22. vātavyādhinidānam

Adhikarana vAtarogasya nidAnaM samprAptishca (1-4) · Śloka 4

ਅਥ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਾਲ੍ਪਲਘ੍ਵਨ੍ਨਵ੍ਯਵਾਯਾਤਿਪ੍ਰਜਾਗਰੈਃ | ਵਿਸਮਾਦੁਪਚਾਰਾਚ੍ਚ ਦੋਸਾਸਕ੍ਸ੍ਰਵਣਾਦਪਿ ||੧|| ਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਵਨਾਤ੍ਯਧ੍ਵਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਵਿਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ | ਧਾਤੂਨਾਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਚ੍ਚਿਨ੍ਤਾਸ਼ੋਕਰੋਗਾਤਿਕਰ੍ਸਣਾਤ੍ ||੨|| ਵੇਗਸਨ੍ਧਾਰਣਾਦਾਮਾਦਭਿਘਾਤਾਦਭੋਜਨਤ੍ | ਮਰ੍ਮਾਬਾਧਾਦ੍ਗਜੋਸ੍ਟ੍ਰਾਸ਼੍ਵਸ਼ੀਘ੍ਰਯਾਨਾਪਤਂਸਨਾਤ੍ ||੩|| ਦੇਹੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਰਿਕ੍ਤਾਨਿ ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾਨਿਲੋ ਬਲੀ | ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੈਕਾਙ੍ਗਸਂਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ ||੪|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਅਪਸ੍ਮਾਰਵਦ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦਪਸ੍ਮਾਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਾਰਮ੍ਭਃ| ਨਨੁ, ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਕੋਰ੍ਥਃ? ਕਿਂ ਵਾਤ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਉਤ ਵਾਤੇਨ ਜਨਿਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਃ? ਆਦ੍ਯੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਸ੍ਵਪਿ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸੁ| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵ੍ਯਾਧਿਪਦਸਾਮਾਨਾਧਿਕਰਣ੍ਯਾਦ੍ਵਿਕਤੋ ਦੁਃਖਕਾਰੀ ਵਾਤੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ– ‘‘ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੋਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਂ ਸ਼ੂਲਾਟੋਪੌ ਕਰੋਤਿ ਚ|’’ (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤਿ| ਵਾਤਜਨਿਤੋਸਾਧਾਰਣਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੀਯਂ, ਤੇਨੋਭਯਤ੍ਰਾਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ| ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਮ੍– ‘‘ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਚ ਕੇਵਲਃ| ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਕ੍ਸੇਪਕਮ੍’’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਤ੍ਰਾਰਮ੍ਭਕੋ ਵਾਯੁਰੇਵ, ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਤ੍ਵਨੁਬਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਚਰਕੇ ਹਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯ ਉਕ੍ਤਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾ, ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾ ਯੇ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਵਾ ਜਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ– ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ; ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾ ਯੇ ਨਿਯਤੈਕਦੋਸਜਨ੍ਯਾਃ, ਯਥਾ– ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਦਯੋ ਯੇ ਵਾਤੇਨੈਵ ਜਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਕਫੇਨ ਵਾ; ਤਥਾ ਓਸਚੋਸਾਦਯਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨੈਵ, ਨ ਵਾਤੇਨ ਕਫੇਨ ਚ ਤਥਾ ਤਪ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ ਕਫੇਨੈਵ, ਨ ਵਾਤੇਨ, ਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ,; ਏਵਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਵਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਕਫਵ੍ਯਾਧੀ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨੋਕ੍ਤੌ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਾਯੋਰਤਿਬਲਤ੍ਵੇਨ ਆਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵੇਨ ਚ ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਸ਼੍ਵੇਵਾਤ੍ਯਯਕਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਭਿਧਾਨਂ, ਨਤੁ ਕਫਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯਭਿਧਾਨਮ੍| ਅਤ ਏਵ ਚਰਕਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਵਾਤਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯ ਏਵ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ, ਨਤੁ ਪਿਤ੍ਤਕਫਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯਃ| ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋ ਰੂਪਰਸਾਦਿਯੋਗਾਦ੍ਦੂਸ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਯੋਗਾਦ੍ਵਾ ਹਰਿਦ੍ਰਾਚੂਰ੍ਣਸਂਯੋਗਵਦਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਸਦਸ਼ਾ ਰਸਾਦਿਮਨ੍ਤੋ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪਥਙ੍ਨਾਮਾਨੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਵਾਯੋਸ੍ਤੁ ਰੂਪਰਸਾਦ੍ਯਭਾਵਾਤ੍ ਦੂਸ੍ਯਨਿਰਪੇਕ੍ਸਾ ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਦਯੋ ਵਾਤਾਦਨਤਿਭਿਨ੍ਨਰੂਪਾ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਃ; ਤੇਨ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ ਪਥਗੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਨਤੁ ਪਿਤ੍ਤਕਫਵਿਕਾਰਾ ਇਤਿ| ਏਤਤ੍ਤੁ ਬਕੁਲਕਰਪ੍ਰਭਤਯਾ ਨਾਨੁਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਚਰਕਵਿਰੋਧਾਤ੍| ਚਰਕੇ ਹਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਯੋਰਪਿ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਯਥਾ– ‘ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਃ|’ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੦) ਇਤਿ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤੁ ਸ਼ਲ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਿਨਾ ਪਿਤ੍ਤਕਫਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾ ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ, ਪਰਾਧਿਕਾਰੇਸੁ ਨ ਵਿਸ੍ਤਾਰੋਕ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣੇਤਿ| ਲਙ੍ਘਨਮੁਤ੍ਪਤਨਮ੍, ਉਪਵਾਸਸ੍ਯਾਨਸ਼ਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਮਨਾਦੇਸ਼੍ਚ ਦੋਸਸ੍ਰਵਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਪ੍ਲਵਨਂ ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਂ ਜਲਪ੍ਰਤਰਣਮ੍| ਆਮਾਦਿਤਿ ਆਮਰਸਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ ਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰਣਦ੍ਵਾਰੇਣ ਨਤੁ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣ; ਆਯਾਸਾਦਿਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਰ੍ਮਾਬਾਧਾਤ੍ ਮਰ੍ਮਾਭਿਘਾਤਾਤ੍| ਅਪਤਂਸਨਂ ਗਜਾਦਿਭ੍ਯਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਯਾਨੇਨ ਪਤਨਮ੍, ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਵਰੋਧੋ ਵਾ; ਧਾਤੁਕਰ੍ਸਣਮਿਤਿ ਖਰਨਾਦਃ||੧-੪||

Adhikarana vAtavyAdheH pUrvarUpAdayaH (5) · Śloka 5

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤੇਸਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਸ੍ਮਤਮ੍ | ਆਤ੍ਮਰੂਪਂ ਤੁ ਯਦ੍ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਪਾਯੋ ਲਘੁਤਾ ਪੁਨਃ ||੫|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਦਿਕਮਾਹ– ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਾਂ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਰੂਪਮੇਵਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ, ਨਤੁ ਜ੍ਵਰਾਦਿਵਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮਨ੍ਯਤ੍| ਆਤ੍ਮਰੂਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਤਦੇਵ ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਾਤ੍ਮਰੂਪਂ ਦੋਸਾਦਿਭੇਦੇਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਾਯ ਇਤਿ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸਙ੍ਕੋਚਕਮ੍ਪਾਦੀਨਾਂ ਕਦਾਚਿਦਭਾਵਾਤ੍; ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਗਤੇ ਵੇਗੇ ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦਿਸੁ|” ਇਤਿ ਲਘੁਤੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਵਾਯੁਨਾ ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਸ਼ੋਸਣਾਤ੍| ਅਥਵਾ ਅਪਾਯੋ ਲਘੁਤਾ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪਾਯੋਭਾਵਃ, ਕਿਂ ਤਦਿਤ੍ਯਾਹ– ਲਘੁਤੇਤਿ; ਵਾਤਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਲਘੁਤਾਤ੍ਯਲ੍ਪਤ੍ਵੇਨਾਵਸ੍ਥਾਨਂ ਨਤੁ ਨਿਃਸ਼ੇਸਨਿਵਤ੍ਤਿਃ; ਯਥਾ– ਬਹਿਰਾਯਾਮਨਿਵਤ੍ਤਾਵਪਿ ਨ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਿਨਿਵਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੫||

Adhikarana vAtavyAdheH sAmAnyali~ggaM, vAyorhetvAdivisheShAdrogavisheShakartRutvaM ca (6-8) · Śloka 8

ਸਙ੍ਕੋਚਃ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਭਙ੍ਗੋਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਪਰ੍ਵਣਾਮਪਿ | ਰੋਮਹਰ੍ਸਃ ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚ ਪਾਣਿਪਸ੍ਠਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ ||੬|| ਖਾਞ੍ਜ੍ਯਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਥੋਙ੍ਗਾਨਾਮਨਿਦ੍ਰਤਾ | ਗਰ੍ਭਸ਼ੁਕ੍ਰਰਜੋਨਾਸ਼ਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਗਾਤ੍ਰਸੁਪ੍ਤਤਾ ||੭|| ਸ਼ਿਰੋਨਾਸਾਕ੍ਸਿਜਤ੍ਰੂਣਾਂ ਗ੍ਰੀਵਾਯਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਹੁਣ੍ਡਨਮ੍ | ਭੇਦਸ੍ਤੋਦੋਰ੍ਤਿਰਾਕ੍ਸੇਪੋ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਾਯਾਸ ਏਵ ਚ ||੮||

ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਕਰੋਤਿ– ਸਙ੍ਕੋਚ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਪਰ੍ਵਣਾਮੇਵ| ਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਂ ਪਙ੍ਗੁਤਾ| ਸ਼ੋਥੋਙ੍ਗਾਨਾਮਿਤਿ ਬਾਹੁਮੁਖਾਦੀਨਾਮ੍| ਅਨਿਦ੍ਰਤੇਤ੍ਯਨੇਨ ਅਲ੍ਪਨਿਦ੍ਰਤੇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਗਰ੍ਭਸ਼ੁਕ੍ਰਰਜੋਨਾਸ਼ ਇਤਿ ਗਰ੍ਭਸ਼ਯ੍ਯਾਯਾ ਵਾਤਾਧਿਸ੍ਠਿਤਤ੍ਵੇਨ ਗਰ੍ਭਾਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਗਰ੍ਭਾਦਿਵਿਕਤਿਰਪ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਾ| ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਕਮ੍ਪਨਮ੍| ਹੁਣ੍ਡਨਂ ਸ਼ਿਰਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਮਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਵਕ੍ਰਤ੍ਵਂ ਵਾ, ਧਾਤੂਨਾਮਨੇਕਾਰ੍ਥਨ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਹੁਃ– ਸ਼ਿਰੋਹੁਣ੍ਡਨਂ ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਸ੍ਫੁਟਨਂ ਸ਼ਙ੍ਖਲਲਾਟਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਨਾਸਾਹੁਣ੍ਡਨਂ ਘ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਃ, ਅਕ੍ਸਿਹੁਣ੍ਡਨਮਕ੍ਸਿਵ੍ਯੁਦਾਸਃ, ਜਤ੍ਰੁਹੁਣ੍ਡਨਂ ਵਕ੍ਸੋਪਰੋਧਃ, ਗ੍ਰੀਵਾਹੁਣ੍ਡਨਂ ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ| ਭੇਦ ਇਤਿ ਓਸ੍ਠਦਨ੍ਤਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍| ਤੋਦਃ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਅਰ੍ਤਿਃ ਪੀਡਾ, ਸਾ ਚ ਪਾਦਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿਵਕ੍ਸਸਾਮਿਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਆਕ੍ਸੇਪਸ਼੍ਚ ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਦਿਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ| ਆਯਾਸਃ ਸ਼੍ਰਮਃ||੬-੮||

Adhikarana kupitavAyoH hetusthAnavisheShAt rogavisheShakartRutvam (9) · Śloka 9

ਏਵਂਵਿਧਾਨਿ ਰੂਪਾਣਿ ਕਰੋਤਿ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ | ਹੇਤੁਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਚ੍ਚ ਭਵੇਦ੍ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਕਤ੍ ||੯|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਹੇਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਃ ਆਵਰਣਾਦਿਃ ਯਥਾ– ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਵਤੋ ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਕਾਰੀ; ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਃ ਕੋਸ੍ਠਾਦਿਃ; ਯਥਾ– ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੋਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੯||

Adhikarana koShThAshritavAtalakShaNaM, sarvA~ggakupitavAtalakShaNaM ca (10-11) · Śloka 11

ਤਤ੍ਰ ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਨਿਗ੍ਰਹੋ ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸੋਃ | ਬ੍ਰਧ੍ਨਹਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਸ਼ਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਂ ਚ ਮਾਰੁਤੇ ||੧੦|| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਕੁਪਿਤੇ ਵਾਤੇ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਫੁਰਣਭਞ੍ਜਨਮ੍ | ਵੇਦਨਾਭਿਃ ਪਰੀਤਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਫੁਟਨ੍ਤੀਵਾਸ੍ਯ ਸਨ੍ਧਯਃ ||੧੧|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਏਤਦੇਵ ਵਿਵਣੋਤਿ (ਕੋਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ)– ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇ ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਆਮਾਸ਼ਯਾਦਿਗਂ ਤੁ ਪਥਗਪਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਨਿਗ੍ਰਹੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਬ੍ਰਧ੍ਨਃ ਕੋਸ਼ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਃ||੧੦-੧੧||

Adhikarana gudasthitavAtalakShaNam AmAshayasthavAtalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13

ਗ੍ਰਹੋ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਾਨਾਂ ਸ਼ੂਲਾਧ੍ਮਾਨਾਸ਼੍ਮਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ | ਜਙ੍ਘੋਰੁਤ੍ਰਿਕਪਾਤ੍ਪਸ੍ਠਰੋਗਸ਼ੋਸੌ ਗੁਦੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ||੧੨|| ਰੁਕ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੋਦਰਹਨ੍ਨਾਭੇਸ੍ਤਸ੍ਣੋਦ੍ਗਾਰਵਿਸੂਚਿਕਾਃ | ਕਾਸਃ ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਿਤੇ ||੧੩|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਗੁਦਸ੍ਥਿਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗ੍ਰਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼੍ਮਾ ਅਸ਼੍ਮਰੀ| ਰੋਗੋ ਰੁਜਾ| ਗੁਦ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਗੁਦੇ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਨਤੁ ਗੁਦਮਾਤ੍ਰੇ; ਤਥਾ ਸਤਿ ਅਸ਼੍ਮਰੀਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ||੧੨-੧੩||

Adhikarana pakvAshayasthavAtalakShaNaM shrotrAdigatavAtalakShaNaM ca (14) · Śloka 14

ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥੋਨ੍ਤ੍ਰਕੂਜਂ ਸ਼ੂਲਾਟੋਪੌ ਕਰੋਤਿ ਚ | ਕਚ੍ਛ੍ਰਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤ੍ਵਮਾਨਾਹਂ ਤ੍ਰਿਕਵੇਦਨਾਮ੍ ||੧੪|| ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦਿਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਧਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੁਸ੍ਟਸਮੀਰਣਃ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥ ਇਤਿ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਃ, ਗੁਦੇ ਸ੍ਥਿਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਚ੍ਯਤੇ– ਗੁਦੇ ਸ੍ਥਿਤ ਇਤਿ ਦਢਬਲਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥ ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ; ਉਭਯਲਿਙ੍ਗੋਪਨ੍ਯਾਸਸ੍ਤੁ ਸਕਲਲਿਙ੍ਗਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਵਿਰੋਧਃ||੧੪||

Adhikarana tvaggatavAtalakShaNam (15) · Śloka 15

ਤ੍ਵਗ੍ਰੂਕ੍ਸਾ ਸ੍ਫੁਟਿਤਾ ਸੁਪ੍ਤਾ ਕਸ਼ਾ ਕਸ੍ਣਾ ਚ ਤੁਦ੍ਯਤੇ | ਆਤਨ੍ਯਤੇ ਸਰਾਗਾ ਚ ਪਰ੍ਵਰੁਕ੍ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤੇਨਿਲੇ ||੧੫|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਤ੍ਵਗ੍ਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਤਨ੍ਯਤੇ ਵਿਸ੍ਤਾਰ੍ਯਤ ਏਵ| ਤ੍ਵਗ੍ਗਤੇ ਇਤਿ ਉਪਧਾਤੁਰੂਪਾਂ ਤ੍ਵਚਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ; ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤੁ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਮਾਹ, ਤੇਨ ਰਸਗਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਦਯਸ੍ਥਸ੍ਯ ਚ ਰਸਸ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦਾਮਾਸ਼ਯਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣੇਨੈਵ ਤਦਧਿਗਤੇਃ ਰਸਗਤਸ੍ਯਾਨਭਿਧਾਨਮਿਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੧੫||

Adhikarana asRuggatavAtalakShaNam (16) · Śloka 16

ਰੁਜਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਃ ਸਸਨ੍ਤਾਪਾ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਕਸ਼ਤਾਰੁਚਿਃ | ਗਾਤ੍ਰੇ ਚਾਰੂਂਸਿ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚਾਸਗ੍ਗਤੇਨਿਲੇ ||੧੬|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਅਸਗ੍ਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰੁਜਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰੂਂਸਿ ਵ੍ਰਣਾਃ| ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਭੁਕ੍ਤਵਤੋ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭਃ, ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇਨ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧੇਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਸਗ੍ਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵਾਤਰਕ੍ਤੇਨ ਸਹਾਭੇਦਾਤ੍; ਤਨ੍ਨ, ਅਤ੍ਰ ਦੁਸ੍ਟੋ ਵਾਯੁਃ ਰਕ੍ਤੇਨਾਵਤਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ, ਵਾਤਰਕ੍ਤੇ ਤੁ ਸ੍ਵਕਾਰਣਾਦੁਭਾਵਪਿ ਹਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਗਮਨਕੁਪਿਤੌ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਹਸ੍ਤਪਾਦਗਤਾਵੇਵ ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਖ੍ਯਂ ਵਿਕਾਰਂ ਜਨਯਤ ਇਤਿ||੧੬||

Adhikarana mAMsamedogatavAtalakShaNaM majjAsthigatavAtalakShaNaM ca (17-18) · Śloka 18

ਗੁਰ੍ਵਙ੍ਗਂ ਤੁਦ੍ਯਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦਣ੍ਡਮੁਸ੍ਟਿਹਤਂ ਯਥਾ | ਸਰੁਕ੍ ਸ਼੍ਰਮਿਤਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤੇਨਿਲੇ ||੧੭|| ਭੇਦੋਸ੍ਥਿਪਰ੍ਵਣਾਂ ਸਨ੍ਧਿਸ਼ੂਲਂ ਮਾਂਸਬਲਕ੍ਸਯਃ | ਅਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਸਨ੍ਤਤਾ ਰੁਕ੍ ਚ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਕੁਪਿਤੇਨਿਲੇ ||੧੮|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰਮਿਤਂ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਨਿਃਸਹਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਮਾਂਸਮੇਦੋਗਤਵਾਯੋਰੇਕਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਮ੍ ਅਦੂਰਾਨ੍ਤਰੇਣ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤੇਰਾਸ਼੍ਰਯਾਭੇਦਾਤ੍, ਏਵਂ ਮਜ੍ਜਾਸ੍ਥਿਕੁਪਿਤੇਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍||੧੭-੧੮||

Adhikarana shukrasthavAtalakShaNam (19) · Śloka 19

ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਗਰ੍ਭਮਥਾਪਿ ਵਾ | ਵਿਕਤਿਂ ਜਨਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਃ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ ||੧੯|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਰ੍ਭਮਿਤਿ ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਦ੍ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ| ਵਿਕਤਿਮਿਤਿ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਚ||੧੯||

