Adhikarana upadaMshanidAnam (1) · Śloka 1
അഥോപദംശനിദാനമ് |
ഹസ്താഭിഘാതാന്നഖദന്തപാതാദധാവനാദ്രത്യതിസേവനാദ്വാ |
യോനിപ്രദോഷാച്ച ഭവന്തി ശിശ്നേ പഞ്ചോപദംശാ വിവിധാപചാരൈഃ ||൧||
View original
अथोपदंशनिदानम् |
हस्ताभिघातान्नखदन्तपातादधावनाद्रत्यतिसेवनाद्वा |
योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधापचारैः ||१||
സ്ഥാനപ്രത്യാസത്തേരുപദംശനിദാനമാഹ– ഹസ്തേത്യാദി| നഖദന്തപാതാദിതി ബലവദനുരാഗോദയാത് നഖദന്തച്ഛേദസ്ഥാനത്വേനാനുക്തേऽപി മേഹനേ നഖദന്തപാതഃ; യദുക്തം കാമശാസ്ത്രേ– “ശാസ്ത്രസ്യ വിഷയസ്താവദ്യാവന്മന്ദരസാ നരാഃ| പ്രവൃത്തേ രതിചക്രേ തു ന ശാസ്ത്രം നാപി ച ക്രമഃ||” (കാ. സൂ. സാം. അ. ൨) ഇതി| കലഹാദിവശാദ്വാ മേഹനേ നഖദന്തപാതഃ| അധാവനാദപ്രക്ഷാലനാത്| രത്യതിസേവനാദിതി വ്യവായസ്യാത്യന്തസേവനാത്| യോനിപ്രദോഷാദിതി ദീര്ഘകര്കശരോമാദിയോഗാദ്യോനിദുഷ്ടേഃ| ശിശ്നേ മേഹനേ| വിവിധാപചാരൈരിതി അശുദ്ധസലിലപ്രക്ഷാലനബ്രഹ്മചാരിണീഗമനാദിഭിഃ| ഉപദംശസഞ്ജ്ഞാ ച ദംശനോപാധിമന്തരേണാപി രൂഢാ ബോദ്ധവ്യാ| യദ്യപ്യഭിഘാതക്ഷതേ മേഹനേ ഉപദംശ ആഗന്തുഃ ഷഷ്ഠഃ സമ്ഭാവ്യതേ, തഥാऽപി തസ്യ ദോഷലിങ്ഗയുക്തതയാ ദോഷജ ഏവാന്തര്ഭാവഃ||൧||
Adhikarana vAtika-paittikopadaMshalakShaNam (2) · Śloka 2
സതോദഭേദൈഃ സ്ഫുരണൈഃ സകൃഷ്ണൈഃ സ്ഫോടൈര്വ്യവസ്യേത് പവനോപദംശമ് |
പീതൈര്ബഹുക്ലേദയുതൈഃ സദാഹൈഃ പിത്തേന... |൨|
View original
सतोदभेदैः स्फुरणैः सकृष्णैः स्फोटैर्व्यवस्येत् पवनोपदंशम् |
पीतैर्बहुक्लेदयुतैः सदाहैः पित्तेन... |२|
പൈത്തികമാഹ– പീതൈരിത്യാദി| സ്ഫോടൈരിത്യനുസഞ്ജനീയമ്| ഏവമുത്തരത്രാപി|൨|–
Adhikarana raktaja-kaphajopadaMshalakShaNam (2-3) · Śloka 3
...രക്താത് പിശിതാവഭാസൈഃ ||൨||
സ്ഫോടൈഃ സകൃഷ്ണൈ രുധിരം സ്രവന്തം രക്താത്മകം പിത്തസമാനലിങ്ഗമ് |
സകണ്ഡുരൈഃ ശോഥയുതൈര്മഹദ്ഭിഃ ശുക്ലൈര്ഘനൈഃ സ്രാവയുതൈഃ കഫേന ||൩||
View original
...रक्तात् पिशितावभासैः ||२||
स्फोटैः सकृष्णै रुधिरं स्रवन्तं रक्तात्मकं पित्तसमानलिङ्गम् |
सकण्डुरैः शोथयुतैर्महद्भिः शुक्लैर्घनैः स्रावयुतैः कफेन ||३||
രക്തജമാഹ– രക്താദിത്യാദി| രക്താത് പിശിതാവഭാസൈരിതി മാംസവത്താമ്രൈഃ സ്ഫോടൈഃ രക്താച്ഛോണിതാത് ഉപദംശം വ്യവസ്യേത്| ‘രക്തൈഃ’ ഇതി പാഠാന്തരേ രക്തൈഃ ശോണിതൈഃ||൨-൩||
Adhikarana sannipAtajopadaMshalakShaNam (4) · Śloka 4
നാനാവിധസ്രാവരുജോപപന്നമസാധ്യമാഹുസ്ത്രിമലോപദംശമ് |൪|
View original
नानाविधस्रावरुजोपपन्नमसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम् |४|
സന്നിപാതജമാഹ– നാനാവിധേത്യാദി| നാനാവിധസ്രാവരുജോപപന്നമിതി പ്രത്യേകദോഷോക്തസ്രാവവേദനായുക്തമ്| ത്രിമലോപദംശമിതി ത്രിദോഷോപദംശമ്|൪|–
