22. vātavyādhinidānam

Adhikarana vAtarogasya nidAnaM samprAptishca (1-4) · Śloka 4

அத வாதவ்யாதிநிதாநம்| ரூக்ஷஶீதால்பலக்வந்நவ்யவாயாதிப்ரஜாகரைஃ | விஷமாதுபசாராச்ச தோஷாஸக்ஸ்ரவணாதபி ||௧|| லங்கநப்லவநாத்யத்வவ்யாயாமாதிவிசேஷ்டிதைஃ | தாதூநாஂ ஸங்க்ஷயாச்சிந்தாஶோகரோகாதிகர்ஷணாத் ||௨|| வேகஸந்தாரணாதாமாதபிகாதாதபோஜநத் | மர்மாபாதாத்கஜோஷ்ட்ராஶ்வஶீக்ரயாநாபதஂஸநாத் ||௩|| தேஹே ஸ்ரோதாஂஸி ரிக்தாநி பூரயித்வாऽநிலோ பலீ | கரோதி விவிதாந் வ்யாதீந் ஸர்வாங்கைகாங்கஸஂஶ்ரயாந் ||௪|| (ச. சி. அ. ௨௮) |

அபஸ்மாரவத்வாதவிகாராணாமப்யாக்ஷேபகாதீநாஂ வேககர்தத்வாதபஸ்மாராநந்தரஂ வாதவ்யாத்யாரம்பஃ| நநு, வாதவ்யாதிரிதி கோऽர்தஃ? கிஂ வாத ஏவ வ்யாதிர்வாதவ்யாதிஃ, உத வாதேந ஜநிதோ வ்யாதிர்வாதவ்யாதிஃ? ஆத்யே ஸ்வஸ்தேஷ்வபி ப்ரஸங்கஃ, த்விதீயே ஜ்வராதிஷு| உச்யதே– வ்யாதிபதஸாமாநாதிகரண்யாத்விகதோ துஃககாரீ வாதோ வாதவ்யாதிஃ| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே– ‘‘பக்வாஶயஸ்தோऽந்த்ரகூஜஂ ஶூலாடோபௌ கரோதி ச|’’ (ஸு. நி. அ. ௧) இதி| வாதஜநிதோऽஸாதாரணவ்யாதிர்வாதவ்யாதிரிதி விஶேஷணீயஂ, தேநோபயத்ராப்ரஸங்கஃ| யச்சோக்தம்– ‘‘கபபித்தாந்விதோ வாயுர்வாயுரேவ ச கேவலஃ| குர்யாதாக்ஷேபகம்’’ இத்யாதி; தத்ராரம்பகோ வாயுரேவ, பித்தகபௌ த்வநுபந்தாவிதி ந விரோதஃ ஸ்யாத்| சரகே ஹி த்விவிதா வ்யாதய உக்தாஃ ஸாமாந்யஜா, நாநாத்மஜாஶ்சேதி; தத்ர ஸாமாந்யஜா யே வாதாதிபிஃ ஸமஸ்தைர்வ்யஸ்தைர்வா ஜந்யந்தே, யதா– ஜ்வராதயஃ; நாநாத்மஜா யே நியதைகதோஷஜந்யாஃ, யதா– ஆக்ஷேபகாதயோ யே வாதேநைவ ஜந்யந்தே, ந ஸ்வதந்த்ரேண பித்தேந கபேந வா; ததா ஓஷசோஷாதயஃ பித்தேநைவ, ந வாதேந கபேந ச ததா தப்த்யாதயஃ கபேநைவ, ந வாதேந, ந பித்தேந,; ஏவஂ வ்யவஸ்திதே வாதவ்யாதிவத் பித்தகபவ்யாதீ கஸ்மாந்நோக்தௌ? உச்யதே– வாயோரதிபலத்வேந ஆஶுகாரித்வேந ச கரீயஸ்த்வாத்தத்விகாராணாஂ துஃஸாத்யத்வாதாஶ்வேவாத்யயகரத்வாத்விஶிஷ்டசிகித்ஸ்யத்வாத்வாதவ்யாத்யபிதாநஂ, நது கபபித்தவ்யாத்யபிதாநம்| அத ஏவ சரகஸுஶ்ருதாதிஷ்வபி வாதரோகாத்யாய ஏவ நிர்திஷ்டோ, நது பித்தகபரோகாத்யாயஃ| சந்த்ரிகாகாரஸ்த்வாஹ– பித்தகபயோ ரூபரஸாதியோகாத்தூஷ்யவிஶேஷயோகாத்வா ஹரித்ராசூர்ணஸஂயோகவதத்யந்தவிஸதஶா ரஸாதிமந்தோ விகாராஃ பதங்நாமாநோ ஜாயந்தே, வாயோஸ்து ரூபரஸாத்யபாவாத் தூஷ்யநிரபேக்ஷா ஆக்ஷேபகாதயோ வாதாதநதிபிந்நரூபா நாநாத்மஜாஃ; தேந வாதவிகாராஃ பதகுச்யந்தே, நது பித்தகபவிகாரா இதி| ஏதத்து பகுலகரப்ரபதயா நாநுமந்யந்தே, சரகவிரோதாத்| சரகே ஹி பித்தகபயோரபி நாநாத்மஜா உக்தாஃ, யதா– ‘அஶீதிர்வாதவிகாராஃ, சத்வாரிஂஶத் பித்தவிகாராஃ, விஂஶதிஃ ஶ்லேஷ்மவிகாராஃ|’ (ச. ஸூ. அ. ௨௦) இதி| ஸுஶ்ருதேந து ஶல்யாத்யாயிநா பித்தகபநாநாத்மஜா ந தர்ஶிதாஃ, பராதிகாரேஷு ந விஸ்தாரோக்திரித்யபிப்ராயேணேதி| லங்கநமுத்பதநம், உபவாஸஸ்யாநஶநஶப்தேந வமநாதேஶ்ச தோஷஸ்ரவணஶப்தேந வக்ஷ்யமாணத்வாத்| ப்லவநஂ பாஹுப்யாஂ ஜலப்ரதரணம்| ஆமாதிதி ஆமரஸாத், தஸ்ய காரணத்வஂ மார்காவரணத்வாரேண நது ஸ்வரூபேண; ஆயாஸாதிதி பாடாந்தரமயுக்தஂ, தஸ்ய வ்யாயாமஶப்தேநோக்தத்வாத்| மர்மாபாதாத் மர்மாபிகாதாத்| அபதஂஸநஂ கஜாதிப்யஃ ஶீக்ரயாநேந பதநம், உச்ச்வாஸாவரோதோ வா; தாதுகர்ஷணமிதி கரநாதஃ||௧-௪||

