāha– viruddhētyādi| duṣṭaṁ garasahitamannādi| pradharṣaṇaṁ ‘dhr̥ṣa’ pradharṣaṇē, ityasmāt pradharṣaṇamabhibhavaḥ| bhayaharṣapūrvō manō'bhighāta iti bhayaharṣābhyāṁ manasō'bhibhavaḥ; bhayaharṣapūrva iti bhayaṁ harṣō dvau vā pūrvaṁ yasya sa tathā; pūrvaśabdō'tra kāraṇavācī, cakārō'tra luptanirdiṣṭō draṣṭavyaḥ, tēna kāmakrōdhalōbhādayō'pi kāraṇamiti jējjaṭaḥ; anyē tvāhuḥ– krōdhādibhirapi bhayaharṣapūrvaka ēva bhavatīti tēna tau nirdiṣṭau| viṣamāśca cēṣṭā iti viṣamāṅganyāsabalavadvigrahādaya unmādahētava iti yōjyam||4||
Adhikarana unmAdasamprAptiH (5) · Śloka 5
tairalpasattvasya malāḥ praduṣṭā buddhērnivāsaṁ hr̥dayaṁ pradūṣya |
srōtāṁsyadhiṣṭhāya manōvahāni pramōhayantyāśu narasya cētaḥ ||5||
(ca. ci. a. 1) |
View original
तैरल्पसत्त्वस्य मलाः प्रदुष्टा बुद्धेर्निवासं हृदयं प्रदूष्य |
स्रोतांस्यधिष्ठाय मनोवहानि प्रमोहयन्त्याशु नरस्य चेतः ||५||
(च. चि. अ. १) |
samprāptimāha– tairityādi| tairuktahētubhiḥ| alpasattvasya alpasattvaguṇasyēti cakraḥ; jējjaṭastvāha– sattvaṁ manaḥ, tasya cālpatvaṁ rajastamōbhyāmāvr̥tatvēnālpajñānajanakatvāt| malā vātādayaḥ| buddhērnivāsaṁ hr̥dayamityanēna hr̥dayasyāśrayasya duṣṭyā tadāśritajñānasyāpi duṣṭirbhavatīti darśayati| srōtāṁsi manōvahānīti hr̥dayāśritā daśa dhamanyaḥ; ētacca viśēṣēṇa bōdhyaṁ, nikhiladēhasrōtasāmēva manō'dhiṣṭhānatvēna carakē darśitatvāt| adhiṣṭhāya vyāpyētyarthaḥ||5||
Adhikarana unmAdasAmAnyalakShaNam (6) · Śloka 6
dhīvibhramaḥ sattvapariplavaśca paryākulā dr̥ṣṭiradhīratā ca |
abaddhavāktvaṁ hr̥dayaṁ ca śūnyaṁ sāmānyamunmādagadasya liṅgam ||6||
(ca. ci. a. 9) |
View original
धीविभ्रमः सत्त्वपरिप्लवश्च पर्याकुला दृष्टिरधीरता च |
अबद्धवाक्त्वं हृदयं च शून्यं सामान्यमुन्मादगदस्य लिङ्गम् ||६||
(च. चि. अ. ९) |
sāmānyarūpamāha– dhīvibhrama ityādi| ētat sāmānyaṁ pūrvarūpamiti jējjaṭaḥ, sāmānyarūpamiti cakraḥ| dhīvibhramō bhrāntajñānatvam| sattvapariplavō manasaścañcalatvam| adhīratā kātaratvam| abaddhavāktvamasambaddhavacanatvam| liṅgyatē'nēnēti liṅga, tēna pūrvarūpaṁ rūpaṁ cēti vyākhyātam||6||
Adhikarana vAtikonmAdasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (7-8) · Śloka 8
rūkṣālpaśītānnavirēkadhātukṣayōpavāsairanilō'tivr̥ddhaḥ |
cintādiduṣṭaṁ hr̥dayaṁ pradūṣya buddhiṁ smr̥tiṁ cāpyupahanti śīghram ||7||
asthānahāsasmitanr̥tyagītavāgaṅgavikṣēpaṇarōdanāni |
pāruṣyakārśyāruṇavarṇatāśca jīrṇē balaṁ cānilajasya rūpam ||8||
(ca. ci. a. 9) |
View original
रूक्षाल्पशीतान्नविरेकधातुक्षयोपवासैरनिलोऽतिवृद्धः |
चिन्तादिदुष्टं हृदयं प्रदूष्य बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहन्ति शीघ्रम् ||७||