Adhikarana sirAgatavAtalakShaNaM snAyugatavAtalakShaNaM ca (20) · Śloka 20

ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਰਾਗਤਃ ਸ਼ੂਲਂ ਸਿਰਾਕੁਞ੍ਚਨਪੂਰਣਮ੍ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) | ਸ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਮਂ ਖਲ੍ਲੀਂ ਕੌਬ੍ਜ੍ਯਮਥਾਪਿ ਵਾ ||੨੦|| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੈਕਾਙ੍ਗਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਾਯੁਗਤੋਨਿਲਃ | (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਸਿਰਾਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਕੁਞ੍ਚਨਂ ਸਙ੍ਕੋਚਃ| ਪੂਰਣਂ ਸ੍ਥੂਲਤ੍ਵਂ, ਯਦੁਕ੍ਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ– ‘ਸੁਪ੍ਤਾਸ੍ਤਨ੍ਵ੍ਯੋ ਬਹਤ੍ਯੋ ਵਾ ਸਿਰਾ ਵਾਤੇ ਸਿਰਾਗਤੇ|’ ਇਤਿ| ਖਲ੍ਲੀਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਮ੍||੨੦||

Adhikarana sandhigatavAtalakShaNam (21) · Śloka 21

ਹਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਿਗਤਃ ਸਨ੍ਧੀਨ੍ ਸ਼ੂਲਾਟੋਪੌ ਕਰੋਤਿ ਚ ||੨੧|| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੭) |

ਸਨ੍ਧਿਗਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਿਗਤਃ ਸਨ੍ਧੀਨਿਤਿ ਸਨ੍ਧਿਵਿਸ਼੍ਲੇਸਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਕਂ ਵਾ ਕਰੋਤਿ||੨੧||

Adhikarana pittakaphAvRutAnAM prANAdInAM lakShaNAni (22-26) · Śloka 27

(ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨੌ ਸਮਾਨਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਨਸ਼੍ਚਾਪਾਨ ਏਵ ਚ | ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਾ ਮਾਰੁਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਯਾਪਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰਿਣਮ੍) | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) | ਪ੍ਰਾਣੇ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਦਾਹਸ਼੍ਚੈਵੋਪਜਾਯਤੇ | ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਸਦਨਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਚ ਕਫਾਵਤੇ ||੨੨|| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) | ਉਦਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤੇ ਤੁ ਦਾਹੋ ਮੂਰ੍ਛਾ ਭ੍ਰਮਃ ਕ੍ਲਮਃ | ਅਸ੍ਵੇਦਹਰ੍ਸੌ ਮਨ੍ਦੋਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ੀਤਤਾ ਚ ਕਫਾਵਤੇ ||੨੩|| ਸ੍ਵੇਦਦਾਹੌਸ੍ਣ੍ਯਮੂਰ੍ਛਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸਮਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਸਂਵਤੇ | ਕਫੇਨ ਸਕ੍ਤੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ ਗਾਤ੍ਰਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ||੨੪|| ਅਪਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਯੁਕ੍ਤੇ ਤੁ ਦਾਹੌਸ੍ਣ੍ਯਂ ਰਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਤਾ | ਅਧਃਕਾਯੇ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ੀਤਤਾ ਚ ਕਫਾਵਤੇ ||੨੫|| ਵ੍ਯਾਨੇ ਪਿਤ੍ਤਾਵਤੇ ਦਾਹੋ ਗਾਤ੍ਰਵਿਕ੍ਸੇਪਣਂ ਕ੍ਲਮਃ | ਸ੍ਤਮ੍ਭਨੋ ਦਣ੍ਡਕਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ੂਲਸ਼ੋਥੌ ਕਫਾਵਤੇ ||੨੬|| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |੨੭|

ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮਰ੍ਧਾਰ੍ਧਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹ– ਪ੍ਰਾਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਾਤ੍ਰਹਰ੍ਸੋ ਰੋਮਾਞ੍ਚਃ| ਦਣ੍ਡਕੋ ਦਣ੍ਡਵਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ| ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਦੀਨਾਮਾਵਰਣਾਨਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– ‘‘ਮਾਰੁਤਾਨਾਂ ਹਿ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਰਣਂ ਸ਼ਣੁ|’’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਸਾਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਰਕ ਏਵ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍ ਵਿਦੇਹੇ ਚੈਕ ਏਵ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚੇਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਸਂਸਰ੍ਗਿਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਕਾਸ਼੍ਰਯੇ ਜਲਵਤ੍ਪਥਗਵਸ੍ਥਾਨਾਨੁਪਪਤ੍ਤੇਃ| ਈਸ਼ਾਨਾਪ੍ਯਾਹ– ‘‘ਯਥੈਕੋ ਦੇਵਦਤ੍ਤਃ ਸ੍ਥਾਨਭੇਦਾਦ੍ ਗਹਸ੍ਥੋ ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥਃ, ਕਰ੍ਮਭੇਦਾਤ੍ ਕੁਮ੍ਭਕਾਰੋ ਮਾਲਾਕਾਰ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਵਾਯੁਰਪਿ’’ ਇਤਿ||੨੨-੨੬||

Adhikarana AkShepakasya sAmAnyalakShaNAni (27) · Śloka 27

ਯਦਾ ਤੁ ਧਮਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕੁਪਿਤੋਭ੍ਯੇਤਿ ਮਾਰੁਤਃ | ਤਦਾਕ੍ਸਿਪਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਦੇਹਂ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਰਃ ||੨੭|| ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਾਕ੍ਸੇਪਣਾਦਾਕ੍ਸੇਪਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਆਕ੍ਸੇਪਕਸ੍ਯ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਯਦਾ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਾ ਇਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਸ੍ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਾਃ| ਆਕ੍ਸਿਪਤਿ ਦੇਹਂ ਹਸ੍ਤ੍ਯਾਰੂਢਪੁਰੁਸਸ੍ਯੇਵ ਗਾਤ੍ਰਂ ਚਾਲਯਤਿ| ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਰ ਇਤਿ ਹੇਤੁਗਰ੍ਭਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ‘ਬਹਿਸ਼੍ਚਰ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਕੋਸ੍ਠਾਦ੍ਬਹਿਃ ਸ਼ਾਖਾਗਤਸ਼੍ਚਰਨ੍ਨਾਕ੍ਸੇਪਕਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤੁ ਏਤਨ੍ਨਾਨੁਮਨ੍ਯਤੇ, ਸ੍ਥਾਨਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਾਦਾਕ੍ਸੇਪਕਸ੍ਯ ਤਦਾਰਮ੍ਭਕਵਾਯੋਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚਰਤ੍ਵਾਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍||੨੭||

Adhikarana apatantrakalakShaNam apatAnakalakShaNaM ca (28-31) · Śloka 31

ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ੍ਵੈਃ ਕੋਪਨੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਥਾਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੮|| ਪੀਡਯਨ੍ ਹਦਯਂ ਗਤ੍ਵਾ ਸ਼ਿਰਃਸ਼ਙ੍ਖੌ ਚ ਪੀਡਯਨ੍ | ਧਨੁਰ੍ਵਨ੍ਨਮਯੇਦ੍ਗਾਤ੍ਰਾਣ੍ਯਾਕ੍ਸਿਪੇਨ੍ਮੋਹਯੇਤ੍ਤਦਾ ||੨੯|| ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦੁਚ੍ਛ੍ਵਸੇਚ੍ਚਾਪਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸੋਥ ਨਿਮੀਲਕਃ | ਕਪੋਤ ਇਵ ਕੂਜੇਚ੍ਚ ਨਿਃਸਞ੍ਜ੍ਞਃ ਸੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ ||੩੦|| ਦਸ੍ਟਿਂ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਚ ਹਤ੍ਵਾ ਕਣ੍ਠੇਨ ਕੂਜਤਿ | ਹਦਿ ਮੁਕ੍ਤੇ ਨਰਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਯਾਤਿ ਮੋਹਂ ਵਤੇ ਪੁਨਃ ||੩੧|| ਵਾਯੁਨਾ ਦਾਰੁਣਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰੇਕੇ ਤਦਪਤਾਨਕਮ੍ | (ਚ. ਸਿ. ਅ. ੧) |

ਅਸ੍ਯੈਵਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਾਵਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਪਤਾਨਕਾਵਾਹ– ਕ੍ਰੁਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਏਕੇ ਤਦਪਤਾਨਕਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਸ੍ਵੈਃ ਕੋਪਨੈਰਿਤ੍ਯਨੇਨ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਕੁਪਿਤਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਨ ਤ੍ਵਾਵਰਣਕੁਪਿਤ ਇਤੀਸ਼ਾਨਃ| ਨਿਮੀਲਿਤਾਕ੍ਸਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਕ੍ਸੋ ਵਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਕ੍ਸੇਪਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਿਧੋ ਭਵਤਿ– ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕੋਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਮੋ ਬਹਿਰਾਯਾਮੋਭਿਘਾਤਜਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਦਢਬਲੇਨ ਯਦ੍ਯਪਿ ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਤਰਾਯਾਮਬਹਿਰਾਯਾਮੌ ਪਠਿਤੌ, ਤਥਾਪ੍ਯਾਕ੍ਸੇਪਕਵਿਸ਼ੇਸਾਵੇਤੌ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯੌ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍||੨੮-੩੧||

Adhikarana daNDApatAnakalakShaNam (32) · Śloka 32

ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੋ ਭਸ਼ਂ ਵਾਯੁਸ੍ਤਾਸ੍ਵੇਵ ਯਦਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ||੩੨|| ਦਣ੍ਡਵਤ੍ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯੇਦ੍ਦੇਹਂ ਸ ਤੁ ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਃ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਏਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕਫਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭਸ਼ਂ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਪਿ ਨ ਵਾਰ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਚਰਕੇ ਤ੍ਵਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਕੇਵਲਵਾਤਜਤ੍ਵੇਨ ਦ੍ਰ੍ਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਯਦਾਹ– “ਪਾਣਿਪਾਦਸ਼ਿਰਃਪਸ੍ਠਸ਼੍ਰੋਣੀਃ ਸ੍ਤਭ੍ਨਾਤਿ ਮਾਰੁਤਃ| ਦਣ੍ਡਵਤ੍ ਸ੍ਤਬ੍ਧਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦਣ੍ਡਕਃ ਸੋਨੁਪਕ੍ਰਮਃ||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤਿ| ਤਾਸ੍ਵਿਤਿ ਸਰ੍ਵਧਮਨੀਸੁ||੩੨||

