Adhikarana vAtaraktanidAnam (1-3) · Śloka 3
അഥ വാതരക്തനിദാനമ് |
ലവണാമ്ലകടുക്ഷാരസ്നിഗ്ധോഷ്ണാജീര്ണഭോജനഃ |
ക്ലിന്നശുഷ്കാമ്ബുജാനൂപമാംസപിണ്യാകമൂലകൈഃ ||൧||
കുലത്ഥമാഷനിഷ്പാവശാകാദിപലലേക്ഷുഭിഃ |
ദധ്യാരനാലസൌവീരശുക്തതക്രസുരാസവൈഃ ||൨||
വിരുദ്ധാധ്യശനക്രോധദിവാസ്വപ്നപ്രജാഗരൈഃ |
പ്രായശഃ സുകുമാരാണാം മിഥ്യാഹാരവിഹാരിണാമ് |
(ച. ചി. അ. ൨൯) |
സ്ഥൂലാനാം സുഖിനാം ചാപി കുപ്യതേ വാതശോണിതമ് ||൩||
(സു. ചി. അ. ൧) |
View original
अथ वातरक्तनिदानम् |
लवणाम्लकटुक्षारस्निग्धोष्णाजीर्णभोजनः |
क्लिन्नशुष्काम्बुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः ||१||
कुलत्थमाषनिष्पावशाकादिपललेक्षुभिः |
दध्यारनालसौवीरशुक्ततक्रसुरासवैः ||२||
विरुद्धाध्यशनक्रोधदिवास्वप्नप्रजागरैः |
प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् |
(च. चि. अ. २९) |
स्थूलानां सुखिनां चापि कुप्यते वातशोणितम् ||३||
(सु. चि. अ. १) |
വാതവ്യാധിവിശേഷത്വാത്തദനന്തരം വാതരക്തമാഹ| നനു, സുശ്രുതേ വാതരോഗാധ്യായേ ഏവ വാതരക്തം പഠിതം, തത് കുതോऽത്ര സങ്ഗ്രഹേ പൃഥക് പാഠഃ? ഉച്യതേ– സത്യപി വാതരോഗത്വേ നിദാനവൈശിഷ്ട്യാത് വിശിഷ്ടദോഷദൂഷ്യഖ്യാപനാര്ഥം ഹസ്താദിദേശ ഏവ സമ്പ്രാപ്തികഥനാര്ഥം ക്രിയാവിശേഷഖ്യാപനാര്ഥം ച പൃഥക്കരണമ്| അത ഏവ ചരകേऽപി വാതവ്യാധ്യനന്തരം പൃഥഗ്വാതരക്താധികാരഃ| നനു, ‘രുജസ്തീവ്രാഃ സസന്താപാ’ ഇത്യാദിനാ രക്തഗതസ്യ വാതസ്യ ലക്ഷണം വാതവ്യാധാവേവോക്തം, തതശ്ച വാതരക്താഭിധാനം പുനരുക്തം സ്യാത്; നൈവം, വാതരക്തം ഹി ദുഷ്ടേന വാതേന ദുഷ്ടേന രക്തേന ച വിശിഷ്ടസമ്പ്രാപ്തികം വികാരാന്തരമേവ| ഉക്തം ഹി ചരകേ– “വായുഃ പ്രവൃദ്ധോ വൃദ്ധേന രക്തേനാവാരിതഃ പഥി| ക്രുദ്ധഃ സന്ദൂഷയേദ്രക്തം തജ്ജ്ഞേയം വാതശോണിതമ്||” (ച. ചി. അ. ൨൯) ഇതി| രക്തഗതവാതേ തു വാത ഏവ ദുഷ്ടോ രക്തമദുഷ്ടമേവ ഗച്ഛതീതി ഭേദഃ| ലവണാമ്ലേത്യാദി, ക്ലിന്നശുഷ്കശബ്ദൌ മാംസേന സമ്ബധ്യേതേ| പിണ്യാകസ്തിലകല്കഃ| നിഷ്പാവഃ ശിമ്ബിഃ, പലലം മാംസമ്| പ്രായശ ഇത്യാദി, സുകുമാരാ മൃദുദേഹാവയവാഃ, “തേഷാമല്പചേഷ്ടത്വാല്ലവണാദിഭിഃ രക്തം കടുതിക്തപ്രജാഗരാദിഭിശ്ച വാതഃ കുപ്യതി|” ഇതി ഈശാനഃ||൧-൩||
Adhikarana vAtaraktasamprAptiH (4) · Śloka 4
ഹസ്ത്യശ്വോഷ്ട്രൈര്ഗച്ഛതശ്ചാശ്നതശ്ച വിദാഹ്യന്നം സവിദാഹോऽശനസ്യ |
കൃത്സ്നം രക്തം വിദഹത്യാശു തച്ച സ്രസ്തം ദുഷ്ടം പാദയോശ്ചീയതേ തു |