अस्थानहासस्मितनृत्यगीतवागङ्गविक्षेपणरोदनानि |
पारुष्यकार्श्यारुणवर्णताश्च जीर्णे बलं चानिलजस्य रूपम् ||८||
(च. चि. अ. ९) |
vātajamāha– rūkṣētyādi| virēkaśabdēnātra vāntirapyabhidhīyatē, virēcayati dēhānmalaṁ pr̥thakkarōtīti vyutpattyā| asthānahāsētyādi asthānē'viṣayē hāsō'sthānahāsaḥ; ēvamasthānaśabdaḥ smitādiṣu prayōjyaḥ| smitamīṣaddhāsaḥ| aṅgavikṣēpō viruddhacēṣṭā| jīrṇē balamiti jīrṇē āhārē vyādhērbalaṁ bhavati||7-8||
Adhikarana paittikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (9-10) · Śloka 10
ajīrṇakaṭvamlavidāhyaśītairbhōjyaiścitaṁ pittamudīrṇavēgam |
unmādamatyugramanātmakasya hr̥di sthitaṁ pūrvavadāśu kuryāt ||9||
amarṣasaṁrambhavinagnabhāvāḥ santarjanātidravaṇauṣṇyarōṣāḥ |
pracchāyaśītānnajalābhilāṣaḥ pītā ca bhāḥ pittakr̥tasya liṅgam ||10||
(ca. ci. a. 9) |
View original
अजीर्णकट्वम्लविदाह्यशीतैर्भोज्यैश्चितं पित्तमुदीर्णवेगम् |
उन्मादमत्युग्रमनात्मकस्य हृदि स्थितं पूर्ववदाशु कुर्यात् ||९||
अमर्षसंरम्भविनग्नभावाः सन्तर्जनातिद्रवणौष्ण्यरोषाः |
प्रच्छायशीतान्नजलाभिलाषः पीता च भाः पित्तकृतस्य लिङ्गम् ||१०||
(च. चि. अ. ९) |
pittajamāha– ajīrṇētyādi| aśītairiti uṣṇaiḥ| unmādamatyugramiti atyugraṁ tīvravēgam, ‘unmādayatyugram’ iti pāṭhāntarē ugraṁ yathā bhavati tathā unmādaṁ janayati| anātmakasya anātmavataḥ| pūrvavaditi cintādiduṣṭahr̥dayasya buddhyādikamupahatyētyādisamprāptyā| kuryāditi vakṣyamāṇaṁ liṅgamiti śēṣaḥ| atra pakṣē kiṁ talliṅgamityāha– amarṣētyādi– amarṣō'sahiṣṇutvaṁ, na tu rōṣaḥ; tasya vakṣyamāṇatvāt| saṁrambha ārabhaṭī; vinagnabhāvō nagnatvam| santarjanaṁ paritrāsanam, atidravaṇaṁ palāyanam, auṣṇyaṁ gātrasya; ‘auṣṭhyam iti pāṭhāntarē vikr̥tauṣṭhatvam| pracchāyaśītānnajalābhilāṣa iti chāyāyāṁ śītayōrannajalayōrabhilāṣaḥ||9-10||
Adhikarana shlaiShmikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (11-12) · Śloka 12
sampūraṇairmandavicēṣṭitasya sōṣmā kaphō marmaṇi sampraduṣṭaḥ |
buddhiṁ smr̥tiṁ cāpyupahatya cittaṁ pramōhayan sañjanayēdvikāram ||11||
vākcēṣṭitaṁ mandamarōcakaśca nārīviviktapriyatā'tinidrā |
chardiśca lālā ca balaṁ ca bhuktē nakhādiśauklyaṁ ca kaphātmakē syāt |
(ca. ci. a. 9) ||12||
View original
सम्पूरणैर्मन्दविचेष्टितस्य सोष्मा कफो मर्मणि सम्प्रदुष्टः |
बुद्धिं स्मृतिं चाप्युपहत्य चित्तं प्रमोहयन् सञ्जनयेद्विकारम् ||११||
वाक्चेष्टितं मन्दमरोचकश्च नारीविविक्तप्रियताऽतिनिद्रा |
छर्दिश्च लाला च बलं च भुक्ते नखादिशौक्ल्यं च कफात्मके स्यात् |
(च. चि. अ. ९) ||१२||