Adhikarana vAtavyAdheH pUrvarUpAdayaH (5) · Śloka 5

அவ்யக்தஂ லக்ஷணஂ தேஷாஂ பூர்வரூபமிதி ஸ்மதம் | ஆத்மரூபஂ து யத்வ்யக்தமபாயோ லகுதா புநஃ ||௫|| (ச. சி. அ. ௨௮) |

பூர்வரூபாதிகமாஹ– அவ்யக்தமித்யாதி| அவ்யக்தமிதி வக்ஷ்யமாணாநாஂ வாதவிகாராணாஂ ரூபமேவாவ்யக்தஂ பூர்வரூபஂ, நது ஜ்வராதிவத்விஶிஷ்டமந்யத்| ஆத்மரூபமித்யாதி ததேவ வ்யக்தமாத்மரூபஂ தோஷாதிபேதேந ஸம்யக் ப்ரகாஶிதஂ ஸ்வலக்ஷணமித்யர்தஃ| அபாய இதி வாயோஶ்சலத்வேந ஸ்தம்பஸங்கோசகம்பாதீநாஂ கதாசிதபாவாத்; யதுக்தம்– “கதே வேகே பவேத் ஸ்வாஸ்த்யஂ ஸர்வேஷ்வாக்ஷேபகாதிஷு|” இதி லகுதேதி ஶரீரஸ்ய, வாயுநா ஸர்வதாதுஶோஷணாத்| அதவா அபாயோ லகுதா இதி ஸர்வவாதவிகாராணாமபாயோऽபாவஃ, கிஂ ததித்யாஹ– லகுதேதி; வாதலிங்காநாஂ லகுதாऽத்யல்பத்வேநாவஸ்தாநஂ நது நிஃஶேஷநிவத்திஃ; யதா– பஹிராயாமநிவத்தாவபி ந ரூக்ஷத்வாதிநிவத்திரித்யாஹுஃ||௫||

Adhikarana vAtavyAdheH sAmAnyali~ggaM, vAyorhetvAdivisheShAdrogavisheShakartRutvaM ca (6-8) · Śloka 8

ஸங்கோசஃ பர்வணாஂ ஸ்தம்போ பங்கோऽஸ்த்நாஂ பர்வணாமபி | ரோமஹர்ஷஃ ப்ரலாபஶ்ச பாணிபஷ்டஶிரோக்ரஹஃ ||௬|| காஞ்ஜ்யபாங்குல்யகுப்ஜத்வஂ ஶோதோऽங்காநாமநித்ரதா | கர்பஶுக்ரரஜோநாஶஃ ஸ்பந்தநஂ காத்ரஸுப்ததா ||௭|| ஶிரோநாஸாக்ஷிஜத்ரூணாஂ க்ரீவாயாஶ்சாபி ஹுண்டநம் | பேதஸ்தோதோऽர்திராக்ஷேபோ முஹுஶ்சாயாஸ ஏவ ச ||௮||

கரோதி விவிதாந் வ்யாதீநிதி யதுக்தஂ தத்வ்யாகரோதி– ஸங்கோச இத்யாதி| ஸ்தம்பஃ பர்வணாமேவ| பாங்குல்யஂ பங்குதா| ஶோதோऽங்காநாமிதி பாஹுமுகாதீநாம்| அநித்ரதேத்யநேந அல்பநித்ரதேத்யாஹுஃ| கர்பஶுக்ரரஜோநாஶ இதி கர்பஶய்யாயா வாதாதிஷ்டிதத்வேந கர்பாக்ரஹணமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| கர்பாதிவிகதிரப்யத்ர த்ரஷ்டவ்யா| ஸ்பந்தநஂ கம்பநம்| ஹுண்டநஂ ஶிரஃப்ரபதீநாமந்தஃப்ரவேஶோ வக்ரத்வஂ வா, தாதூநாமநேகார்தந்த்வாத்| அந்யே த்வாஹுஃ– ஶிரோஹுண்டநஂ கேஶபூமிஸ்புடநஂ ஶங்கலலாடபேதஶ்ச, நாஸாஹுண்டநஂ க்ராணநாஶஃ, அக்ஷிஹுண்டநமக்ஷிவ்யுதாஸஃ, ஜத்ருஹுண்டநஂ வக்ஷோபரோதஃ, க்ரீவாஹுண்டநஂ க்ரீவாஸ்தம்பஃ| பேத இதி ஓஷ்டதந்தஶ்ரோண்யாதீநாம்| தோதஃ ஶூலம்| அர்திஃ பீடா, ஸா ச பாதபார்ஶ்வஶ்ரோத்ராக்ஷிவக்ஷஸாமிதி ஜேஜ்ஜடஃ| ஆக்ஷேபஶ்ச ஆக்ஷேபகாதிஷு வக்ஷ்யமாணஃ| ஆயாஸஃ ஶ்ரமஃ||௬-௮||

Adhikarana kupitavAyoH hetusthAnavisheShAt rogavisheShakartRutvam (9) · Śloka 9

ஏவஂவிதாநி ரூபாணி கரோதி குபிதோऽநிலஃ | ஹேதுஸ்தாநவிஶேஷாச்ச பவேத்ரோகவிஶேஷகத் ||௯|| (ச. சி. அ. ௨௮) |

ஹேத்வித்யாதி| ஹேதுவிஶேஷஃ ஆவரணாதிஃ யதா– ஶ்லேஷ்மாவதோ மந்யாஸ்தம்பகாரீ; ஸ்தாநவிஶேஷஃ கோஷ்டாதிஃ; யதா– பக்வாஶயஸ்தோऽந்த்ரகூஜநமித்யாதி||௯||

Adhikarana koShThAshritavAtalakShaNaM, sarvA~ggakupitavAtalakShaNaM ca (10-11) · Śloka 11

