Adhikarana upadaMshanidAnam (1) · Śloka 1
అథోపదంశనిదానం |
హస్తాభిఘాతాన్నఖదంతపాతాదధావనాద్రత్యతిసేవనాద్వా |
యోనిప్రదోషాచ్చ భవంతి శిశ్నే పంచోపదంశా వివిధాపచారైః ||1||
View original
अथोपदंशनिदानम् |
हस्ताभिघातान्नखदन्तपातादधावनाद्रत्यतिसेवनाद्वा |
योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिश्ने पञ्चोपदंशा विविधापचारैः ||१||
స్థానప్రత్యాసత్తేరుపదంశనిదానమాహ– హస్తేత్యాది| నఖదంతపాతాదితి బలవదనురాగోదయాత్ నఖదంతచ్ఛేదస్థానత్వేనానుక్తేऽపి మేహనే నఖదంతపాతః; యదుక్తం కామశాస్త్రే– “శాస్త్రస్య విషయస్తావద్యావన్మందరసా నరాః| ప్రవృత్తే రతిచక్రే తు న శాస్త్రం నాపి చ క్రమః||” (కా. సూ. సాం. అ. 2) ఇతి| కలహాదివశాద్వా మేహనే నఖదంతపాతః| అధావనాదప్రక్షాలనాత్| రత్యతిసేవనాదితి వ్యవాయస్యాత్యంతసేవనాత్| యోనిప్రదోషాదితి దీర్ఘకర్కశరోమాదియోగాద్యోనిదుష్టేః| శిశ్నే మేహనే| వివిధాపచారైరితి అశుద్ధసలిలప్రక్షాలనబ్రహ్మచారిణీగమనాదిభిః| ఉపదంశసంజ్ఞా చ దంశనోపాధిమంతరేణాపి రూఢా బోద్ధవ్యా| యద్యప్యభిఘాతక్షతే మేహనే ఉపదంశ ఆగంతుః షష్ఠః సంభావ్యతే, తథాऽపి తస్య దోషలింగయుక్తతయా దోషజ ఏవాంతర్భావః||1||
Adhikarana vAtika-paittikopadaMshalakShaNam (2) · Śloka 2
సతోదభేదైః స్ఫురణైః సకృష్ణైః స్ఫోటైర్వ్యవస్యేత్ పవనోపదంశం |
పీతైర్బహుక్లేదయుతైః సదాహైః పిత్తేన... |2|
View original
सतोदभेदैः स्फुरणैः सकृष्णैः स्फोटैर्व्यवस्येत् पवनोपदंशम् |
पीतैर्बहुक्लेदयुतैः सदाहैः पित्तेन... |२|
పైత్తికమాహ– పీతైరిత్యాది| స్ఫోటైరిత్యనుసంజనీయం| ఏవముత్తరత్రాపి|2|–
Adhikarana raktaja-kaphajopadaMshalakShaNam (2-3) · Śloka 3
...రక్తాత్ పిశితావభాసైః ||2||
స్ఫోటైః సకృష్ణై రుధిరం స్రవంతం రక్తాత్మకం పిత్తసమానలింగం |
సకండురైః శోథయుతైర్మహద్భిః శుక్లైర్ఘనైః స్రావయుతైః కఫేన ||3||
View original
...रक्तात् पिशितावभासैः ||२||
स्फोटैः सकृष्णै रुधिरं स्रवन्तं रक्तात्मकं पित्तसमानलिङ्गम् |
सकण्डुरैः शोथयुतैर्महद्भिः शुक्लैर्घनैः स्रावयुतैः कफेन ||३||
రక్తజమాహ– రక్తాదిత్యాది| రక్తాత్ పిశితావభాసైరితి మాంసవత్తామ్రైః స్ఫోటైః రక్తాచ్ఛోణితాత్ ఉపదంశం వ్యవస్యేత్| ‘రక్తైః’ ఇతి పాఠాంతరే రక్తైః శోణితైః||2-3||
Adhikarana sannipAtajopadaMshalakShaNam (4) · Śloka 4
నానావిధస్రావరుజోపపన్నమసాధ్యమాహుస్త్రిమలోపదంశం |4|
View original
नानाविधस्रावरुजोपपन्नमसाध्यमाहुस्त्रिमलोपदंशम् |४|
సన్నిపాతజమాహ– నానావిధేత్యాది| నానావిధస్రావరుజోపపన్నమితి ప్రత్యేకదోషోక్తస్రావవేదనాయుక్తం| త్రిమలోపదంశమితి త్రిదోషోపదంశం|4|–