kaphajamāha– sampūraṇairityādi| mandavicēṣṭitasya āyāsaśūnyasya| sampūraṇairbhōjanādibhiḥ, kaphō duṣṭa iti sambandhaḥ| sōṣmā sapittaḥ| kaphēnāpi kriyamāṇa unmādō'vaśyaṁ sapittēna kriyatē vyādhimahimnā, yathā mūrchā| anyē tvāhuḥ– kēvalakaphēnāpi kriyatē, sōṣmapadēna tu dvandvajō'pi bhavatīti sūcyatē| anyē tvāhuḥ– ūṣmaśabdēna śaktirucyatē, tēnōtkr̥ṣṭaśaktikaḥ kapha ityarthaḥ| marmaṇīti hr̥dayē| vikāramunmādam| vāgityādi nārīviviktapriyatēti nārīpriyatā vijanapriyatā ca| balaṁ ca bhuktē iti ‘vyādhēḥ’ iti śēṣaḥ| nakhādītyādiśabdēna tvaṅmūtranētrādīnāṁ grahaṇam||11-12||
Adhikarana sAnnipAtikonmAdasya nidAnAdipUrvakaM lakShaNam (13) · Śloka 13
yaḥ sannipātaprabhavō'tighōraḥ sarvaiḥ samastaiḥ sa ca hētubhiḥ syāt |
sarvāṇi rūpāṇi bibharti tādr̥gviruddhabhaiṣajyavidhirvivarjyaḥ ||13||
(ca. ci. a. 9) |
View original
यः सन्निपातप्रभवोऽतिघोरः सर्वैः समस्तैः स च हेतुभिः स्यात् |
सर्वाणि रूपाणि बिभर्ति तादृग्विरुद्धभैषज्यविधिर्विवर्ज्यः ||१३||
(च. चि. अ. ९) |
sānnipātikamāha– ya ityādi| sarvaiḥ samastairiti sarvairiti kr̥tvā'pi yat samastairiti karōti tēnaivaṁ bōdhayati– vātādayō'nēkaiḥ svanidānaiḥ kupitā unmādaṁ janayanti, natu pratyēkamēkanidānakupitāḥ| viruddhabhaiṣajyavidhirvivarjya iti ayamabhisandhiḥ– tridōṣajē pratyēkaṁ vātādipratyanīkā kriyā kāryā, sā ca parasparavirōdhinī, tridōṣaharaṁ ca kiñcidēva dravyamāmalakyādi, tattu nātra yaugikaṁ “na hi sarvāṇi sarvatra yaugikāni bhavanti” iti vacanāt| nanu, yadyēvaṁ tadā sarva ēva hi tridōṣajavikārā asādhyāḥ bhavēyurityata uktam– tādr̥giti| kō'pyayaṁ samprāptiviśēṣō rōgaviśēṣō vā, yēnāyaṁ viruddhabhaiṣajyavidhirna tu sarva ityarthaḥ| anyē tvāhuḥ– sarvaiḥ samastairhētubhiryaiḥ kr̥taḥ sa ēvāsādhyaḥ, na tvalpahētukr̥ta iti||13||
Adhikarana shokAdijonmAdasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (14) · Śloka 14
cōrairnarēndrapuruṣairaribhistathā'nyairvitrāsitasya dhanabāndhavasaṅkṣayādvā |
gāḍhaṁ kṣatē manasi ca priyayā riraṁsōrjāyēta cōtkaṭatamō manasō vikāraḥ ||14||
citraṁ bravīti ca manō'nugataṁ visañjñō gāyatyathō hasati rōditi cāpi mūḍhaḥ |
(su. u. taṁ. a. 62) |
View original
चोरैर्नरेन्द्रपुरुषैररिभिस्तथाऽन्यैर्वित्रासितस्य धनबान्धवसङ्क्षयाद्वा |
गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिरंसोर्जायेत चोत्कटतमो मनसो विकारः ||१४||
चित्रं ब्रवीति च मनोऽनुगतं विसञ्ज्ञो गायत्यथो हसति रोदिति चापि मूढः |
(सु. उ. तं. अ. ६२) |
śōkādijamāha– cōrairityādi| kṣatē upahatē, priyayā riraṁsōḥ kāmukasya aprāptayā priyayā kṣatē manasīti sambandhaḥ| tasya lakṣaṇamāha– citramityādi| citraṁ vividham| manō'nugataṁ gōpyamapi| visañjñō viparītajñānaḥ, ata ēva mūḍhaḥ||14||–
Adhikarana viShajonmAdalakShaNam (15) · Śloka 15
raktēkṣaṇō hatabalēndriyabhāḥ sudīnaḥ śyāvānanō viṣakr̥tē'tha bhavēdvisañjñaḥ ||15||