தத்ர கோஷ்டாஶ்ரிதே துஷ்டே நிக்ரஹோ மூத்ரவர்சஸோஃ | ப்ரத்நஹத்ரோககுல்மார்ஶஃபார்ஶ்வஶூலஂ ச மாருதே ||௧௦|| ஸர்வாங்ககுபிதே வாதே காத்ரஸ்புரணபஞ்ஜநம் | வேதநாபிஃ பரீதாஶ்ச ஸ்புடந்தீவாஸ்ய ஸந்தயஃ ||௧௧|| (ச. சி. அ. ௨௮) |

ஏததேவ விவணோதி (கோஷ்டாஶ்ரிதவாதலக்ஷணமாஹ)– தத்ரேத்யாதி| கோஷ்டஶப்தேநாவிஶேஷாத் ஸர்வே ஆமாஶயாதயோ கஹ்யந்தே, ஆமாஶயாதிகஂ து பதகபி வக்ஷ்யதி| நிக்ரஹோऽப்ரவத்திஃ| ப்ரத்நஃ கோஶவங்க்ஷணஸந்திஃ||௧௦-௧௧||

Adhikarana gudasthitavAtalakShaNam AmAshayasthavAtalakShaNaM ca (12-13) · Śloka 13

க்ரஹோ விண்மூத்ரவாதாநாஂ ஶூலாத்மாநாஶ்மஶர்கராஃ | ஜங்கோருத்ரிகபாத்பஷ்டரோகஶோஷௌ குதே ஸ்திதே ||௧௨|| ருக் பார்ஶ்வோதரஹந்நாபேஸ்தஷ்ணோத்காரவிஸூசிகாஃ | காஸஃ கண்டாஸ்யஶோஷஶ்ச ஶ்வாஸஶ்சாமாஶயஸ்திதே ||௧௩|| (ச. சி. அ. ௨௮) |

குதஸ்திதவாதலக்ஷணமாஹ– க்ரஹ இத்யாதி| அஶ்மா அஶ்மரீ| ரோகோ ருஜா| குத இத்யுத்தரகுதே பக்வாஶய இத்யர்தஃ, நது குதமாத்ரே; ததா ஸதி அஶ்மரீகர்தத்வாநுபபத்தேஃ||௧௨-௧௩||

Adhikarana pakvAshayasthavAtalakShaNaM shrotrAdigatavAtalakShaNaM ca (14) · Śloka 14

பக்வாஶயஸ்தோऽந்த்ரகூஜஂ ஶூலாடோபௌ கரோதி ச | கச்ச்ரமூத்ரபுரீஷத்வமாநாஹஂ த்ரிகவேதநாம் ||௧௪|| ஶ்ரோத்ராதிஷ்விந்த்ரியவதஂ குர்யாத்துஷ்டஸமீரணஃ | (ஸு. நி. அ. ௧) |

பக்வாஶயஸ்தவாதலக்ஷணமாஹ– பக்வாஶயஸ்த இத்யாதி| நநு, பக்வாஶயஸ்த இதி புநருக்திஃ, குதே ஸ்தித இத்யநேநைவோக்தத்வாத்| உச்யதே– குதே ஸ்தித இதி தடபலஸ்ய லக்ஷணஂ, பக்வாஶயஸ்த இதி ஸுஶ்ருதஸ்ய; உபயலிங்கோபந்யாஸஸ்து ஸகலலிங்கப்ரதர்ஶநார்தமித்யவிரோதஃ||௧௪||

Adhikarana tvaggatavAtalakShaNam (15) · Śloka 15

த்வக்ரூக்ஷா ஸ்புடிதா ஸுப்தா கஶா கஷ்ணா ச துத்யதே | ஆதந்யதே ஸராகா ச பர்வருக் த்வக்கதேऽநிலே ||௧௫|| (ச. சி. அ. ௨௮) |

த்வக்கதவாதலக்ஷணமாஹ– த்வகித்யாதி| ஆதந்யதே விஸ்தார்யத ஏவ| த்வக்கதே இதி உபதாதுரூபாஂ த்வசஂ ப்ராப்தே; சந்த்ரிகாகாரஸ்து த்வக்ஶப்தேந ரஸமாஹ, தேந ரஸகத இத்யர்தஃ| ஹதயஸ்தஸ்ய ச ரஸஸ்யாமாஶயஸாமீப்யாதாமாஶயகதவாதலக்ஷணேநைவ தததிகதேஃ ரஸகதஸ்யாநபிதாநமிதி கார்திகஃ||௧௫||

Adhikarana asRuggatavAtalakShaNam (16) · Śloka 16

ருஜஸ்தீவ்ராஃ ஸஸந்தாபா வைவர்ண்யஂ கஶதாऽருசிஃ | காத்ரே சாரூஂஷி புக்தஸ்ய ஸ்தம்பஶ்சாஸக்கதேऽநிலே ||௧௬|| (ச. சி. அ. ௨௮) |

அஸக்கதவாதலக்ஷணமாஹ– ருஜா இத்யாதி| அரூஂஷி வ்ரணாஃ| புக்தஸ்ய ஸ்தம்பஃ புக்தவதோ காத்ரஸ்தம்பஃ, ஸந்தர்பணேந ரக்தஸ்ய வத்தேஃ| அந்யே த்வஸக்கதவாதலக்ஷணஂ ந படந்தி, வாதரக்தேந ஸஹாபேதாத்; தந்ந, அத்ர துஷ்டோ வாயுஃ ரக்தேநாவதஃ குப்யதி, வாதரக்தே து ஸ்வகாரணாதுபாவபி ஹஸ்த்யாதிகமநகுபிதௌ விஶிஷ்டஸம்ப்ராப்த்யா ஹஸ்தபாதகதாவேவ வாதரக்தாக்யஂ விகாரஂ ஜநயத இதி||௧௬||

Adhikarana mAMsamedogatavAtalakShaNaM majjAsthigatavAtalakShaNaM ca (17-18) · Śloka 18