Adhikarana upadaMshasyA sAdhyalakShaNam (4) · Śloka 4
വിശീര്ണമാംസം ക്രിമിഭിഃ പ്രജഗ്ധം മുഷ്കാവശേഷം പരിവര്ജയേച്ച ||൪||
View original
विशीर्णमांसं क्रिमिभिः प्रजग्धं मुष्कावशेषं परिवर्जयेच्च ||४||
അസാധ്യതാമാഹ– വിശീര്ണേത്യാദി| മുഷ്കാവശേഷമിതി വിശീര്ണസമസ്തമേഹനമാംസത്വേനാവശിഷ്ടഫലകോഷമാത്രമ്||൪||
Adhikarana upadaMshasyAsAdhyalakShaNam (5) · Śloka 5
സഞ്ജാതമാത്രേ ന കരോതി മൂഢഃ ക്രിയാം നരോ യോ വിഷയേ പ്രസക്തഃ |
കാലേന ശോഥക്രിമിദാഹപാകൈര്വിശീര്ണശിശ്നോ മ്രിയതേ സ തേന ||൫||
View original
सञ्जातमात्रे न करोति मूढः क्रियां नरो यो विषये प्रसक्तः |
कालेन शोथक्रिमिदाहपाकैर्विशीर्णशिश्नो म्रियते स तेन ||५||
ഉപക്രമേ ചികിത്സാകരണാര്ഥമാഹ– സഞ്ജാതേത്യാദി| വിഷയേ പ്രസക്ത ഇതി അതിവ്യവായരതഃ| കാലേന ചിരകാലേന||൫||
Adhikarana li~ggArsholakShaNam (6-7) · Śloka 7
അങ്കുരൈരിവ സങ്ഘാതൈരുപര്യുപരിസംസ്ഥിതൈഃ |
ക്രമേണ ജായതേ വര്തിസ്താമ്രചൂഡശിഖോപമാ ||൬||
കോഷസ്യാഭ്യന്തരേ സന്ധൌ സര്വസന്ധിഗതാऽപി വാ |
(സവേദനാ പിച്ഛിലാ ച ദുശ്ചികിത്സ്യാ ത്രിദോഷജാ) |
ലിങ്ഗവര്തിരഭിഖ്യാതാ ലിങ്ഗാര്ശ ഇതി ചാപരേ ||൭||
View original
अङ्कुरैरिव सङ्घातैरुपर्युपरिसंस्थितैः |
क्रमेण जायते वर्तिस्ताम्रचूडशिखोपमा ||६||
कोषस्याभ्यन्तरे सन्धौ सर्वसन्धिगताऽपि वा |
(सवेदना पिच्छिला च दुश्चिकित्स्या त्रिदोषजा) |
लिङ्गवर्तिरभिख्याता लिङ्गार्श इति चापरे ||७||
ഏകസ്ഥാനത്വേനാത്ര ലിങ്ഗാര്ശ ആഹ– അങ്കുരൈരിത്യാദി| അങ്കുരൈരങ്കുരസദൃശൈരീഷദ്ദീര്ഘൈഃ, സങ്ഘാതൈര്മാംസപ്രതാനൈഃ, ‘സഞ്ജാതൈഃ’ ഇതി പാഠേ ‘മാംസൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ| താമ്രചൂഡശിഖോപമാ ഇതി താമ്രചൂഡഃ, കുക്കുടഃ, തച്ചൂഡാതുല്യാ| സന്ധാവിതി മേഢ്രരന്ധ്രസന്ധൌ, സര്വസന്ധിഗതേത്യനേന സര്വസന്ധേരുക്തത്വാത്| ഏഷാ ത്രിദോഷജാ, വര്തിരിതി യോജ്യമ്; അത ഏവ ‘സവേദനാ പിച്ഛിലാ ച ദുശ്ചികിത്സ്യാ ത്രിദോഷജാ|’ ഇതി ക്വചിത് പാഠഃ| സുശ്രുതേ ക്വചിത് സ്ത്രീണാമപ്യുപദംശഃ പഠ്യതേ| യഥാ– “മേഢ്രസന്ധൌ വ്രണാഃ കേചിത് കേചിത് സര്വാശ്രയാസ്തഥാ| കുലത്ഥാകൃതയഃ കേചിത് കേചിത് പദ്മദലോപമാഃ|| രുജാദാഹാര്തിബഹുലാഃ കൃഷ്ണാസ്തോദസമന്വിതാഃ| ശീഘ്രം കേചിദ്വിസര്പന്തി ശനൈഃ കേചിത്തഥാऽപരേ| സ്ത്രീണാം പുംസാം ച ജായന്തേ ഉപദംശാഃ സുദാരുണാഃ||” ഇതി| കിന്തു സമാനതന്ത്രേഷ്വദര്ശനാദേതദനാര്ഷമാഹുഃ||൬-൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 47
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ ഉപദംശനിദാനം സമാപ്തമ് ||൪൭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उपदंशनिदानं समाप्तम् ||४७||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാമുപദംശനിദാനം സമാപ്തമ്||൪൭||