(su. u. taṁ. a. 62) |
View original
रक्तेक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीनः श्यावाननो विषकृतेऽथ भवेद्विसञ्ज्ञः ||१५||
(सु. उ. तं. अ. ६२) |
viṣajamāha– raktēkṣaṇa ityādi| hatabalēndriyabhā iti hataṁ balamindriyāṇi bhāśca yasya sa tathā| bhā dīptiḥ||15||
Adhikarana unmAdasyAsAdhyalakShaNam (16) · Śloka 16
avāñcī vā'pyudañcī vā kṣīṇamāṁsabalō naraḥ |
jāgarūkō hyasandēhamunmādēna vinaśyati ||16||
(su. u. taṁ. a. 62) |
View original
अवाञ्ची वाऽप्युदञ्ची वा क्षीणमांसबलो नरः |
जागरूको ह्यसन्देहमुन्मादेन विनश्यति ||१६||
(सु. उ. तं. अ. ६२) |
asādhyalakṣaṇamāha– avāñcītyādi| avāñcī adhōmukhaḥ, udañcī ūrdhvamukhaḥ, ata ēvānyē ‘avāṅmukhastūnmukhō vā’ iti paṭhanti| jāgarūkō'nidraḥ||16||
Adhikarana bhUtonmAdasAmAnyalakShaNam (17) · Śloka 17
amartyavāgvikramavīryacēṣṭō jñānādivijñānabalādibhiryaḥ |
unmādakālō'niyataśca tasya bhūtōtthamunmādamudāharēttam ||17||
(ca. ci. a. 9) |
View original
अमर्त्यवाग्विक्रमवीर्यचेष्टो ज्ञानादिविज्ञानबलादिभिर्यः |
उन्मादकालोऽनियतश्च तस्य भूतोत्थमुन्मादमुदाहरेत्तम् ||१७||
(च. चि. अ. ९) |
bhautikōnmādasya sāmānyalakṣaṇamāha– amartyavāgityādi| amartyā amanuṣyā anucitā vā vāgādayō yasya sa tathā| vikramaḥ parākramaḥ, vīryaṁ śaktiḥ, cēṣṭā śārīrikī kriyā| jñānādivijñānabalādibhiriti upalakṣaṇē tr̥tīyā| jñānaṁ tattvajñānaṁ, vijñānaṁ śilpādijñānaṁ; kiṁvā jñānaṁ śāstrajñānaṁ, vijñānaṁ tadarthaniścayaḥ; ādiśabdēna smr̥tyādīnāṁ grahaṇaṁ, tēṣāṁ balam| aniyata iti na vātajādivadāhārajīrṇādikālavat kālaniyamaḥ| niyata iti pāṭhē tu vakṣyamāṇaniyatatithyādīnāṁ grahaṇaṁ “dēvagrahāḥ paurṇamāsyāṁ” ityādi| bhūtaśabdēnātra sarva ēva vakṣyamāṇā dēvadayō'bhidhīyantē||17||
Adhikarana devajuShTalakShaNam (18) · Śloka 18
santuṣṭaḥ śuciratidivyamālyagandhō nistandrīravitathasaṁskr̥taprabhāṣī |
tējasvī sthiranayanō varapradātā brahmaṇyō bhavati naraḥ sa dēvajuṣṭaḥ ||18||
(su. u. taṁ. a. 60) |
View original
सन्तुष्टः शुचिरतिदिव्यमाल्यगन्धो निस्तन्द्रीरवितथसंस्कृतप्रभाषी |
तेजस्वी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रह्मण्यो भवति नरः स देवजुष्टः ||१८||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
dēvajuṣṭamāha– santuṣṭa ityādi| atidivyamālyagandha iti atimātrō divyamālyasyēva gandhō yasya sa tathā| nistandrīḥ anidraḥ| avitathaṁ satyam| vidēhē'pi “niḥsvapnaṁ satyasaṁskr̥tabhāṣiṇam” iti paṭhitam| brahmaṇyō brāhmaṇānuraktaḥ| dēvajuṣṭō dēvagrahapīḍitaḥ| dēvagrahaṇēna gaṇamātr̥kādayō'pi grāhyāḥ| vidēhē'pi paṭhyatē “krōdhanaḥ srastasarvāṅgō lālāphēnāvilānanaḥ| nidrāluḥ kampanō mūkō gaṇamātr̥bhirarditaḥ||” iti||18||