குர்வங்கஂ துத்யதேऽத்யர்தஂ தண்டமுஷ்டிஹதஂ யதா | ஸருக் ஶ்ரமிதமத்யர்தஂ மாஂஸமேதோகதேऽநிலே ||௧௭|| பேதோऽஸ்திபர்வணாஂ ஸந்திஶூலஂ மாஂஸபலக்ஷயஃ | அஸ்வப்நஃ ஸந்ததா ருக் ச மஜ்ஜாஸ்திகுபிதேऽநிலே ||௧௮|| (ச. சி. அ. ௨௮) |

மாஂஸமேதோகதவாதலக்ஷணமாஹ– குர்வித்யாதி| ஶ்ரமிதஂ ஶ்ராந்தஂ நிஃஸஹமித்யர்தஃ| மாஂஸமேதோகதவாயோரேகலிங்கத்வம் அதூராந்தரேண ப்ரத்யாஸத்தேராஶ்ரயாபேதாத், ஏவஂ மஜ்ஜாஸ்திகுபிதேऽபி வாச்யம்||௧௭-௧௮||

Adhikarana shukrasthavAtalakShaNam (19) · Śloka 19

க்ஷிப்ரஂ முஞ்சதி பத்நாதி ஶுக்ரஂ கர்பமதாபி வா | விகதிஂ ஜநயேச்சாபி ஶுக்ரஸ்தஃ குபிதோऽநிலஃ ||௧௯|| (ச. சி. அ. ௨௮) |

ஶுக்ரஸ்தவாதலக்ஷணமாஹ– க்ஷிப்ரமித்யாதி| கர்பமிதி துஷ்டஶுக்ராரப்தத்வாத்கர்பஸ்ய| விகதிமிதி கர்பஸ்ய, ஶுக்ரஸ்ய ச||௧௯||

Adhikarana sirAgatavAtalakShaNaM snAyugatavAtalakShaNaM ca (20) · Śloka 20

குர்யாத் ஸிராகதஃ ஶூலஂ ஸிராகுஞ்சநபூரணம் | (ஸு. நி. அ. ௧) | ஸ பாஹ்யாப்யந்தராயாமஂ கல்லீஂ கௌப்ஜ்யமதாபி வா ||௨௦|| ஸர்வாங்கைகாங்கரோகாஂஶ்ச குர்யாத் ஸ்நாயுகதோऽநிலஃ | (ச. சி. அ. ௨௮) |

ஸிராகதவாதலக்ஷணமாஹ– குர்யாதித்யாதி| ஆகுஞ்சநஂ ஸங்கோசஃ| பூரணஂ ஸ்தூலத்வஂ, யதுக்தமந்யத்ர– ‘ஸுப்தாஸ்தந்வ்யோ பஹத்யோ வா ஸிரா வாதே ஸிராகதே|’ இதி| கல்லீஂ வக்ஷ்யமாணாம்||௨௦||

Adhikarana sandhigatavAtalakShaNam (21) · Śloka 21

ஹந்தி ஸந்திகதஃ ஸந்தீந் ஶூலாடோபௌ கரோதி ச ||௨௧|| (ஸு. நி. அ. ௧௭) |

ஸந்திகதவாதலக்ஷணமாஹ– ஹந்தீத்யாதி| ஹந்தி ஸந்திகதஃ ஸந்தீநிதி ஸந்திவிஶ்லேஷஂ ஸ்தம்பாதிகஂ வா கரோதி||௨௧||

Adhikarana pittakaphAvRutAnAM prANAdInAM lakShaNAni (22-26) · Śloka 27

(ப்ராணோதாநௌ ஸமாநஶ்ச வ்யாநஶ்சாபாந ஏவ ச | ஸ்தாநஸ்தா மாருதாஃ பஞ்ச யாபயந்தி ஶரீரிணம்) | (ஸு. நி. அ. ௧) | ப்ராணே பித்தாவதே சர்திர்தாஹஶ்சைவோபஜாயதே | தௌர்பல்யஂ ஸதநஂ தந்த்ரா வைரஸ்யஂ ச கபாவதே ||௨௨|| (ஸு. நி. அ. ௧) | உதாநே பித்தயுக்தே து தாஹோ மூர்சா ப்ரமஃ க்லமஃ | அஸ்வேதஹர்ஷௌ மந்தோऽக்நிஃ ஶீததா ச கபாவதே ||௨௩|| ஸ்வேததாஹௌஷ்ண்யமூர்சாஃ ஸ்யுஃ ஸமாநே பித்தஸஂவதே | கபேந ஸக்தே விண்மூத்ரே காத்ரஹர்ஷஶ்ச ஜாயதே ||௨௪|| அபாநே பித்தயுக்தே து தாஹௌஷ்ண்யஂ ரக்தமூத்ரதா | அதஃகாயே குருத்வஂ ச ஶீததா ச கபாவதே ||௨௫|| வ்யாநே பித்தாவதே தாஹோ காத்ரவிக்ஷேபணஂ க்லமஃ | ஸ்தம்பநோ தண்டகஶ்சாபி ஶூலஶோதௌ கபாவதே ||௨௬|| (ஸு. நி. அ. ௧) |௨௭|

பித்தகபாவதாநாஂ ப்ராணாதீநாமர்தார்தஶ்லோகேந லிங்காந்யாஹ– ப்ராண இத்யாதி| காத்ரஹர்ஷோ ரோமாஞ்சஃ| தண்டகோ தண்டவத் ஸ்தம்பஃ| பரஸ்பரஂ ச ப்ராணாதீநாமாவரணாநி விஂஶதிர்பவந்தி| யதுக்தஂ சரகே– ‘‘மாருதாநாஂ ஹி பஞ்சாநாமந்யோந்யாவரணஂ ஶணு|’’ (ச. சி. அ. ௨௮) இத்யாதி| ஏஷாஂ ச லக்ஷணஂ சரக ஏவ த்ரஷ்டவ்யம் விதேஹே சைக ஏவ வாயுஃ ஸ்தாநகர்மபேதாத் பஞ்சேத்யாஹுஃ, ஸஂஸர்கித்ரவ்யத்வேநைகாஶ்ரயே ஜலவத்பதகவஸ்தாநாநுபபத்தேஃ| ஈஶாநாऽப்யாஹ– ‘‘யதைகோ தேவதத்தஃ ஸ்தாநபேதாத் கஹஸ்தோ வாநப்ரஸ்தஃ, கர்மபேதாத் கும்பகாரோ மாலாகார இத்யுச்யதே ததா வாயுரபி’’ இதி||௨௨-௨௬||