Adhikarana upadaMshasyA sAdhyalakShaNam (4) · Śloka 4
విశీర్ణమాంసం క్రిమిభిః ప్రజగ్ధం ముష్కావశేషం పరివర్జయేచ్చ ||4||
View original
विशीर्णमांसं क्रिमिभिः प्रजग्धं मुष्कावशेषं परिवर्जयेच्च ||४||
అసాధ్యతామాహ– విశీర్ణేత్యాది| ముష్కావశేషమితి విశీర్ణసమస్తమేహనమాంసత్వేనావశిష్టఫలకోషమాత్రం||4||
Adhikarana upadaMshasyAsAdhyalakShaNam (5) · Śloka 5
సంజాతమాత్రే న కరోతి మూఢః క్రియాం నరో యో విషయే ప్రసక్తః |
కాలేన శోథక్రిమిదాహపాకైర్విశీర్ణశిశ్నో మ్రియతే స తేన ||5||
View original
सञ्जातमात्रे न करोति मूढः क्रियां नरो यो विषये प्रसक्तः |
कालेन शोथक्रिमिदाहपाकैर्विशीर्णशिश्नो म्रियते स तेन ||५||
ఉపక్రమే చికిత్సాకరణార్థమాహ– సంజాతేత్యాది| విషయే ప్రసక్త ఇతి అతివ్యవాయరతః| కాలేన చిరకాలేన||5||
Adhikarana li~ggArsholakShaNam (6-7) · Śloka 7
అంకురైరివ సంఘాతైరుపర్యుపరిసంస్థితైః |
క్రమేణ జాయతే వర్తిస్తామ్రచూడశిఖోపమా ||6||
కోషస్యాభ్యంతరే సంధౌ సర్వసంధిగతాऽపి వా |
(సవేదనా పిచ్ఛిలా చ దుశ్చికిత్స్యా త్రిదోషజా) |
లింగవర్తిరభిఖ్యాతా లింగార్శ ఇతి చాపరే ||7||
View original
अङ्कुरैरिव सङ्घातैरुपर्युपरिसंस्थितैः |
क्रमेण जायते वर्तिस्ताम्रचूडशिखोपमा ||६||
कोषस्याभ्यन्तरे सन्धौ सर्वसन्धिगताऽपि वा |
(सवेदना पिच्छिला च दुश्चिकित्स्या त्रिदोषजा) |
लिङ्गवर्तिरभिख्याता लिङ्गार्श इति चापरे ||७||
ఏకస్థానత్వేనాత్ర లింగార్శ ఆహ– అంకురైరిత్యాది| అంకురైరంకురసదృశైరీషద్దీర్ఘైః, సంఘాతైర్మాంసప్రతానైః, ‘సంజాతైః’ ఇతి పాఠే ‘మాంసైః’ ఇతి శేషః| తామ్రచూడశిఖోపమా ఇతి తామ్రచూడః, కుక్కుటః, తచ్చూడాతుల్యా| సంధావితి మేఢ్రరంధ్రసంధౌ, సర్వసంధిగతేత్యనేన సర్వసంధేరుక్తత్వాత్| ఏషా త్రిదోషజా, వర్తిరితి యోజ్యం; అత ఏవ ‘సవేదనా పిచ్ఛిలా చ దుశ్చికిత్స్యా త్రిదోషజా|’ ఇతి క్వచిత్ పాఠః| సుశ్రుతే క్వచిత్ స్త్రీణామప్యుపదంశః పఠ్యతే| యథా– “మేఢ్రసంధౌ వ్రణాః కేచిత్ కేచిత్ సర్వాశ్రయాస్తథా| కులత్థాకృతయః కేచిత్ కేచిత్ పద్మదలోపమాః|| రుజాదాహార్తిబహులాః కృష్ణాస్తోదసమన్వితాః| శీఘ్రం కేచిద్విసర్పంతి శనైః కేచిత్తథాऽపరే| స్త్రీణాం పుంసాం చ జాయంతే ఉపదంశాః సుదారుణాః||” ఇతి| కింతు సమానతంత్రేష్వదర్శనాదేతదనార్షమాహుః||6-7||
Adhikarana puShpikA · Śloka 47
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే ఉపదంశనిదానం సమాప్తం ||47||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने उपदंशनिदानं समाप्तम् ||४७||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాముపదంశనిదానం సమాప్తం||47||