Adhikarana asurajuShTalakShaNam (19) · Śloka 19
saṁsvēdī dvijagurudēvadōṣavaktā jihmākṣō vigatabhayō vimārgadr̥ṣṭiḥ |
santuṣṭō na bhavati cānnapānajātairduṣṭātmā bhavati sa dēvaśatrujuṣṭaḥ ||19||
(su. u. taṁ. a. 60) |
View original
संस्वेदी द्विजगुरुदेवदोषवक्ता जिह्माक्षो विगतभयो विमार्गदृष्टिः |
सन्तुष्टो न भवति चान्नपानजातैर्दुष्टात्मा भवति स देवशत्रुजुष्टः ||१९||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
dēvaśatrujuṣṭamāha– saṁsvēdītyādi||19||
Adhikarana gandharvAviShTalakShaNam (20) · Śloka 20
hr̥ṣṭātmā pulinavanāntarōpasēvī svācāraḥ priyaparigītagandhamālyaḥ |
nr̥tyan vai prahasati cāru cālpaśabdaṁ gandharvagrahaparipīḍitō manuṣyaḥ ||20||
(su. u. taṁ. a. 60) |
View original
हृष्टात्मा पुलिनवनान्तरोपसेवी स्वाचारः प्रियपरिगीतगन्धमाल्यः |
नृत्यन् वै प्रहसति चारु चाल्पशब्दं गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्यः ||२०||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
gandharvāviṣṭamāha– hr̥ṣṭētyādi| pulinaṁ tōyōjjhitaṁ taṭam, antaraṁ madhyaṁ viśēṣō vā| svācārō'ninditācāraḥ| priyētyādi priyāṇi pari sarvatō gītagandhamālyāni yasya sa tathā| nr̥tyannityādi cāru (yathā bhavati tathā) nr̥tyannalpaśabdaṁ yathā bhavati tathā prahasatīti yōjyam||20||
Adhikarana yakShAviShTalakShaNam (21) · Śloka 21
tāmrākṣaḥ priyatanuraktavastradhārī gambhīrō drutagatiralpavāksahiṣṇuḥ |
tējasvī vadati ca kiṁ dadāmi kasmai yō yakṣagrahaparipīḍitō manuṣyaḥ ||21||
(su. u. taṁ. a. 60) |
View original
ताम्राक्षः प्रियतनुरक्तवस्त्रधारी गम्भीरो द्रुतगतिरल्पवाक्सहिष्णुः |
तेजस्वी वदति च किं ददामि कस्मै यो यक्षग्रहपरिपीडितो मनुष्यः ||२१||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
yakṣāviṣṭamāha– tāmrākṣa ityādi| priyētyādi priyaṁ śōbhanaṁ, tanu sūkṣmaṁ raktaṁ ca vastraṁ dhartuṁ śīlaṁ yasya sa tathā||21||
Adhikarana pitRujuShTalakShaNam (22) · Śloka 22
prētānāṁ sa diśati saṁstarēṣu piṇḍān śāntātmā jalamapi cāpasavyavastraḥ |
māṁsēpsustilaguḍapāyasābhikāmastadbhaktō bhavati pitr̥grahābhijuṣṭaḥ ||22||
(su. u. taṁ. a. 60) |
View original
प्रेतानां स दिशति संस्तरेषु पिण्डान् शान्तात्मा जलमपि चापसव्यवस्त्रः |
मांसेप्सुस्तिलगुडपायसाभिकामस्तद्भक्तो भवति पितृग्रहाभिजुष्टः ||२२||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
pitr̥juṣṭamāha– prētānāmityādi| prētānāṁ mr̥tapitr̥̄ṇāṁ, sambandhamātravivakṣayā na caturthī| diśati dadāti| saṁstarēṣu kuśapatrādiracitāstaraṇēṣu| apasavyavastrō vāmōttarīyaḥ| māṁsēpsurityādi| ētadabhidhānaprayōjanaṁ yasmin yasyēcchā bhavati tasya tēnaiva balirdātavyaḥ; ēvamanyatrāpi draṣṭavyam| tadbhaktaḥ pitr̥bhaktaḥ||22||