Adhikarana AkShepakasya sAmAnyalakShaNAni (27) · Śloka 27

யதா து தமநீஃ ஸர்வாஃ குபிதோऽப்யேதி மாருதஃ | ததாऽऽக்ஷிபத்யாஶு முஹுர்முஹுர்தேஹஂ முஹுஶ்சரஃ ||௨௭|| முஹுர்முஹுஶ்சாக்ஷேபணாதாக்ஷேபக இதி ஸ்மதஃ | (ஸு. நி. அ. ௧) |

ஆக்ஷேபகஸ்ய ஸாமாந்யலக்ஷணமாஹ– யதா த்வித்யாதி| ஸர்வா இதி ஊர்த்வாதஸ்திர்யக்காஃ| ஆக்ஷிபதி தேஹஂ ஹஸ்த்யாரூடபுருஷஸ்யேவ காத்ரஂ சாலயதி| முஹுஶ்சர இதி ஹேதுகர்பவிஶேஷணம்| ‘பஹிஶ்சர’ இதி பாடாந்தரே கோஷ்டாத்பஹிஃ ஶாகாகதஶ்சரந்நாக்ஷேபகஂ கரோதீத்யர்தஃ| சந்த்ரிகாகாரஸ்து ஏதந்நாநுமந்யதே, ஸ்தாநகாம்பீர்யாதாக்ஷேபகஸ்ய ததாரம்பகவாயோர்பஹிஶ்சரத்வாயுக்தத்வாத்||௨௭||

Adhikarana apatantrakalakShaNam apatAnakalakShaNaM ca (28-31) · Śloka 31

க்ருத்தஃ ஸ்வைஃ கோபநைர்வாயுஃ ஸ்தாநாதூர்த்வஂ ப்ரவர்ததே ||௨௮|| பீடயந் ஹதயஂ கத்வா ஶிரஃஶங்கௌ ச பீடயந் | தநுர்வந்நமயேத்காத்ராண்யாக்ஷிபேந்மோஹயேத்ததா ||௨௯|| ஸ கச்ச்ராதுச்ச்வஸேச்சாபி ஸ்தப்தாக்ஷோऽத நிமீலகஃ | கபோத இவ கூஜேச்ச நிஃஸஞ்ஜ்ஞஃ ஸோऽபதந்த்ரகஃ ||௩௦|| தஷ்டிஂ ஸஂஸ்தப்ய ஸஞ்ஜ்ஞாஂ ச ஹத்வா கண்டேந கூஜதி | ஹதி முக்தே நரஃ ஸ்வாஸ்த்யஂ யாதி மோஹஂ வதே புநஃ ||௩௧|| வாயுநா தாருணஂ ப்ராஹுரேகே ததபதாநகம் | (ச. ஸி. அ. ௧) |

அஸ்யைவாவஸ்தாவிஶேஷாவபதந்த்ரகாபதாநகாவாஹ– க்ருத்த இத்யாரப்ய ஏகே ததபதாநகமித்யந்தேந| ஸ்வைஃ கோபநைரித்யநேந ரூக்ஷாதிகுபிதஃ ஸ்வதந்த்ரோ ந த்வாவரணகுபித இதீஶாநஃ| நிமீலிதாக்ஷஃ ஸ்தப்தாக்ஷோ வா பவதீத்யர்தஃ| ஆக்ஷேபகஶ்சதுர்விதோ பவதி– தண்டாபதாநகோऽப்யந்தராயாமோ பஹிராயாமோऽபிகாதஜஶ்சேதி| தடபலேந யத்யபி ஆக்ஷேபகாத் பூர்வமந்தராயாமபஹிராயாமௌ படிதௌ, ததாऽப்யாக்ஷேபகவிஶேஷாவேதௌ மந்தவ்யௌ, ஸுஶ்ருததர்ஶநாத்||௨௮-௩௧||

Adhikarana daNDApatAnakalakShaNam (32) · Śloka 32

கபாந்விதோ பஶஂ வாயுஸ்தாஸ்வேவ யதி திஷ்டதி ||௩௨|| தண்டவத் ஸ்தம்பயேத்தேஹஂ ஸ து தண்டாபதாநகஃ | (ஸு. நி. அ. ௧) |

ஏஷாஂ லக்ஷணமாஹ– கபாந்வித இத்யாதி| பஶஂ கபாந்வித இத்யநேந பித்தமபி ந வார்யத இத்யாஹுஃ| சரகே த்வஸ்யாஸாத்யத்வஂ கேவலவாதஜத்வேந த்ர்ஷ்டவ்யம்| யதாஹ– “பாணிபாதஶிரஃபஷ்டஶ்ரோணீஃ ஸ்தப்நாதி மாருதஃ| தண்டவத் ஸ்தப்தகாத்ரஸ்ய தண்டகஃ ஸோऽநுபக்ரமஃ||” (ச. சி. அ. ௨௮) இதி| தாஸ்விதி ஸர்வதமநீஷு||௩௨||

Adhikarana dhanuHstambhalakShaNam (33) · Śloka 33

தநுஸ்துல்யஂ நமேத்யஸ்து ஸ தநுஃஸ்தம்பஸஞ்ஜ்ஞகஃ ||௩௩|| (ஸு. நி. அ. ௧) |

அந்தராயாமபஹிராயாமயோஃ ஸாதாரணஂ ரூபமாஹ– ‘தநுஸ்துல்யஂ நமேத்யஸ்து ஸ தநுஸ்தம்பஸஞ்ஜ்ஞகஃ’ இதி||௩௩||

Adhikarana abhyantarAyAmalakShaNaM bAhyAyAmalakShaNaM ca (34-36) · Śloka 36

அங்குலீகுல்பஜடரஹத்வக்ஷோகலஸஂஶ்ரிதஃ | ஸ்நாயுப்ரதாநமநிலோ யதாऽऽக்ஷிபதி வேகவாந் ||௩௪|| விஷ்டப்தாக்ஷஃ ஸ்தப்தஹநுர்பக்நபார்ஶ்வஃ கபஂ வமந் | அப்யந்தரஂ தநுரிவ யதா நமதி மாநவம் ||௩௫|| ததாऽஸ்யாப்யந்தராயாமஂ குருதே மாருதோ பலீ | பாஹ்யஸ்நாயுப்ரதாநஸ்தோ பாஹ்யாயாமஂ கரோதி ச ||௩௬|| தமஸாத்யஂ புதாஃ ப்ராஹுர்வக்ஷஃகட்யூருபஞ்ஜநம் | (ஸு. நி. அ. ௧) |