Adhikarana dhanuHstambhalakShaNam (33) · Śloka 33

ਧਨੁਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਨਮੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਧਨੁਃਸ੍ਤਮ੍ਭਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ ||੩੩|| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਮਬਹਿਰਾਯਾਮਯੋਃ ਸਾਧਾਰਣਂ ਰੂਪਮਾਹ– ‘ਧਨੁਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਨਮੇਦ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸ ਧਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ’ ਇਤਿ||੩੩||

Adhikarana abhyantarAyAmalakShaNaM bAhyAyAmalakShaNaM ca (34-36) · Śloka 36

ਅਙ੍ਗੁਲੀਗੁਲ੍ਫਜਠਰਹਦ੍ਵਕ੍ਸੋਗਲਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ | ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਮਨਿਲੋ ਯਦਾਕ੍ਸਿਪਤਿ ਵੇਗਵਾਨ੍ ||੩੪|| ਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਾਕ੍ਸਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਹਨੁਰ੍ਭਗ੍ਨਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਃ ਕਫਂ ਵਮਨ੍ | ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਧਨੁਰਿਵ ਯਦਾ ਨਮਤਿ ਮਾਨਵਮ੍ ||੩੫|| ਤਦਾਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਮਂ ਕੁਰੁਤੇ ਮਾਰੁਤੋ ਬਲੀ | ਬਾਹ੍ਯਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਸ੍ਥੋ ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਂ ਕਰੋਤਿ ਚ ||੩੬|| ਤਮਸਾਧ੍ਯਂ ਬੁਧਾਃ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵਕ੍ਸਃਕਟ੍ਯੂਰੁਭਞ੍ਜਨਮ੍ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਅਙ੍ਗੁਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਕ੍ਸੋ ਬਾਹੁਦ੍ਵਯਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਹਦਯਂ ਤਦਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਸ੍ਨਾਯੁਪ੍ਰਤਾਨਂ ਲਤਾਵਦਨੇਕਪ੍ਰਰੋਹਂ ਸ੍ਨਾਯੁਜਾਲਮ੍; ਸ੍ਨਾਯੁਰਿਤ੍ਯੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਸਿਰਾਕਣ੍ਡਰਯੋਰਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ– “ਮਹਾਹੇਤੁਰ੍ਬਲੀ ਵਾਯੁਃ ਸਿਰਾਃ ਸਸ੍ਨਾਯੁਕਣ੍ਡਰਾਃ| ਮਨ੍ਯਾਪਸ੍ਠਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਬਾਹ੍ਯਾਃ ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯਾਯਾਮਯੇਦ੍ਬਹਿਃ||” ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਯਾਮਂ ਕ੍ਰੋਡੇ ਨਤਂ, ਬਾਹ੍ਯਾਯਾਮਂ ਪਸ੍ਠੇ ਨਤਮ੍| ਅਨ੍ਤਰਾਯਾਮਬਹਿਰਾਯਾਮਾਭ੍ਯਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਕੁਬ੍ਜਸ੍ਯਾਵਰੋਧਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਹਦਯਂ ਯਦਿ ਵਾ ਪਸ੍ਠਮੁਨ੍ਨਤਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਸਰੁਕ੍| ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਤਂ ਕੁਬ੍ਜਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੩੪-੩੬||

Adhikarana abhighAtajAkShepakalakShaNam (37) · Śloka 37

( ਹਦਯਂ ਯਦਿ ਵਾ ਪਸ੍ਠਮੁਨ੍ਨਤਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਸਰੁਕ੍ | ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਤਦਾ ਤਂ ਕੁਬ੍ਜਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍) | ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵਾਯੁਰੇਵ ਚ ਕੇਵਲਃ ||੩੭|| ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਕ੍ਸੇਪਕਂ ਤ੍ਵਨ੍ਯਂ ਚਤੁਰ੍ਥਮਭਿਘਾਤਜਮ੍ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਉਕ੍ਤਾਨਾਮਾਕ੍ਸੇਪਕਪ੍ਰਕਾਰਾਣਾਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧਮਾਹ– ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਲਕ੍ਸਣਮੇਵ ਜੇਜ੍ਜਟੇਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੋਥਗੁਰੁਤ੍ਵਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣ ਏਵ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਚਤੁਰ੍ਥਮਭਿਘਾਤਜਮਿਤਿ ਦਣ੍ਡਾਪਤਾਨਕਾਦਿਤ੍ਰਿਤਯਾਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥਤ੍ਵਮ੍, ਅਭਿਘਾਤਜਂ ਦਣ੍ਡਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਕੁਪਿਤਵਾਤਜਮ੍; ਅਸ੍ਯ ਚ ਲਕ੍ਸਣਮ੍– ‘‘ਯਦਾ ਤੁ ਧਮਨੀਃ ਸਰ੍ਵਾਃ’’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍||੩੭||

Adhikarana apatAnakasyAsAdhyalakShaNam (38) · Śloka 38

ਗਰ੍ਭਪਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਸ੍ਰਵਾਚ੍ਚ ਯਃ ||੩੮|| ਅਭਿਘਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਪਤਾਨਕਃ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਅਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ– ਗਰ੍ਭਪਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਦਾਧਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੇਦੇਨਾਕ੍ਸੇਪਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਧਾ ਇਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ– ਏਕਃ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਵਾਤੇਨ, ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤੇਨ, ਤਤੀਯਃ ਕੇਵਲੇਨ, ਚਤੁਰ੍ਥੋਭਿਘਾਤੇਨੇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਗਰ੍ਭਪਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਤਿਸ੍ਰਾਵਜੌ ਕੇਵਲਵਾਤੇਨ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੌ| ਏਤੇਸਾਂ ਚ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰਾਕ੍ਸੇਪਣਂ ਬੋਧ੍ਯਮ੍ ਆਕ੍ਸੇਪਕਵਿਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਤ੍||੩੮||

Adhikarana pakShavadhasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (39-41) · Śloka 41

ਗਹੀਤ੍ਵਾਰ੍ਧਂ ਤਨੋਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਰ੍ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਚ ||੩੯|| ਪਕ੍ਸਮਨ੍ਯਤਰਂ ਹਨ੍ਤਿ ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਮੋਕ੍ਸਯਨ੍ | ਕਤ੍ਸ੍ਨੋਰ੍ਧਕਾਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯਾਦਕਰ੍ਮਣ੍ਯੋ ਵਿਚੇਤਨਃ ||੪੦|| ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਂ ਤਂ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯੇ ਪਕ੍ਸਵਧਂ ਵਿਦੁਃ | ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਸ੍ਤਦ੍ਵਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਕਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤੇਨਿਲੇ ||੪੧|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |

ਪਕ੍ਸਵਧਮਾਹ– ਗਹੀਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਧਮਿਤਿ ਅਰ੍ਧਮਰ੍ਯਾਦਯਾ ਅਰ੍ਧਨਾਰੀਸ਼੍ਵਰਵਤ੍| ਪਕ੍ਸਂ ਬਾਹੁਕਕ੍ਸਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦਿਭਾਗਮ੍, ਅਨ੍ਯਤਰਮਿਤਿ ਵਾਮਂ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਵਾ| ਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਕਫਸਹਿਤਸ੍ਨਾਯੁਭਿਰ੍ਵਤਾਨ੍ ਮੋਕ੍ਸਯਨ੍ਨਿਤਿ ਗਦਾਧਰਃ; ਅਤ ਏਵ “ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਰ੍ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ” ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਰ੍ਧਕਾਯ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਪਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਗ੍ਰਹਣਂ ਯੁਗਪਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਅਕਰ੍ਮਣ੍ਯ ਈਸਚ੍ਚੇਸ੍ਟਾਕ੍ਸਮਃ| ਵਿਚੇਤਨੋਲ੍ਪਚੇਤਨਃ, ਈਸਤ੍ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਜ੍ਞਾਨਵਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਦ੍ਵਚ੍ਚੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯੂਰ੍ਵਿਸ਼ੋਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਚਾਤਿਦਿਸ਼ਤਿ||੩੯-੪੧||

Adhikarana pakShavadhasya sAdhyAsAdhyavicAraH (42-43) · Śloka 43

ਦਾਹਸਨ੍ਤਾਪਮੂਰ੍ਛਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਾਯੌ ਪਿਤ੍ਤਸਮਨ੍ਵਿਤੇ | ਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੋਥਗੁਰੁਤ੍ਵਾਨਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਫਾਨ੍ਵਿਤੇ ||੪੨|| ਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਹਤਂ ਪਕ੍ਸਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤਮਂ ਵਿਦੁਃ | ਸਾਧ੍ਯਮਨ੍ਯੇਨ ਸਂਯੁਕ੍ਤਮਸਾਧ੍ਯਂ ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਕਮ੍ ||੪੩|| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) | (ਗਰ੍ਭਿਣੀਸੂਤਿਕਾਬਾਲਵਦ੍ਧਕ੍ਸੀਣੇਸ੍ਵਸਕ੍ਸ੍ਰੁਤੇ | ਪਕ੍ਸਾਘਾਤਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍ ਵੇਦਨਾਰਹਿਤੋ ਯਦਿ) |

ਤਸ੍ਯੈਵ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਦਾਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਲਕ੍ਸਣਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵਾਤਰੋਗੇ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਵਾਯਾਵਿਤਿ ਕਤਵਾਨ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਕੇਵਲਃ| ਅਨ੍ਯੇਨੇਤਿ ਕਫੇਨ, ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਵਾ| ਕ੍ਸਯਹੇਤੁਕਮਿਤਿ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਕੁਪਿਤਸ਼ੁਦ੍ਧਵਾਤਜਮਿਤਿ||੪੨-੪੩||