Adhikarana nAgAviShTalakShaNam (23) · Śloka 23
yastūrvyāṁ prasarati sarpavat kadācit sr̥kkaṇyau vilihati jihvayā tathaiva |
krōdhālurguḍamadhudugdhapāyasēpsurjñātavyō bhavati bhujaṅgamēna juṣṭaḥ ||23||
(su. u. taṁ. a. 60) |
View original
यस्तूर्व्यां प्रसरति सर्पवत् कदाचित् सृक्कण्यौ विलिहति जिह्वया तथैव |
क्रोधालुर्गुडमधुदुग्धपायसेप्सुर्ज्ञातव्यो भवति भुजङ्गमेन जुष्टः ||२३||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
nāgāviṣṭamāha– yastvityādi| prasarati sarpavaditi urasā gacchati| sr̥kkaṇyau ōṣṭhaprāntau| sr̥kkaṇīśabda īkārāntō'pyastītyunnēyam||23||
Adhikarana rAkShasAviShTalakShaNam (24) · Śloka 24
māṁsāsr̥gvividhasurāvikāralipsurnirlajjō bhr̥śamatiniṣṭhurō'tiśūraḥ |
krōdhālurvipulabalō niśāvihārī śaucadviḍ bhavati sa rākṣasairgr̥hītaḥ ||24||
(su. u. taṁ. a. 60) |
View original
मांसासृग्विविधसुराविकारलिप्सुर्निर्लज्जो भृशमतिनिष्ठुरोऽतिशूरः |
क्रोधालुर्विपुलबलो निशाविहारी शौचद्विड् भवति स राक्षसैर्गृहीतः ||२४||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
rākṣasāviṣṭamāha– māṁsētyādi| niśāvihārī niśāyāmēva bhramaṇaśīlaḥ| rākṣasaśabdēna brahmarākṣasādayō'pi grāhyāḥ| tathā rākṣasānantaraṁ vidēhō'pi paṭhati– “dēvavipragurudvēṣī vēdavēdāṅganindakaḥ| ātmapīḍākarō hāsī brahmarākṣasasēvitaḥ||” iti||24||
Adhikarana pishAcAviShTalakShaNam (25) · Śloka 25
uddhastaḥ kr̥śaparuṣō acirapralāpī durgandhō bhr̥śamaśucistathā'tilōlaḥ |
bahvāśī vijanavanāntarōpasēvī vyācēṣṭan bhramati rudan piśācajuṣṭaḥ ||25||
(su. u. taṁ. a. 60) |
View original
उद्धस्तः कृशपरुषो अचिरप्रलापी दुर्गन्धो भृशमशुचिस्तथाऽतिलोलः |
बह्वाशी विजनवनान्तरोपसेवी व्याचेष्टन् भ्रमति रुदन् पिशाचजुष्टः ||२५||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
piśācāviṣṭamāha– uddhasta ityādi| uddhasta ūrdhvabāhuḥ; ‘udvastra’ iti pāṭhāntaraṁ nyāyyaṁ, vidēhē'pi digambarapāṭhāt; udvastrō nagnaḥ| paruṣō rūkṣaḥ| lōlaḥ sarvasminnannē pānē ca satr̥ṣṇaḥ| ‘lōluḥ’ iti pāṭhāntarē sa ēvārthaḥ| vyācēṣṭanniti viruddhamācēṣṭan||25||
Adhikarana bhUtonmAdasyAsAdhyalakShaNam (26) · Śloka 26
sthūlākṣō drutamaṭanaḥ sa phēnalēhī nidrāluḥ patati ca kampatē ca yō hi |
yaścādridviradanagādivicyutaḥ syāt sō'sādhyō bhavati tathā trayōdaśābdē ||26||
(su. u. taṁ. a. 60) |
View original
स्थूलाक्षो द्रुतमटनः स फेनलेही निद्रालुः पतति च कम्पते च यो हि |
यश्चाद्रिद्विरदनगादिविच्युतः स्यात् सोऽसाध्यो भवति तथा त्रयोदशाब्दे ||२६||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