തത് സമ്പൃക്തം വായുനാ ദൂഷിതേന തത്പ്രാബല്യാദുച്യതേ വാതരക്തമ് ||൪||
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
हस्त्यश्वोष्ट्रैर्गच्छतश्चाश्नतश्च विदाह्यन्नं सविदाहोऽशनस्य |
कृत्स्नं रक्तं विदहत्याशु तच्च स्रस्तं दुष्टं पादयोश्चीयते तु |
तत् सम्पृक्तं वायुना दूषितेन तत्प्राबल्यादुच्यते वातरक्तम् ||४||
(सु. नि. अ. १) |
സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ഹസ്ത്യശ്വേത്യാദി| ഹസ്ത്യാദിഗമനം വാതവൃദ്ധൌ വിശേഷേണ രക്തസ്യ ദ്രവസ്യാധോഗമനേऽപി ഹേതുഃ, വിദാഹ്യന്നം ച ശോണിതവൃദ്ധൌ| ഹസ്ത്യാദിഗമനം വിശേഷേണ, പാദേനാപി ഗമനം ഹേതുരേവ| തത് രക്തമ്| സമ്പൃക്തം വായുനാ ദൂഷിതേന സ്വഹേതുവൃദ്ധേന| തത്പ്രാബല്യാദിതി ദ്വയോര്ദുഷ്ടത്വേऽപിവാതസ്യ പ്രാബല്യാത് ദോഷത്വേന പ്രാധാന്യാദ്വാതരക്തവ്യപദേശഃ, നതു രക്തവാത ഇതി||൪||
Adhikarana vAtaraktapUrvarUpam (5-7) · Śloka 7
സ്വേദോऽത്യര്ഥം ന വാ കാര്ഷ്ണ്യം സ്പര്ശാജ്ഞത്വം ക്ഷതേऽതിരുക് |
സന്ധിശൈഥില്യമാലസ്യം സദനം പിഡകോദ്ഗമഃ ||൫||
ജാനുജങ്ഘോരുകട്യംസഹസ്തപാദാങ്ഗസന്ധിഷു |
നിസ്തോദഃ സ്ഫുരണം ഭേദോ ഗുരുത്വം സുപ്തിരേവ ച ||൬||
കണ്ഡൂഃ സന്ധിഷു രുഗ്ഭൂത്വാ ഭൂത്വാ നശ്യതി ചാസകൃത് |
വൈവര്ണ്യം മണ്ഡലോത്പത്തിര്വാതാസൃക്പൂര്വലക്ഷണമ് ||൭||
(ച. ചി. അ. ൨൯) |
View original
स्वेदोऽत्यर्थं न वा कार्ष्ण्यं स्पर्शाज्ञत्वं क्षतेऽतिरुक् |
सन्धिशैथिल्यमालस्यं सदनं पिडकोद्गमः ||५||
जानुजङ्घोरुकट्यंसहस्तपादाङ्गसन्धिषु |
निस्तोदः स्फुरणं भेदो गुरुत्वं सुप्तिरेव च ||६||
कण्डूः सन्धिषु रुग्भूत्वा भूत्वा नश्यति चासकृत् |
वैवर्ण्यं मण्डलोत्पत्तिर्वातासृक्पूर्वलक्षणम् ||७||
(च. चि. अ. २९) |
പൂര്വരൂപമാഹ– സ്വേദേത്യാദി| സ്വേദോऽത്യര്ഥം ന വേതി ഘര്മാഗമനമത്യര്ഥം ഭവതി സര്വഥാ വാ ന ഭവതി, ഏതച്ച വ്യാധിമഹിമ്നാ കുഷ്ഠവത്| ക്ഷതേऽതിരുഗിതി യദി കാരണാന്തരാത് ക്ഷതം സ്യാത്തദാऽതിശയം രുജാ സ്യാത്, തദ്ദേശസ്യ ദുഷ്ടത്വാത്||൫-൭||
Adhikarana vAtaraktasya doShAntareNa saMsarge lakShaNAni (8-12) · Śloka 12
വാതേऽധികേऽധികം തത്ര ശൂലസ്ഫുരണഭഞ്ജനമ് |
ശോഥസ്യ രൌക്ഷ്യം കൃഷ്ണത്വം ശ്യാവതാ വൃദ്ധിഹാനയഃ ||൮||
ധമന്യങ്ഗുലിസന്ധീനാം സങ്കോചോऽങ്ഗഗ്രഹോऽതിരുക് |
ശീതദ്വേഷാനുപശയൌ സ്തമ്ഭവേപഥുസുപ്തയഃ ||൯||
രക്തേ ശോഥോऽതിരുക്തോദസ്താമ്രശ്ചിമിചിമായതേ |