Adhikarana arditasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (44-46) · Śloka 46

ਉਚ੍ਚੈਰ੍ਵ੍ਯਾਹਰਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਖਾਦਤਃ ਕਠਿਨਾਨਿ ਵਾ | ਹਸਤੋ ਜਮ੍ਭਤੋ ਵਾਪਿ ਭਾਰਾਦ੍ਵਿਸਮਸ਼ਾਯਿਨਃ ||੪੪|| ਸ਼ਿਰੋਨਾਸੌਸ੍ਠਚਿਬੁਕਲਲਾਟੇਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਗਃ | ਅਰ੍ਦਯਤ੍ਯਨਿਲੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਮਰ੍ਦਿਤਂ ਜਨਯਤ੍ਯਤਃ | ਵਕ੍ਰੀਭਵਤਿ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਧਂ ਗ੍ਰੀਵਾ ਚਾਪ੍ਯਪਵਰ੍ਤਤੇ ||੪੫|| ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚਲਤਿ ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗੋ ਨੇਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਵੈਕਤਮ੍ | ਗ੍ਰੀਵਾਚਿਬੁਕਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਚ ਵੇਦਨਾ ||੪੬|| (ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰਜੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸੋ ਵੇਪਥੁਰ੍ਨੇਤ੍ਰਮਾਵਿਲਮ੍ | ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਵਚਿ ਸ੍ਵਾਪਸ੍ਤੋਦੋ ਮਨ੍ਯਾਹਨੁਗ੍ਰਹਃ) | ਤਮਰ੍ਦਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਚਕ੍ਸਣਾਃ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਅਰ੍ਦਿਤਮਾਹ– ਉਚ੍ਚੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰ੍ਦਯਤਿ ਪੀਡਯਤਿ| ਅਪਵਰ੍ਤਤੇ ਵਕ੍ਰੀਭਵਤਿ| ਚਲਤਿ ਕਮ੍ਪਤੇ| ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗੋਨਿਰ੍ਗਮੋ ਵਚਨਸ੍ਯ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਭ੍ਰੂਗਣ੍ਡਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਵੈਕਤਂ ਵੇਦਨਾਸ੍ਫੁਰਣਵਕ੍ਰਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍| ਗ੍ਰੀਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਰ੍ਦਿਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਗ੍ਰੀਵਾਦੀਨਾਂ ਵੇਦਨੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਤੁ ਮੁਖਾਰ੍ਧਵਚ੍ਛਰੀਰਾਰ੍ਧਵ੍ਯਾਪਕੋਪ੍ਯਰ੍ਦਿਤਃ ਪਠਿਤਃ| ਯਦਾਹ ਦਢਬਲਃ– ‘ਅਰ੍ਧੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮੁਖਾਰ੍ਧੇ ਵਾ ਕੇਵਲੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਰ੍ਦਿਤਮ੍|’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਦਾ ਅਰ੍ਦਿਤਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗਵਾਤਯੋਃ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵੇਗਿਤ੍ਵੇਨਾਰ੍ਦਿਤੇ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵੇਦਨਾ ਭਵਤਿ, ਅਰ੍ਧਾਙ੍ਗਵਾਤੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵਦੈਵੇਤਿ ਭੇਦਃ; ਅਥਵਾ ਯਥੋਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋਰ੍ਦਿਤਃ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਤ੍ਵਰ੍ਧਾਙ੍ਗਵਾਤ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤੁ ਮੁਖਮਾਤ੍ਰ ਏਵਾਰ੍ਦਿਤਃ ਪਠਿਤਃ, ਅਰ੍ਧਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯਾਰ੍ਧਾਙ੍ਗਵਾਤੇਨ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ ਏਵਾਤ੍ਰ ਮਾਧਵੇਨ ਲਿਖਿਤਃ||੪੪-੪੬||

Adhikarana arditasyAsAdhyalakShaNam (47) · Śloka 47

ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯਾਨਿਮਿਸਕ੍ਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਭਾਸਿਣਃ ||੪੭|| ਨ ਸਿਧ੍ਯਤ੍ਯਰ੍ਦਿਤਂ ਗਾਢਂ ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਸਂ ਵੇਪਨਸ੍ਯ ਚ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਤਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਮਿਸਾਕ੍ਸਸ੍ਯ ਨਿਮੇਸਾਸਮਰ੍ਥਚਕ੍ਸੁਸਃ| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਾਵ੍ਯਕ੍ਤਭਾਸਿਣ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਸਕ੍ਤਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਮ੍, ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਪੀਡਿਤਵਰ੍ਣਪਦਂ, ਭਾਸਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮਾਹੁਃ; ਤਨ੍ਨ, ਚਰਕੇ ‘‘ਦੀਨਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਸਮੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾ ਕਾਲੇ ਸਜ੍ਜਤਿ ਚਾਸ੍ਯ ਵਾਕ੍|’’ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਸਮਿਤਿ ਅਤੀਤਵਰ੍ਸਤ੍ਰਯਮ੍; ਅਥਵਾ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਮੁਖਨਾਸਾਚਕ੍ਸੁਸਾਂ ਵਰ੍ਸਃ ਸ੍ਰਵਣਂ ਯਤ੍ਰ ਤਤ੍ਤਥੇਤ੍ਯਾਹੁਃ||੪੭||

Adhikarana AkShepakAdInAM vegashAntau svasthatvam (48) · Śloka 48

ਗਤੇ ਵੇਗੇ ਭਵੇਤ੍ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦਿਸੁ ||੪੮|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |

ਆਕ੍ਸੇਪਕਾਦੀਨਾਮਰ੍ਦਿਤਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਵੇਗਿਤ੍ਵਮਾਹ– ਗਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਪੀਡਾਲਾਘਵਂ, ਭਾਰਾਪਗਮੇ ਸੁਖਿਤ੍ਵਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਵਤ੍||੪੮||

Adhikarana hanugrahalakShaNam (49-50) · Śloka 50

ਜਿਹ੍ਵਾਨਿਰ੍ਲੇਖਨਾਚ੍ਛੁਸ੍ਕਭਕ੍ਸਣਾਦਭਿਘਾਤਤਃ | ਕੁਪਿਤੋ ਹਨੁਮੂਲਸ੍ਥਃ ਸ੍ਰਂਸਯਿਤ੍ਵਾਨਿਲੋ ਹਨੁਮ੍ ||੪੯|| ਕਰੋਤਿ ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮਥਵਾ ਸਂਵਤਾਸ੍ਯਤਾਮ੍ | ਹਨੁਗ੍ਰਹਃ ਸ ਤੇਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਚ੍ਚਰ੍ਵਣਭਾਸਣਮ੍ ||੫੦|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |

ਹਨੁਗ੍ਰਹਮਾਹ– ਜਿਹ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਨੁਮੂਲਸ੍ਥਃ ਕਪੋਲਮੂਲਸ੍ਥਃ| ਹਨੁਂ ਸ੍ਰਂਸਯਿਤ੍ਵਾਧਃ ਕਤ੍ਵਾ| ਵਿਵਤਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮ੍ ਆਸ੍ਯਵਿਵਤਿਂ, ਸਂਵਤਾਸ੍ਯਤਾਮ੍ ਆਸ੍ਯਸਂਵਤਿਂ; ਸਾ ਚ ਵਾਯੋਰਨਿਯਤਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍||੪੯-੫੦||

Adhikarana manyAstambhalakShaNam (51) · Śloka 51

ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਸਨਸ੍ਥਾਨਵਿਵਤੋਰ੍ਧ੍ਵਨਿਰੀਕ੍ਸਣੈਃ | ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਪ੍ਰਕੁਰੁਤੇ ਸ ਏਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਵਤਃ ||੫੧|| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਮਾਹ– ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਏਵੇਤਿ ਵਾਤਃ||੫੧||

Adhikarana jihvAstambhalakShaNam (52) · Śloka 52

ਵਾਗ੍ਵਾਹਿਨੀਸਿਰਾਸਂਸ੍ਥੋ ਜਿਹ੍ਵਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਤੇਨਿਲਃ | ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ ਤੇਨਾਨ੍ਨਪਾਨਵਾਕ੍ਯੇਸ੍ਵਨੀਸ਼ਤਾ ||੫੨|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |

ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਮਾਹ– ਵਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਗ੍ਵਾਹਿਨੀਸਿਰਾਸਂਸ੍ਥ ਇਤਿ ਵਾਗ੍ਵਾਹਿਨੀ ਯਾ ਸਿਰਾ ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਂ, ਸਮਸ੍ਤਪਕ੍ਸੇ “ਪੁਂਵਤ੍ ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਜਾਤੀਯਦੇਸ਼ੀਯੇਸੁ” ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪੁਂਵਦ੍ਭਾਵਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ| ਅਨ੍ਨਪਾਨਵਾਕ੍ਯੇਸ੍ਵਨੀਸ਼ਤੇਤਿ ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਭ੍ਯਵਹਾਰਵਚਨੇਸੁ ਅਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍||੫੨||

Adhikarana sirAgrahasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (53) · Śloka 53

ਰਕ੍ਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਪਵਨਃ ਕੁਰ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧਧਰਾਃ ਸਿਰਾਃ | ਰੂਕ੍ਸਾਃ ਸਵੇਦਨਾਃ ਕਸ੍ਣਾਃ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਿਰਾਗ੍ਰਹਃ ||੫੩|| (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |

ਸਿਰਾਗ੍ਰਹਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਧਧਰਾ ਇਤਿ ਗ੍ਰੀਵਾਗਤਾਃ, ਤਾਸਾਂ ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਂ ਵੇਦਨਾਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸੋਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪੇਣੈਵ, ਕਾਕਣਕੁਸ੍ਠਵਤ੍| ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਸ਼ਿਰੋਧਾਰਕਸਿਰਾਦੁਸ੍ਟ੍ਯਾ ਸ਼ਿਰੋਵੇਦਨਾਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍ ‘ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹ’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ, ਲਕ੍ਸਣਂ ਤੁ ਤਦੇਵ||੫੩||