trividhaṁ hi hiṁsākrīḍāpūjārthaṁ grahā gr̥hṇanti| yaduktam– “aśuciṁ bhinnamaryādaṁ kṣataṁ vā yadi vā'kṣatam| hiṁsyurhiṁsāvihārārthaṁ satkārārthamathāpi ca||” (su. u. taṁ. a. 60) iti| tatra hiṁsārthaṁ gr̥hītō'sādhyō bhavati, tasya ślōkārdhadvayēna lakṣaṇamāha– sthūlākṣa ityādi| sthūlākṣō vikr̥tanētra iti jējjaṭaḥ| drutamaṭanō drutagatiḥ, ata ēva ‘tvaritagatiḥ’ iti jējjaṭēna paṭhitam| yaścētyādi| parvatādipatitaḥ san yō gr̥hyatē sō'pyasādhyaḥ, nagō vr̥kṣaḥ| sarva ēvōnmādī trayōdaśē'bdē dēvatādigr̥hītō'pyasādhyaḥ| vidēhē'dhikamapyasādhyalakṣaṇaṁ paṭhyatē– “mēḍhrapravr̥ttaḥ kṣatajaḥ sāsrākṣaḥ srutanāsikaḥ| rūkṣajihvaḥ pūtigarbhō hatavāgatidurbalaḥ||” ityādi||26||
Adhikarana devAdInAM grahaNakAlaH (27-28) · Śloka 28
dēvagrahāḥ paurṇamāsyāmasurāḥ sandhyayōrapi |
gandharvāḥ prāyaśō'ṣṭamyāṁ, yakṣāśca pratipadyatha ||27||
pitryāḥ kr̥ṣṇakṣayē hiṁsyuḥ, pañcamyāmapi cōragāḥ |
rakṣāṁsi rātrau, paiśācāścaturdaśyāṁ viśanti hi ||28||
(su. u. taṁ. a. 60) |
View original
देवग्रहाः पौर्णमास्यामसुराः सन्ध्ययोरपि |
गन्धर्वाः प्रायशोऽष्टम्यां, यक्षाश्च प्रतिपद्यथ ||२७||
पित्र्याः कृष्णक्षये हिंस्युः, पञ्चम्यामपि चोरगाः |
रक्षांसि रात्रौ, पैशाचाश्चतुर्दश्यां विशन्ति हि ||२८||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
dēvādīnāṁ grahaṇakālamāha– dēvagrahāḥ ityādi| paurṇamāsyāṁ pūrṇimāyām| kr̥ṣṇakṣayē'māvāsyāyām| prāyōgrahaṇādanyatrāpi| tithyabhidhānaprayōjanaṁ lakṣaṇārthaṁ, tattithau balidānārthaṁ ca||27-28||
Adhikarana AvishatAM devAdInAmanupalabdhau dRuShTAntaH (29-30) · Śloka 30
darpaṇādīn yathā chāyā śītōṣṇaṁ prāṇinō yathā |
svamaṇiṁ bhāskarārciśca yathā dēhaṁ ca dēhadhr̥k |
viśanti ca na dr̥śyantē grahāstadvaccharīriṇaḥ ||29||
(su. u. taṁ. a. 60) |
praviśyāśu śarīraṁ hi pīḍāṁ kurvanti duḥsahām ||30||
View original
दर्पणादीन् यथा छाया शीतोष्णं प्राणिनो यथा |
स्वमणिं भास्करार्चिश्च यथा देहं च देहधृक् |
विशन्ति च न दृश्यन्ते ग्रहास्तद्वच्छरीरिणः ||२९||
(सु. उ. तं. अ. ६०) |
प्रविश्याशु शरीरं हि पीडां कुर्वन्ति दुःसहाम् ||३०||
nanu, yadi grahāviṣṭānāṁ puṁsāmunmādaḥ syāt, tadā viśantō grahāḥ kutō na lakṣyantē? ityata āha– darpaṇādīnityādi| asmadādidarśanāyōgyatvānna dr̥śyanta ityarthaḥ| ādiśabdēna prakāravācināṁ jalatailādīnāṁ grahaṇam| chāyā pratikr̥tiḥ| śītōṣṇamiti kartr̥padaṁ, prāṇina iti karmapadam| svamaṇimiti sūryakāntam| dēhadhr̥k ātmā, mana iti jējjaṭaḥ| anēkadr̥ṣṭāntaprayōjanaṁ jējjaṭalikhitaṁ taccātrānupayuktatvēna vistarabhayānna likhitam| dēvaśabdēna cātra dēvasyānucarā dēvasadharmāṇō gr̥hyantē, dēvānāṁ manuṣyaśarīrēṇāśucinā sambandhābhāvāt| yadāha suśrutaḥ– “na tē manuṣyaiḥ saha saṁviśanti na tē manuṣyān kvacidāviśanti| yē tvāviśantīti vadanti mōhāttē bhūtavidyāviṣayādapētāḥ||” (su. u. taṁ. a. 60) iti||29-30||