விஶேஷலக்ஷணமாஹ– அங்குலீத்யாதி| வக்ஷோ பாஹுத்வயாந்தரம்| ஹதயஂ ததப்யந்தரஂ த்வ்யங்குலம்| ஸ்நாயுப்ரதாநஂ லதாவதநேகப்ரரோஹஂ ஸ்நாயுஜாலம்; ஸ்நாயுரித்யுபலக்ஷணஂ, தேந ஸிராகண்டரயோரபி க்ரஹணம்| யதுக்தஂ தந்த்ராந்தரே– “மஹாஹேதுர்பலீ வாயுஃ ஸிராஃ ஸஸ்நாயுகண்டராஃ| மந்யாபஷ்டாஶ்ரிதா பாஹ்யாஃ ஸஂஶோஷ்யாயாமயேத்பஹிஃ||” இத்யாதி| அப்யந்தராயாமஂ க்ரோடே நதஂ, பாஹ்யாயாமஂ பஷ்டே நதம்| அந்தராயாமபஹிராயாமாப்யாஂ தந்த்ராந்தரோக்தகுப்ஜஸ்யாவரோதஃ| யதுக்தம்– “ஹதயஂ யதி வா பஷ்டமுந்நதஂ க்ரமஶஃ ஸருக்| க்ருத்தோ வாயுர்யதா குர்யாத்ததா தஂ குப்ஜமாதிஶேத்||” இதி||௩௪-௩௬||

Adhikarana abhighAtajAkShepakalakShaNam (37) · Śloka 37

( ஹதயஂ யதி வா பஷ்டமுந்நதஂ க்ரமஶஃ ஸருக் | க்ருத்தோ வாயுர்யதா குர்யாத் ததா தஂ குப்ஜமாதிஶேத்) | கபபித்தாந்விதோ வாயுர்வாயுரேவ ச கேவலஃ ||௩௭|| குர்யாதாக்ஷேபகஂ த்வந்யஂ சதுர்தமபிகாதஜம் | (ஸு. நி. அ. ௧) |

உக்தாநாமாக்ஷேபகப்ரகாராணாஂ கபபித்தாநுபந்தமாஹ– கபபித்தாந்வித இத்யாதி| ஏதச்ச தண்டாபதாநகலக்ஷணமேவ ஜேஜ்ஜடேந வ்யாக்யாதம்| பித்தகபாநுபந்தஶ்சாத்ர ஶைத்யஶோதகுருத்வாநீத்யாதிநோக்தலக்ஷண ஏவ போத்யஃ| சதுர்தமபிகாதஜமிதி தண்டாபதாநகாதித்ரிதயாபேக்ஷ்ய சதுர்தத்வம், அபிகாதஜஂ தண்டாத்யபிகாதகுபிதவாதஜம்; அஸ்ய ச லக்ஷணம்– ‘‘யதா து தமநீஃ ஸர்வாஃ’’ இத்யாதிநோக்தஸாமாந்யலக்ஷணஂ த்ரஷ்டவ்யம்||௩௭||

Adhikarana apatAnakasyAsAdhyalakShaNam (38) · Śloka 38

கர்பபாதநிமித்தஶ்ச ஶோணிதாதிஸ்ரவாச்ச யஃ ||௩௮|| அபிகாதநிமித்தஶ்ச ந ஸித்யத்யபதாநகஃ | (ஸு. நி. அ. ௧) |

அஸாத்யத்வமாஹ– கர்பபாதேத்யாதி| கதாதரஸ்த்வாஹ– கபபித்தாந்வித இத்யாதிநா நிமித்தபேதேநாக்ஷேபகஶ்சதுர்தா இதி; தத்யதா– ஏகஃ கபாந்விதேந வாதேந, த்விதீயஃ பித்தாந்விதேந, ததீயஃ கேவலேந, சதுர்தோऽபிகாதேநேதி| அத்ர பக்ஷே கர்பபாதஶோணிதாதிஸ்ராவஜௌ கேவலவாதேந க்ராஹ்யௌ| ஏதேஷாஂ ச முஹுர்முஹுராக்ஷேபணஂ போத்யம் ஆக்ஷேபகவிஶேஷத்வாத்||௩௮||

Adhikarana pakShavadhasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (39-41) · Śloka 41

கஹீத்வாऽர்தஂ தநோர்வாயுஃ ஸிராஃ ஸ்நாயூர்விஶோஷ்ய ச ||௩௯|| பக்ஷமந்யதரஂ ஹந்தி ஸந்திபந்தாந் விமோக்ஷயந் | கத்ஸ்நோऽர்தகாயஸ்தஸ்ய ஸ்யாதகர்மண்யோ விசேதநஃ ||௪௦|| ஏகாங்கரோகஂ தஂ கேசிதந்யே பக்ஷவதஂ விதுஃ | ஸர்வாங்கரோகஸ்தத்வச்ச ஸர்வகாயாஶ்ரிதேऽநிலே ||௪௧|| (வா. நி. அ. ௧௫) |

பக்ஷவதமாஹ– கஹீத்வேத்யாதி| அர்தமிதி அர்தமர்யாதயா அர்தநாரீஶ்வரவத்| பக்ஷஂ பாஹுகக்ஷபார்ஶ்வாதிபாகம், அந்யதரமிதி வாமஂ தக்ஷிணஂ வா| ஸந்திபந்தாந் கபஸஹிதஸ்நாயுபிர்வதாந் மோக்ஷயந்நிதி கதாதரஃ; அத ஏவ “ஸிராஃ ஸ்நாயூர்விஶோஷ்ய” இத்யுக்தம்| அர்தகாய இத்யுக்தேऽபி கத்ஸ்நக்ரஹணஂ யுகபத் ஸர்வார்தாங்கவ்யாப்த்யர்தம்| அகர்மண்ய ஈஷச்சேஷ்டாக்ஷமஃ| விசேதநோऽல்பசேதநஃ, ஈஷத்ஸ்பர்ஶாதிஜ்ஞாநவாநித்யர்தஃ| தத்வச்சேத்யநேந ஸிராஃ ஸ்நாயூர்விஶோஷ்ய சேத்யாதிஸம்ப்ராப்திஂ லக்ஷணஂ சாதிதிஶதி||௩௯-௪௧||