സ്നിഗ്ധരൂക്ഷൈഃ ശമം നൈതി കണ്ഡൂക്ലേദസമന്വിതഃ ||൧൦||
പിത്തേ വിദാഹഃ സമ്മോഹഃ സ്വേദോ മൂര്ഛാ മദസ്തൃഷാ |
സ്പര്ശാസഹത്വം രുഗ്രാഗഃ ശോഥഃ പാകോ ഭൃശോഷ്മതാ ||൧൧||
കഫേ സ്തൈമിത്യഗുരുതാസുപ്തിസ്നിഗ്ധത്വശീതതാഃ |
കണ്ഡൂര്മന്ദാ ച രുഗ്ദ്വന്ദ്വം സര്വലിങ്ഗം ച സങ്കരാത് ||൧൨||
(വാ. നി. അ. ൧൬) |
View original
वातेऽधिकेऽधिकं तत्र शूलस्फुरणभञ्जनम् |
शोथस्य रौक्ष्यं कृष्णत्वं श्यावता वृद्धिहानयः ||८||
धमन्यङ्गुलिसन्धीनां सङ्कोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक् |
शीतद्वेषानुपशयौ स्तम्भवेपथुसुप्तयः ||९||
रक्ते शोथोऽतिरुक्तोदस्ताम्रश्चिमिचिमायते |
स्निग्धरूक्षैः शमं नैति कण्डूक्लेदसमन्वितः ||१०||
पित्ते विदाहः सम्मोहः स्वेदो मूर्छा मदस्तृषा |
स्पर्शासहत्वं रुग्रागः शोथः पाको भृशोष्मता ||११||
कफे स्तैमित्यगुरुतासुप्तिस्निग्धत्वशीतताः |
कण्डूर्मन्दा च रुग्द्वन्द्वं सर्वलिङ्गं च सङ्करात् ||१२||
(वा. नि. अ. १६) |
വാതരക്തസ്യ ദോഷാന്തരസംസര്ഗേണ ലക്ഷണാന്യാഹ– വാതേऽധിക ഇത്യാദി| വൃദ്ധിഹാനയ ഇതി വാതരക്തലക്ഷണാനാമ്| രക്ത ഇത്യാദി| രക്ത ഇത്യത്ര ‘അധിക’ ഇത്യനുവര്തനീയമ്, ഏവം വക്ഷ്യമാണപിത്താദിഷു| ഏതച്ചാരമ്ഭകരക്താദന്യദ്രക്താന്തരം ബോധ്യം, രക്തമപി രക്താന്തരദൂഷകം ഭവതി| യദുക്തം ദുഷ്ടരക്തലക്ഷണേ– “ പിത്തവദ്രക്തേനാതികൃഷ്ണം ച|” (സു. സൂ. അ. ൧൪) ഇതി| ശമം നൈതി ശാന്തിം ന യാതി| കഫ ഇത്യാദി| ദ്വന്ദ്വസര്വലിങ്ഗം ച സങ്കരാദിതി സങ്കരാത് ദ്വിദോഷത്രിദോഷമേലകാത് ദ്വന്ദ്വലിങ്ഗം സര്വലിങ്ഗം ച ക്രമാദ്വാതരക്തം ഭവതി||൮-൧൨||
Adhikarana kruddhasya vAtaraktasya sarvadehavisarpitatvam (13) · Śloka 13
പാദയോര്മൂലമാസ്ഥായ കദാചിദ്ധസ്തയോരപി |
ആഖോര്വിഷമിവ ക്രുദ്ധം തദ്ദേഹമുപസര്പതി ||൧൩||
(സു. നി. അ. ൧) |
View original
पादयोर्मूलमास्थाय कदाचिद्धस्तयोरपि |
आखोर्विषमिव क्रुद्धं तद्देहमुपसर्पति ||१३||
(सु. नि. अ. १) |
പാദയോര്ജാതമപ്രതിക്രിയമാണം ദേശാന്തരം വ്യാപ്നോതി, പാദവദ്ധസ്തയോരപി ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ– പാദയോരിത്യാദി| ആഖോര്വിഷമിത്യനേന മന്ദവിസര്പണതാം ദര്ശിതവാന്; ഏതദ്വാതരക്തം ചരകേണ ദ്വിവിധമുക്തമ്| യദാഹ– “ഉത്താനമഥ ഗമ്ഭീരം ദ്വിവിധം വാതശോണിതമ്| ത്വങ്മാംസാശ്രയമുത്താനം ഗമ്ഭീരം ത്വന്തരാശ്രയമ്||” (ച. ചി. അ. ൨൯) ഇതി| സുശ്രുതേന തു കുഷ്ഠവദുത്പത്തൌ ഉത്താനസ്യോത്തരകാലം ഗമ്ഭീരത്വമുക്തമിതി മതഭേദ ഏവ||൧൩||