Adhikarana gRudhrasIlakShaNam (54) · Śloka 54

ਸ੍ਫਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵਾ ਕਟਿਪਸ੍ਠੋਰੁਜਾਨੁਜਙ੍ਘਾਪਦਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ | ਗਧ੍ਰਸੀ ਸ੍ਤਮ੍ਭਰੁਕ੍ਤੋਦੈਰ੍ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਮੁਹੁਃ ||੫੪|| ਵਾਤਾਦ੍ਵਾਤਕਫਾਤ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਗੌਰਵਾਰੋਚਕਾਨ੍ਵਿਤਾ | (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਗਧ੍ਰਸੀਮਾਹ– ਸ੍ਫਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਫਿਕ੍ ਪੂਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਥਮਤੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾ ਸ੍ਤਮ੍ਭਰੁਕ੍ਤੋਦੈਰ੍ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਸ੍ਫਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵਾ; ਈਸ਼ਾਨਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਗਧ੍ਰਸੀ ਵਾਤਾਦਿਤਿ ਯੋਜਯਤਿ, ਏਸਾ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਸ੍ਫਿਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵੇਨ ‘ਪੂਰ੍ਵਾ ਸ੍ਫਿਕ੍ ਕਟੀਪਸ੍ਠ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਾਠੇਨ ਵੋਪਪਦ੍ਯਤੇ ਨਾਨ੍ਯਥਾ| ‘ਸ੍ਫਿਕ੍ਪੂਰ੍ਵਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਂ ਜਾਨੁਜਙ੍ਘਾਪਦਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਰਮਾਦਿਤਿ ਨ ਯੁਗਪਤ੍| ਵਾਤਾਦਿਤਿ ਛੇਦਃ| ਵਾਤਕਫਾਰਬ੍ਧਾ ਗਧ੍ਰਸੀ, ਸਾ ਉਕ੍ਤਵਾਤਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤਾਪਿ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਗੌਰਵਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾ ਭਵਤੀਤਿ ਗਧਸੀਦ੍ਵਯਮੁਕ੍ਤਮ੍||੫੪||

Adhikarana gRudhrasyA visheShalakShaNam (55-56) · Śloka 56

ਵਾਤਜਾਯਾਂ ਭਵੇਤ੍ਤੋਦੋ ਦੇਹਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਵਕ੍ਰਤਾ | ਜਾਨੁਕਟ੍ਯੂਰੁਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸ੍ਫੁਰਣਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ ਭਸ਼ਮ੍ ||੫੫|| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਭਵਾਯਾਂ ਤੁ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਵਹ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਮ੍ | ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਮੁਖਪ੍ਰਸੇਕਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ||੫੬||

ਗਧ੍ਰਸ੍ਯਾਃ ਪੁਨਰਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਵਾਤਜਾਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਮਮ੍||੫੫-੫੬||

Adhikarana vishvAcIlakShaNam (57) · Śloka 57

ਤਲਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਯਾਃ ਕਣ੍ਡਰਾ ਬਾਹੁਪਸ੍ਠਤਃ ||੫੭|| ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਕਰੀ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਚੇਤਿ ਸੋਚ੍ਯਤੇ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀਮਾਹ– ਤਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਲਂ ਹਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਰਿਭਾਗਃ, ਤਲਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਉਪਰਿਵਚਨਃ, ਯਥਾ– ਭੂਤਲਮਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ– ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਪਸ੍ਠਂ ਬਾਹੁਪਸ੍ਠਂ, ਤਤ ਆਰਭ੍ਯ ਹਸ੍ਤਤਲਂ ਲਕ੍ਸੀਕਤ੍ਯਾਙ੍ਗੁਲੀਨਾਂ ਯਾਃ ਕਣ੍ਡਰਾਸ੍ਤਾਃ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਕਰੀ ਯਾ ਸਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ| ਬਾਹ੍ਵੋਃ ਕਰ੍ਮ ਗ੍ਰਹਣਾਕੁਞ੍ਚਨਾਦਿ, ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵਪਰਂ, ਤੇਨੈਕਬਾਹਾਵਪਿ ਭਵਤਿ ਵਾਤਰਕ੍ਤਵਤ੍| ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣ ਗਧ੍ਰਸੀਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯੋਃ ਖਲ੍ਲੀਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਤਯੋਰਪਿ ਕਰਮੂਲਾਵਮੋਟਨਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਹਾਰੀਤੇ– ‘‘ਵਿਸ਼੍ਵਾਚੀ ਗਧ੍ਰਸੀ ਚੋਕ੍ਤਾ ਖਲ੍ਲੀ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਨ੍ਵਿਤਾ|’’ ਇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਚਕ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਹ– ਚਰਕੇ “ਖਲ੍ਲੀ ਤੁ ਪਾਦਜਙ੍ਘੋਰੁਕਰਮੂਲਾਵਮੋਟਨੀ|” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯਾਃ ਪਥਗੇਵ ਖਲ੍ਲੀ ਪਠਿਤਾ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਤੁ ਖਲ੍ਲੀ ਨ ਪਠਿਤੈਵ; ਨਹਿ ਤੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾਃ ਪਠ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਚਰਕਕ੍ਤਪਰਸ੍ਪਰਵਾਤਾਵਰਣਲਕ੍ਸਣਮੇਵ ਨ ਪਠਿਤਂ; ਹਾਰੀਤੇਨ ਤੁ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜਾਯੋਗਾਦ੍ ਗਧ੍ਰਸੀਵਿਸ਼੍ਵਾਚ੍ਯੋਃ ਖਲ੍ਲੀਤ੍ਵਂ ਪਠਿਤ੍ਵਂ, ਭਵਤਿ ਹਿ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ਤਰਯੋਗਾਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਰੋਗਾਨ੍ਤਰਤ੍ਵਂ; ਯਥਾ– ਅਸ੍ਠੀਲੈਵ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲਾ, ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯੇਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ, ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗ ਏਵ ਕਾਮਲੇਤ੍ਯਾਦਿ||੫੭||

Adhikarana kroShTukashIrShalakShaNam (58) · Śloka 58

ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜਃ ਸ਼ੋਥੋ ਜਾਨੁਮਧ੍ਯੇ ਮਹਾਰੁਜਃ ||੫੮|| ਜ੍ਞੇਯਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਸ੍ਤੁ ਸ੍ਥੂਲਃ ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਵਤ੍ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਮਾਹ– ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਜ ਇਤਿ ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਖ੍ਯਵਿਕਾਰਜਃ, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਰ੍ਥਂ ਪਥਕ੍ ਪਠਿਤ ਇਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਭ੍ਯਾਂ ਜਾਤ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਹ੍ਯਯਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇਣਾਪਿ; ਜਾਨੁਦੇਸ਼ਨਿਯਤਤ੍ਵੇਨ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇਨ ਚੇਤਰਵਾਤਰਕ੍ਤਸ਼ੋਥਾਦ੍ਭੇਦ ਇਤਿ| ਕ੍ਰੋਸ੍ਟੁਕਸ਼ੀਰ੍ਸਵਤ੍ ਸ਼ਗਾਲਮਸ੍ਤਕਵਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਃ||੫੮||

Adhikarana kha~jjalakShaNam (59) · Śloka 59

ਵਾਯੁਃ ਕਟ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਕਣ੍ਡਰਾਮਾਕ੍ਸਿਪੇਦ੍ਯਦਾ ||੫੯|| ਖਞ੍ਜਸ੍ਤਦਾ ਭਵੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਃ ਪਙ੍ਗੁਃ ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਧਾਤ੍ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਖਞ੍ਜਮਾਹ– ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਕ੍ਥ੍ਨਃ ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਙ੍ਘਾਯਾਃ, ਕਣ੍ਡਰਾਂ ਮਹਾਸ੍ਨਾਯੁਮ੍, ਆਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ ਈਸਤ੍ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍, ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਗਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਸਕ੍ਥ੍ਨੋਰਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨੇਨੈਵ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਦ੍ਵਯੋਰਿਤਿ ਪਦੇਨ ਨਿਯਮਯਤਿ– ਸਕ੍ਥਿਦ੍ਵਯਸ੍ਯੈਵ ਵਧਾਤ੍ ਪਙ੍ਗੁਃ, ਏਕਸਕ੍ਥਿਵਧਾਤ੍ ਖਞ੍ਜ ਇਤਿ; ਵਧਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਗਮਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਨਾਸ਼ਃ||੫੯||

Adhikarana kalAyakha~jjalakShaNam (60) · Śloka 60

ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਮਨ੍ ਵੇਪਤੇ ਯਸ੍ਤੁ ਖਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ ||੬੦|| ਕਲਾਯਖਞ੍ਜਂ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਮ੍ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਖਞ੍ਜਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ– ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਮਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਾਮਨ੍ਨਿਤਿ ਗਮਨਮਾਰਭਮਾਣੋ ਵੇਪਤੇ| ਪ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੋਯਮਾਦਿਕਰ੍ਮਣਿ| ਖਞ੍ਜਨ੍ਨਿਵ ਗਚ੍ਛਤਿ ਵਿਕਲਯਨ੍ਨਿਵ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਗਮਨਾਰਮ੍ਭੇਨ ਅਨ੍ਯੇਨ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਵੇਪਤੇ ਤੇਨ ਖਞ੍ਜਾਦਸ੍ਯ ਭੇਦਃ| ਮੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਧਿਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਮਿਤਿ ਸ਼ਿਥਿਲੀਕਤਸਨ੍ਧਿਬਨ੍ਧਨਮ੍| ਕਲਾਯਖਞ੍ਜ ਇਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਰੂਢਾ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਅਯਮੇਵਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਖਞ੍ਜਵਾਤ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ||੬੦||