Adhikarana pakShavadhasya sAdhyAsAdhyavicAraH (42-43) · Śloka 43

தாஹஸந்தாபமூர்சாஃ ஸ்யுர்வாயௌ பித்தஸமந்விதே | ஶைத்யஶோதகுருத்வாநி தஸ்மிந்நேவ கபாந்விதே ||௪௨|| ஶுத்தவாதஹதஂ பக்ஷஂ கச்ச்ரஸாத்யதமஂ விதுஃ | ஸாத்யமந்யேந ஸஂயுக்தமஸாத்யஂ க்ஷயஹேதுகம் ||௪௩|| (ஸு. நி. அ. ௧) | (கர்பிணீஸூதிகாபாலவத்தக்ஷீணேஷ்வஸக்ஸ்ருதே | பக்ஷாகாதஂ பரிஹரேத் வேதநாரஹிதோ யதி) |

தஸ்யைவ ஸாத்யாஸாத்யஜ்ஞாநார்தமாஹ– தாஹேத்யாதி| ஏதச்ச லக்ஷணமந்யத்ராபி வாதரோகே த்ரஷ்டவ்யம், அத ஏவ ஸாமாந்யேந வாயாவிதி கதவாந்| ஶுத்தஃ கேவலஃ| அந்யேநேதி கபேந, பித்தேந வா| க்ஷயஹேதுகமிதி தாதுக்ஷயகுபிதஶுத்தவாதஜமிதி||௪௨-௪௩||

Adhikarana arditasya nidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (44-46) · Śloka 46

உச்சைர்வ்யாஹரதோऽத்யர்தஂ காததஃ கடிநாநி வா | ஹஸதோ ஜம்பதோ வாऽபி பாராத்விஷமஶாயிநஃ ||௪௪|| ஶிரோநாஸௌஷ்டசிபுகலலாடேக்ஷணஸந்திகஃ | அர்தயத்யநிலோ வக்த்ரமர்திதஂ ஜநயத்யதஃ | வக்ரீபவதி வக்த்ரார்தஂ க்ரீவா சாப்யபவர்ததே ||௪௫|| ஶிரஶ்சலதி வாக்ஸங்கோ நேத்ராதீநாஂ ச வைகதம் | க்ரீவாசிபுகதந்தாநாஂ தஸ்மிந் பார்ஶ்வே ச வேதநா ||௪௬|| (யஸ்யாக்ரஜோ ரோமஹர்ஷோ வேபதுர்நேத்ரமாவிலம் | வாயுரூர்த்வஂ த்வசி ஸ்வாபஸ்தோதோ மந்யாஹநுக்ரஹஃ) | தமர்திதமிதி ப்ராஹுர்வ்யாதிஂ வ்யாதிவிசக்ஷணாஃ | (ஸு. நி. அ. ௧) |

அர்திதமாஹ– உச்சைரித்யாதி| அர்தயதி பீடயதி| அபவர்ததே வக்ரீபவதி| சலதி கம்பதே| வாக்ஸங்கோऽநிர்கமோ வசநஸ்ய| ஆதிஶப்தேந ப்ரூகண்டாதீநாஂ க்ரஹணம்| வைகதஂ வேதநாஸ்புரணவக்ரத்வாதிகம்| க்ரீவேத்யாதி யஸ்மிந் பார்ஶ்வேऽர்திதஂ தஸ்மிந் க்ரீவாதீநாஂ வேதநேதி யோஜ்யம்| தந்த்ராந்தரே து முகார்தவச்சரீரார்தவ்யாபகோऽப்யர்திதஃ படிதஃ| யதாஹ தடபலஃ– ‘அர்தே தஸ்மிந் முகார்தே வா கேவலே ஸ்யாத்ததர்திதம்|’ (ச. சி. அ. ௨௮) இதி| நநு, யத்யேவஂ ததா அர்திதார்தாங்கவாதயோஃ கோ பேதஃ? உச்யதே– வேகித்வேநார்திதே கதாசித்வேதநா பவதி, அர்தாங்கவாதே து ஸர்வதைவேதி பேதஃ; அதவா யதோக்தஃ ஸர்வாங்கோऽர்திதஃ தத்விபரீதஸ்த்வர்தாங்கவாத இத்யாஹுஃ| ஸுஶ்ருதேந து முகமாத்ர ஏவார்திதஃ படிதஃ, அர்தஶரீரஸ்யார்தாங்கவாதேந லப்தத்வாத்| ஸ ஏவாத்ர மாதவேந லிகிதஃ||௪௪-௪௬||

Adhikarana arditasyAsAdhyalakShaNam (47) · Śloka 47

க்ஷீணஸ்யாநிமிஷக்ஷஸ்ய ப்ரஸக்தாவ்யக்தபாஷிணஃ ||௪௭|| ந ஸித்யத்யர்திதஂ காடஂ த்ரிவர்ஷஂ வேபநஸ்ய ச | (ஸு. நி. அ. ௧) |

தஸ்யாஸாத்யலக்ஷணமாஹ– க்ஷீணஸ்யேத்யாதி| அநிமிஷாக்ஷஸ்ய நிமேஷாஸமர்தசக்ஷுஷஃ| ப்ரஸக்தாவ்யக்தபாஷிண இதி ப்ரஸக்தஂ ப்ரகர்ஷேண ஸக்தமப்ரவத்தம், அவ்யக்தஂ ப்ரபீடிதவர்ணபதஂ, பாஷிதுஂ ஶீலஂ யஸ்ய ஸ ததா| அந்யே து ப்ரஸக்தஂ நிரந்தரமாஹுஃ; தந்ந, சரகே ‘‘தீநா ஜிஹ்வா ஸமுத்க்ஷிப்தா காலே ஸஜ்ஜதி சாஸ்ய வாக்|’’ (ச. சி. அ. ௨௮) இதி வசநாத்| த்ரிவர்ஷமிதி அதீதவர்ஷத்ரயம்; அதவா த்ரயாணாஂ முகநாஸாசக்ஷுஷாஂ வர்ஷஃ ஸ்ரவணஂ யத்ர தத்ததேத்யாஹுஃ||௪௭||