Adhikarana grahANAM tIvratapAdiprabhAvavattAkathanam (31-33) · Śloka 33
tapāṁsi tīvrāṇi tathaiva dānaṁ vratāni dharmō niyamaśca satyam |
guṇāstathā'ṣṭāvapi tēṣu nityā vyastāḥ samastāśca yathāprabhāvam ||31||
na tē manuṣyaiḥ saha saṁviśanti na vā manuṣyān kvacidāviśanti |
yē tvāviśantīti vadanti mōhāttē bhūtavidyāviṣayādapōhyāḥ ||32||
tēṣāṁ grahāṇāṁ paricārakā yē kōṭīsahasrāyutapadmasaṅkhyāḥ |
asr̥gvasāmāṁsabhujaḥ subhīmā niśāvihārāśca tathā''viśanti ||33||
View original
तपांसि तीव्राणि तथैव दानं व्रतानि धर्मो नियमश्च सत्यम् |
गुणास्तथाऽष्टावपि तेषु नित्या व्यस्ताः समस्ताश्च यथाप्रभावम् ||३१||
न ते मनुष्यैः सह संविशन्ति न वा मनुष्यान् क्वचिदाविशन्ति |
ये त्वाविशन्तीति वदन्ति मोहात्ते भूतविद्याविषयादपोह्याः ||३२||
तेषां ग्रहाणां परिचारका ये कोटीसहस्रायुतपद्मसङ्ख्याः |
असृग्वसामांसभुजः सुभीमा निशाविहाराश्च तथाऽऽविशन्ति ||३३||
idānīṁ grahāṇāṁ tīvratapādi yamādiyuktāṁ prabhāvavattāṁ suśrutōktēna ślōkatrayēṇa darśayitumāha– tapāṁsītyādi| tapastāpanalakṣaṇamupavāsādi, vratāni śāstrōditavidhinā bhōjanādiniyamanāni, karma kāyavāṅmanasāṁ sucaritam| guṇāstathāṣṭāviti aṇimā 1, mahimā 2, laghimā 3, prākāmyaṁ 4, prākāśyam 5, īśitvaṁ 6, vaśitvaṁ 7, yatra kāmāvasāyitvaṁ 8, cēti| anyē tu– “āvēśaścētasō jñānamarthānāṁ śabdanakriyā| dr̥ṣṭiḥ śrōtraṁ smr̥tiḥ kāntiriṣṭataścāpyadarśanam||” ityaṣṭavidhamaiśvaryamāhuḥ| tēṣu grahēṣu ētē guṇā nityāḥ, na kādācitkāḥ, vyastā dvitricatvāra ityādi; samastāḥ sarvē; yō yasya prabhāva iti yathāprabhāvaṁ; tatra vyastā guṇā asurādigrahāṇāṁ, samastā dēvagrahāṇām| atha tē niyamādiyuktāścēt kathamaśuciṁ dēhamāviśanti, na kathañcana, ata ēvāha– nētyādi| tē dēvādayō manuṣyaiḥ saha na viśanti na ēkībhavantītyarthaḥ| na vā manuṣyān mānuṣadēhān, kvacidapyanupraviśantītyarthaḥ| yē punarvaidyā ‘āviśanti’ iti mōhādajñānāt pravadanti, tē vaidyā bhūtavidyāviṣayāttajjñānādapōhyā apasāraṇīyāstyājyā ityarthaḥ| kē tarhi gr̥hṇantītyāha– tēṣāmiti tēṣāṁ dēvādīnāṁ paricārakāḥ prēṣyāḥ, karmakarā ityarthaḥ| kōṭyaḥ śatalakṣapramāṇāḥ, ayutaṁ daśasahasram, ētēna kōṭighnaṁ śatalakṣapramāṇaguṇitaṁ yat sahasraṁ tādr̥śaiḥ daśabhiḥ sahasrairatrāyutaṁ bōddhavyaṁ; tēṣāṁ padmaṁ, padmaṁ caturdaśabindukaṁ, tadēva saṅkhyā yēṣāṁ tē tathā| subhīmā atyarthaṁ bhayānakāḥ| niśāvihārā rātrau bhramaṇaśīlāḥ||31-33||
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidāna unmādanidānaṁ samāptam||20||
||20||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदान उन्मादनिदानं समाप्तम्||२०||
||२०||
iti śrīvijayarakṣitakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāmunmādanidānaṁ samāptam||20||