Adhikarana vAtakaNTakalakShaNam (61) · Śloka 61

ਰੁਕ੍ ਪਾਦੇ ਵਿਸਮੇਨ੍ਯਸ੍ਤੇ ਸ਼੍ਰਮਾਦ੍ਵਾ ਜਾਯਤੇ ਯਦਾ ||੬੧|| ਵਾਤੇਨ ਗੁਲ੍ਫਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਮਾਹੁਰ੍ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮ੍ | (ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੫) |

ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮਾਹ– ਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮਪਾਦਨ੍ਯਾਸਕੁਪਿਤਃ ਸ਼੍ਰਮਕੁਪਿਤੋ ਵਾ ਵਾਯੁਰ੍ਗੁਲ੍ਫੇ ਵੇਦਨਾਂ ਜਨਯਨ੍, ਵਾਤਕਣ੍ਟਕਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਅਯਮੇਵਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਖੁਡੁਕਾਵਾਤ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਃ||੬੧||

Adhikarana pAdadAhalakShaNam (62) · Śloka 62

ਪਾਦਯੋਃ ਕੁਰੁਤੇ ਦਾਹਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸਕ੍ਸਹਿਤੋਨਿਲਃ ||੬੨|| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਤਃ ਪਾਦਦਾਹਂ ਤਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਪਾਦਦਾਹਮਾਹ– ਪਾਦਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਤਸ਼੍ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਤ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦੋ ਦਾਹ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਾਦੇਰਭਾਵਾਦ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤਾਦਸ੍ਯ ਭੇਦਃ||੬੨||

Adhikarana pAdaharShalakShaNam (63) · Śloka 63

ਹਸ੍ਯੇਤੇ ਚਰਣੌ ਯਸ੍ਯ ਭਵੇਤਾਂ ਚਾਪਿ ਸੁਪ੍ਤਕੌ ||੬੩|| ਪਾਦਹਰ੍ਸਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਤਃ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਪਾਦਹਰ੍ਸਮਾਹ– ਹਸ੍ਯੇਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਸ੍ਯੇਤੇ ਹਰ੍ਸਯੁਕ੍ਤੌ ਭਵਤਃ, ਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਰੋਮਾਞ੍ਚਪ੍ਰਾਯਃ ਅਨ੍ਤਃਸ਼ੀਤੋ ਝਿਣਿਝਿਣਿਵਤ੍ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਝਿਣਿਝਿਣਿ ਤੁ ਨ ਚਿਰਾਨੁਬਨ੍ਧਿਨੀ ਕੇਵਲਵਾਤਜੇਤਿ ਭੇਦਃ||੬੩||

Adhikarana aMsashoShalakShaNam (64) · Śloka 64

ਅਂਸਦੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੋਸਯੇਦਂਸਬਨ੍ਧਨਮ੍ ||੬੪|| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਅਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਲੋਕਾਰ੍ਧੇਨਾਂਸਸ਼ੋਸਃ ਕੇਵਲਵਾਤਜ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਅਂਸਬਨ੍ਧਨਕਾਰਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਅਂਸਬਨ੍ਧਨਃ; ਏਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ‘ਅਂਸਸ਼ੋਸਂ ਜਨਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ||੬੪||

Adhikarana avabAhukalakShaNam (65) · Śloka 65

ਸਿਰਾਸ਼੍ਚਾਕੁਞ੍ਚ੍ਯ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥੋ ਜਨਯੇਦਵਬਾਹੁਕਮ੍ |੬੫| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਅਵਬਾਹੁਕਮਾਹ– ਸਿਰਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥੋਂਸਦੇਸ਼ਸ੍ਥਃ| ਅਯਂ ਚ ਵਾਤਕਫਜਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਅਵਬਾਹੁਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹੁਃ; ਤਨ੍ਨ, ਯਤਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨੋਕ੍ਤਮ੍– ‘ਅਂਸਸ਼ੋਸਾਵਬਾਹੁਕਯੋਰ੍ਬਾਹੁਮਧ੍ਯੇ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਃ’ (ਸੁ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੮) ਇਤਿ| ਏਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਪਠਿਤਮ੍– “ਯਦਾ ਸ਼ਬ੍ਦਵਹਂ ਵਾਯੁਃ” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਮਾਧਵੇਨ ਤੁ ਪ੍ਰਕਰਣਾਨੁਰੋਧਂ ਮਨ੍ਯਮਾਨੇਨ ਕਰ੍ਣਰੋਗ ਏਵ ਤਤ੍ ਪਠਿਤਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾਪਿ ਬਾਧਿਰ੍ਯਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੌ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਪਿ ਪਠਿਤੌ; ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਚੇਤ੍; ਨੈਵ, ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਸ਼ਬ੍ਦਵਹਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਕਰ੍ਣਸ਼ਸ੍ਕੁਲ੍ਯਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਨਭੋਦੇਸ਼ ਉਕ੍ਤਃ, ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਵਹਾਃ ਸਿਰਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਮਾਧਵੇਨ ਤੁ ਕਰ੍ਣਰੋਗੇ ਸ਼ਬ੍ਦਾਸ਼੍ਰਵਣਤ੍ਵਾਵਿਸ਼ੇਸਾਦੇਤਦੇਵ ਤਤ੍ਰ ਪਠਿਤਮਿਤ੍ਯਵਿਰੋਧਃ|੬੫|–

Adhikarana mUkAdInAM lakShaNam (65) · Śloka 65

ਆਵਤ੍ਯ ਵਾਯੁਃ ਸਕਫੋ ਧਮਨੀਃ ਸ਼ਬ੍ਦਵਾਹਿਨੀਃ ||੬੫|| ਨਰਾਨ੍ ਕਰੋਤ੍ਯਕ੍ਰਿਯਕਾਨ੍ਮੂਕਮਿਨ੍ਮਿਨਗਦ੍ਗਦਾਨ੍ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਮੂਕਾਦੀਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਹ– ਆਵਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕ੍ਰਿਯਕਾਨ੍ ਅਵਚਨਕ੍ਰਿਯਕਾਨਿਤਿ; ਨਞਯਮਭਾਵੇ, ਈਸਦਰ੍ਥੇ ਚ| ਆਦ੍ਯੋ ਮੂਕੋਵਚਨਃ, ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਮਿਨ੍ਮਿਨਃ ਸਾਨੁਨਾਸਿਕਸਰ੍ਵਵਚਨਃ, ਤਤੀਯੋ ਗਦ੍ਗਦੋ ਲੁਪ੍ਤਪਦਵ੍ਯਞ੍ਜਨਾਭਿਧਾਯੀ| ਏਸਾਂ ਚ ਸਮਾਨਕਾਰਣਾਭਿਧਾਨੇਪਿ ਦੁਸ੍ਟੇਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦਿਭਿਰਦਸ੍ਟਵਸ਼ਾਦ੍ਵਾ ਭੇਦ ਇਤ੍ਯੁਨ੍ਨੇਯਮ੍||੬੫||

Adhikarana tUnIlakShaNam (66) · Śloka 66

ਅਧੋ ਯਾ ਵੇਦਨਾ ਯਾਤਿ ਵਰ੍ਚੋਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਾ ||੬੬|| ਭਿਨ੍ਦਤੀਵ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਂ ਸਾ ਤੂਨੀ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਤੂਨੀਮਾਹ– ਅਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ ਇਤਿ ਗੁਦੋਪਸ੍ਥਮ੍| ਵੇਦਨਾ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਵਰ੍ਚੋਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਾ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਾ, ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮੂਤ੍ਰਪੁਟਯੋਰ੍ਵ੍ਯਸ੍ਤਸਮਸ੍ਤਯੋਰ੍ਜਾਤਾ| ਉਪਸ੍ਥਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਯੋਰ੍ਗੁਹ੍ਯਮ੍| ਨਾਮਤਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਿਤਃ||੬੬||

Adhikarana pratitUnIlakShaNam (67) · Śloka 67

ਗੁਦੋਪਸ੍ਥੋਤ੍ਥਿਤਾ ਯਾ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਂ ਪ੍ਰਧਾਵਿਤਾ ||੬੭|| ਵੇਗੈਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਂ ਯਾਤਿ ਪ੍ਰਤਿਤੂਨੀਤਿ ਸੋਚ੍ਯਤੇ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਪ੍ਰਤਿਤੂਨੀਮਾਹ– ਗੁਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਮਿਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍| ਵੇਗੈਰ੍ਵਾਤਕਤੋਦ੍ਗਮੈਃ| ਸੇਤ੍ਯਨੇਨ ‘ਭਿਨ੍ਦਤੀਵ’ ਇਤ੍ਯਤਿਦਿਸ਼੍ਯਤੇ||੬੭||

Adhikarana AdhmAnalakShaNaM, pratyAdhmAnalakShaNaM ca (68-69) · Śloka 69

ਸਾਟੋਪਮਤ੍ਯੁਗ੍ਰਰੁਜਮਾਧ੍ਮਾਤਮੁਦਰਂ ਭਸ਼ਮ੍ ||੬੮|| ਆਧ੍ਮਾਨਮਿਤਿ ਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ ਘੋਰਂ ਵਾਤਨਿਰੋਧਜਮ੍ | ਵਿਮੁਕ੍ਤਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਹਦਯਂ ਤਦੇਵਾਮਾਸ਼ਯੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ ||੬੯|| ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕਫਵ੍ਯਾਕੁਲਿਤਾਨਿਲਮ੍ | (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਆਧ੍ਮਾਨਮਾਹ– ਸਾਟੋਪਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਟੋਪਮਿਤਿ ਆਟੋਪਸ਼੍ਚਲਚਲਨਮਿਤਿ ਗਯਦਾਸਃ, ਗੁਡਗੁਡਾਸ਼ਬ੍ਦ ਇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ| ਆਧ੍ਮਾਤਂ ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਚਰ੍ਮਪੁਟਕਸ੍ਥਾਨੀਯਮ੍| ਉਦਰਮਿਤਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਧ੍ਮਾਨਸ੍ਯ ਆਮਾਸ਼ਯਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਾਤ੍| ਘੋਰਮਿਤਿ ਕਸ੍ਟਪ੍ਰਦਮ੍| ਆਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਸਤ੍ਤ੍ਯਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਹਦਯਯੋਰਪਿ ਵੇਦਾਨਾਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਵਿਮੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵੇਤ੍ਯਨੇਨ ਸਾਟੋਪਾਦਿਤ੍ਵਮਤਿਦਿਸ਼ਤਿ| ਕਫਵ੍ਯਾਕੁਲਿਤਾਨਿਲਂ ਕਫਾਵਤਵਾਤਮ੍||੬੮-੬੯||