Adhikarana vAtaraktasya sAdhyAsAdhyavicAraH (14-18) · Śloka 18
ആജാനു സ്ഫുടിതം യച്ച പ്രഭിന്നം പ്രസ്രുതം ച യത് |
ഉപദ്രവൈശ്ച യജ്ജുഷ്ടം പ്രാണമാംസക്ഷയാദിഭിഃ ||൧൪||
വാതരക്തമസാധ്യം സ്യാദ്യാപ്യം സംവത്സരോത്ഥിതമ് |
(സു. നി. അ. ൧) |
അസ്വപ്നാരോചകശ്വാസമാംസകോഥശിരോഗ്രഹാഃ ||൧൫||
സമ്മൂര്ഛാമദരുക്തൃഷ്ണാജ്വരമോഹപ്രവേപകാഃ |
ഹിക്കാപാങ്ഗുല്യവീസര്പപാകതോദഭ്രമക്ലമാഃ ||൧൬||
അങ്ഗുലീവക്രതാസ്ഫോടദാഹമര്മഗ്രഹാര്ബുദാഃ |
ഏതൈരുപദ്രവൈര്വര്ജ്യം മോഹേനൈകേന വാऽപി യത് ||൧൭||
അകൃത്സ്നോപദ്രവം യാപ്യം, സാധ്യം സ്യാന്നിരുപദ്രവമ് |
ഏകദോഷാനുഗം സാധ്യം നവം, യാപ്യം ദ്വിദോഷജമ് |
ത്രിദോഷജമസാധ്യം സ്യാദ്യസ്യ ച സ്യുരുപദ്രവാഃ ||൧൮||
(ച. ചി. അ. ൨൯) |
View original
आजानु स्फुटितं यच्च प्रभिन्नं प्रस्रुतं च यत् |
उपद्रवैश्च यज्जुष्टं प्राणमांसक्षयादिभिः ||१४||
वातरक्तमसाध्यं स्याद्याप्यं संवत्सरोत्थितम् |
(सु. नि. अ. १) |
अस्वप्नारोचकश्वासमांसकोथशिरोग्रहाः ||१५||
सम्मूर्छामदरुक्तृष्णाज्वरमोहप्रवेपकाः |
हिक्कापाङ्गुल्यवीसर्पपाकतोदभ्रमक्लमाः ||१६||
अङ्गुलीवक्रतास्फोटदाहमर्मग्रहार्बुदाः |
एतैरुपद्रवैर्वर्ज्यं मोहेनैकेन वाऽपि यत् ||१७||
अकृत्स्नोपद्रवं याप्यं, साध्यं स्यान्निरुपद्रवम् |
एकदोषानुगं साध्यं नवं, याप्यं द्विदोषजम् |
त्रिदोषजमसाध्यं स्याद्यस्य च स्युरुपद्रवाः ||१८||
(च. चि. अ. २९) |
അസാധ്യത്വാദികമാഹ– ആജാന്വിത്യാദി| ആജാനു ജാനുപര്യന്തം ഗതമസാധ്യമ്| തഥാ സ്ഫുടിതാദികം സ്ഫുടിതം ദലിതത്വക്, പ്രഭിന്നം വിദീര്ണത്വക്| ഉപദ്രവൈരിത്യാദൌ ആദിശബ്ദേന വക്ഷ്യമാണാനാമസ്വപ്നാദീനാം ഗ്രഹണമ്| യാപ്യം സംവത്സരോത്ഥിതമിത്യനേന സംവത്സരാദര്വാക് സാധ്യം, യദി സ്ഫുടിതത്വഗാദയോ ന ഭവേയുരിത്യാഹുഃ| അസ്വപ്നേത്യാദി| പാങ്ഗുല്യം പങ്ഗുതാ| മോഹേനൈകേനേതി വചനാത് പൂര്വോക്തൈഃ സമസ്തൈര്ദ്വിത്ര്യാദിഭിശ്ചേതി ജ്ഞാപയതീതി||൧൪-൧൮||
Adhikarana puShpikA · Śloka 23
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ വാതരക്തനിദാനം സമാപ്തമ് ||൨൩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वातरक्तनिदानं समाप्तम् ||२३||
ഇതി ശ്രീവിജയരക്ഷിതകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം വാതരക്തനിദാനം സമാപ്തമ്||൨൩||