Adhikarana aShThIlAlakShaNaM, pratyaShThIlAlakShaNaM ca (70-72) · Śloka 72

ਨਾਭੇਰਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਸਞ੍ਜਾਤਃ ਸਞ੍ਚਾਰੀ ਯਦਿ ਵਾਚਲਃ ||੭੦|| ਅਸ੍ਠੀਲਾਵਦ੍ਘਨੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਯਤ ਉਨ੍ਨਤਃ | ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲਾਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਿਨੀਮ੍ ||੭੧|| ਏਤਾਮੇਵ ਰੁਜੋਪੇਤਾਂ ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਿਨੀਮ੍ | ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲਾਮਿਤਿ ਵਦੇਜ੍ਜਠਰੇ ਤਿਰ੍ਯਗੁਤ੍ਥਿਤਾਮ੍ ||੭੨|| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧) |

ਅਸ੍ਠੀਲਾਮਾਹ– ਨਾਭੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਠੀਲਾ ਉਤ੍ਤਰਾਪਥੇ ਵਰ੍ਤੁਲਃ ਪਾਸਾਣਵਿਸ਼ੇਸ ਇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਮਤਾਨੁਵਾਦੀ ਕਾਰ੍ਤਿਕਃ, ਕਰ੍ਮਕਾਰਾਣਾਂ ਵਰ੍ਤੁਲਾ ਦੀਰ੍ਘਾ ਲੌਹਭਾਣ੍ਡੀਤਿ ਗਯਦਾਸਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਾਯਤ ਉਪਰਿਦੀਰ੍ਘਃ| ਉਨ੍ਨਤਃ ਤਿਰ੍ਯਗੁਨ੍ਨਤਃ| ਵਾਤਕਤਾ ਅਸ੍ਠੀਲਾ ਵਾਤਾਸ੍ਠੀਲੇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਪਰਂ, ਵ੍ਯਾਵਤ੍ਤ੍ਯਭਾਵਾਤ੍| ਬਹਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਿਨੀਂ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਵਰੋਧਿਨੀਮ੍| ਏਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸੈਵ ਜਠਰੇ ਤਿਰ੍ਯਗੁਤ੍ਥਿਤਾ ਤਿਰ੍ਯਗਾਯਤਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਸ੍ਠੀਲੇਤਿ ਭੇਦਃ| ਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਿਨੀਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਪਰਮ੍||੭੦-੭੨||

Adhikarana bastau pratilome vAyau vividhamUtrarodhakavikArasambhavaH (73) · Śloka 73

ਮਾਰੁਤੇਨੁਗੁਣੇ ਬਸ੍ਤੌ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ | ਵਿਕਾਰਾ ਵਿਵਿਧਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ ||੭੩|| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੩) |

ਅਸ੍ਠੀਲਾਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਾਮਪਿ ਵਾਤਵਿਕਤਿਂ ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਿਨੀਮਾਹ– ਮਾਰੁਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਗੁਣੇਨੁਲੋਮੇ| ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੇ ਮਾਰੁਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵਿਕਾਰਾ ਅਸ਼੍ਮਰੀਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਦਯਃ||੭੩||

Adhikarana vepathulakShaNam (74) · Śloka 74

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਕਮ੍ਪਃ ਸ਼ਿਰਸੋ ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਪਥੁਸਞ੍ਜ੍ਞਕਃ |੭੪|

ਵੇਪਥੁਵਾਤਵਿਕਾਰਮਾਹ– ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਰਸਃ ਕਮ੍ਪ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਸ਼ਿਰ ਇਤ੍ਯਵਯਵੋਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨ ਹਸ੍ਤਾਦੇਰਪਿ ਕਮ੍ਪੋ ਵੇਪਥੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੭੪|–

Adhikarana khallIlakShaNam, UrdhvavAtalakShaNaM ca (74) · Śloka 74

ਖਲ੍ਲੀ ਤੁ ਪਾਦਜਙ੍ਘੋਰੁਕਰਮੂਲਾਵਮੋਟਨੀ ||੭੪|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਖਲ੍ਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਲ੍ਲੀ ‘ਸਿਰਾਵਮੋਟਨ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ||੭੪||

Adhikarana UrdhvavAtalakShaNam (75) · Śloka 75

ਅਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਮਾਰੁਤੇਨ ਵਾ | ਕਰੋਤ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਃ ਸ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੭੫||

ਅਧਃ ਪ੍ਰਤਿਹਤੋ ਵਾਯੁਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਮਾਰੁਤੇਨ ਚ| ਕਰੋਤ੍ਯੁਦ੍ਗਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||੭੫||

Adhikarana anuktavAtarogasa~ggrahaH (76-77) · Śloka 77

ਸ੍ਥਾਨਨਾਮਾਨੁਰੂਪੈਸ਼੍ਚ ਲਿਙ੍ਗੈਃ ਸ਼ੇਸਾਨ੍ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ | ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਤੇਸੁ ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਯੈਰੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍ ||੭੬|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) | ਹਨੁਸ੍ਤਮ੍ਭਾਰ੍ਦਿਤਾਕ੍ਸੇਪਪਕ੍ਸਾਘਾਤਾਪਤਾਨਕਾਃ | ਕਾਲੇਨ ਮਹਤਾ ਵਾਤਾ ਯਤ੍ਨਾਤ੍ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਾ ਨ ਵਾ ||੭੭|| ਨਰਾਨ੍ ਬਲਵਤਸ੍ਤ੍ਵੇਤਾਨ੍ ਸਾਧਯੇਨ੍ਨਿਰੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ | (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਅਨੁਕ੍ਤਵਾਤਰੋਗਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਾਰ੍ਥਮਾਹ– ਸ੍ਥਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਾਨਾਨੁਰੂਪੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਯਥਾ– ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਂ, ਪਸ੍ਠਸ਼ੂਲਂ, ਨਖਭੇਦ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਮਾਨੁਰੂਪੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਯਥਾ– ਸ਼ੂਲਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇ ਕੀਲਨਿਖਾਤਵਦ੍ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਭੇਦਤੋਦਾਦਿਭਿਰਪਿ ਪੀਡਾਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਵਾਤਾ ਇਤਿ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਤ੍| ਵਾਤਾਦਿਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਵਾਤਾਦ੍ਯੇ ਪਕ੍ਸਵਧਾਦਯ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍||੭੬-੭੭||

Adhikarana pUrvoktavAtarogANAM sAdhyAsAdhyavicAraH, upadravAshca (78-79) · Śloka 79

ਵਿਸਰ੍ਪਦਾਹਰੁਕ੍ਸਙ੍ਗਮੂਰ੍ਛਾਰੁਚ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵੈਃ ||੭੮|| ਕ੍ਸੀਣਮਾਂਸਬਲਂ ਵਾਤਾ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪਕ੍ਸਵਧਾਦਯਃ | ਸ਼ੂਨਂ ਸੁਪ੍ਤਤ੍ਵਚਂ ਭਗ੍ਨਂ ਕਮ੍ਪਾਧ੍ਮਾਨਨਿਪੀਡਿਤਮ੍ | ਰੁਜਾਰ੍ਤਿਮਨ੍ਤਂ ਚ ਨਰਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ||੭੯|| (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |

ਵਾਤੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ– ਵਿਸਰ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾ ਇਤਿ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਤ੍| ਵਾਤਾਦਿਤਿ ਪਾਠੇ ਤੁ ਵਾਤਾਤ੍ ਪਕ੍ਸਵਧਾਦਯ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ਼ੂਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸ਼ੂਨਂ ਸਸ਼ੋਥਮ੍| ਸੁਪ੍ਤਤ੍ਵਚਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਨਭਿਜ੍ਞਤ੍ਵਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍||੭੮-੭੯||

Adhikarana prakRutisthasya vAyorli~ggaM kAryaM ca (80) · Śloka 80

ਅਵ੍ਯਾਹਤਗਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਿਤਃ | ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸੋਧਿਕਂ ਜੀਵੇਦ੍ਵੀਤਰੋਗਃ ਸਮਾਃ ਸ਼ਤਮ੍ ||੮੦|| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੮) |

ਇਦਾਨੀਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚਾਹ– ਅਵ੍ਯਾਹਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯੇਤਿ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਅਵ੍ਯਾਹਤਗਤਿਃ ਅਨਵਰੁਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗਃ, ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਃ ਸ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ, ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਿਤੋਕ੍ਸੀਣਸ਼੍ਚਾਪ੍ਰਵਦ੍ਧਃ, ਏਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਰਯਂ ਹੇਤੁਹੇਤੁਮਦ੍ਭਾਵੇਨ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵੀਤਰੋਗੋ ਨੀਰੋਗਃ, ਕਫਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟੇਰਪਿ ਪ੍ਰੇਰਕਵਾਤੇਨਾਨ੍ਤਰੀਯਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਧਿਕਂ ਸਮਾਃ ਸ਼ਤਮਿਤਿ ਪਞ੍ਚ ਦਿਨਾਧਿਕਂ ਸਵਿਂਸ਼ਂ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮ੍| ਯਦਾਹ ਵਰਾਹਃ ਆਯੁਰ੍ਨਿਰੂਪਣੇ– ‘ਸਮਾਃ ਸਸ੍ਟਿਰ੍ਦ੍ਵਿਘ੍ਨਾ ਮਨੁਜਕਰਿਣਾਂ ਪਞ੍ਚ ਚ ਨਿਸ਼ਾਃ|’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੮੦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੨੨||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੨੨||