Adhikarana AkShepakAdInAM vegashAntau svasthatvam (48) · Śloka 48

கதே வேகே பவேத் ஸ்வாஸ்த்யஂ ஸர்வேஷ்வாக்ஷேபகாதிஷு ||௪௮|| (வா. நி. அ. ௧௫) |

ஆக்ஷேபகாதீநாமர்திதாந்தாநாஂ வேகித்வமாஹ– கத இத்யாதி| ஸ்வாஸ்த்யஂ பீடாலாகவஂ, பாராபகமே ஸுகித்வவ்யபதேஶவத்||௪௮||

Adhikarana hanugrahalakShaNam (49-50) · Śloka 50

ஜிஹ்வாநிர்லேகநாச்சுஷ்கபக்ஷணாதபிகாததஃ | குபிதோ ஹநுமூலஸ்தஃ ஸ்ரஂஸயித்வாऽநிலோ ஹநும் ||௪௯|| கரோதி விவதாஸ்யத்வமதவா ஸஂவதாஸ்யதாம் | ஹநுக்ரஹஃ ஸ தேந ஸ்யாத் கச்ச்ராச்சர்வணபாஷணம் ||௫௦|| (வா. நி. அ. ௧௫) |

ஹநுக்ரஹமாஹ– ஜிஹ்வேத்யாதி| ஹநுமூலஸ்தஃ கபோலமூலஸ்தஃ| ஹநுஂ ஸ்ரஂஸயித்வாऽதஃ கத்வா| விவதாஸ்யத்வம் ஆஸ்யவிவதிஂ, ஸஂவதாஸ்யதாம் ஆஸ்யஸஂவதிஂ; ஸா ச வாயோரநியதகாரித்வாத்||௪௯-௫௦||

Adhikarana manyAstambhalakShaNam (51) · Śloka 51

திவாஸ்வப்நாஸநஸ்தாநவிவதோர்த்வநிரீக்ஷணைஃ | மந்யாஸ்தம்பஂ ப்ரகுருதே ஸ ஏவ ஶ்லேஷ்மாணऽऽவதஃ ||௫௧|| (ஸு. நி. அ. ௧) |

மந்யாஸ்தம்பமாஹ– திவாஸ்வப்நேத்யாதி| ஸ ஏவேதி வாதஃ||௫௧||

Adhikarana jihvAstambhalakShaNam (52) · Śloka 52

வாக்வாஹிநீஸிராஸஂஸ்தோ ஜிஹ்வாஂ ஸ்தம்பயதேऽநிலஃ | ஜிஹ்வாஸ்தம்பஃ ஸ தேநாந்நபாநவாக்யேஷ்வநீஶதா ||௫௨|| (வா. நி. அ. ௧௫) |

ஜிஹ்வாஸ்தம்பமாஹ– வாகித்யாதி| வாக்வாஹிநீஸிராஸஂஸ்த இதி வாக்வாஹிநீ யா ஸிரா தத்ர ஸஂஸ்த இதி யோஜ்யஂ, ஸமஸ்தபக்ஷே “புஂவத் கர்மதாரயஜாதீயதேஶீயேஷு” இத்யநேந புஂவத்பாவப்ராப்தேஃ| அந்நபாநவாக்யேஷ்வநீஶதேதி அந்நபாநாப்யவஹாரவசநேஷு அஸாமர்த்யம்||௫௨||

Adhikarana sirAgrahasya samprAptipUrvakaM lakShaNam (53) · Śloka 53

ரக்தமாஶ்ரித்ய பவநஃ குர்யாந்மூர்ததராஃ ஸிராஃ | ரூக்ஷாஃ ஸவேதநாஃ கஷ்ணாஃ ஸோऽஸாத்யஃ ஸ்யாத் ஸிராக்ரஹஃ ||௫௩|| (வா. நி. அ. ௧௫) |

ஸிராக்ரஹமாஹ– ரக்தமித்யாதி| மூர்ததரா இதி க்ரீவாகதாஃ, தாஸாஂ ரூக்ஷத்வஂ வேதநாவத்த்வஂ கஷ்ணத்வஂ ச குர்யாத்| ஸோऽஸாத்ய இதி ஸ்வரூபேணைவ, காகணகுஷ்டவத்| ஶிரோக்ரஹ இதி பாடாந்தரேऽபி ஶிரோதாரகஸிராதுஷ்ட்யா ஶிரோவேதநாகாரித்வாத் ‘ஶிரோக்ரஹ’ இதி வ்யபதேஶஃ, லக்ஷணஂ து ததேவ||௫௩||

Adhikarana gRudhrasIlakShaNam (54) · Śloka 54

ஸ்பிக்பூர்வா கடிபஷ்டோருஜாநுஜங்காபதஂ க்ரமாத் | கத்ரஸீ ஸ்தம்பருக்தோதைர்கஹ்ணாதி ஸ்பந்ததே முஹுஃ ||௫௪|| வாதாத்வாதகபாத்தந்த்ராகௌரவாரோசகாந்விதா | (ச. சி. அ. ௨௮) |

கத்ரஸீமாஹ– ஸ்பிக்பூர்வேத்யாதி| ஸ்பிக் பூர்வா ப்ரதமதோ க்ராஹ்யா ஸ்தம்பருக்தோதைர்யஸ்யாஃ ஸா ஸ்பிக்பூர்வா; ஈஶாநஸ்து பூர்வா ப்ரதமா கத்ரஸீ வாதாதிதி யோஜயதி, ஏஷா ச வ்யாக்யா ஸ்பிக்ஶப்தஸ்ய நபுஂஸகத்வேந ‘பூர்வா ஸ்பிக் கடீபஷ்ட’ இத்யாதிநா பாடேந வோபபத்யதே நாந்யதா| ‘ஸ்பிக்பூர்வம்’ இதி பாடாந்தரஂ ஜாநுஜங்காபதமித்யநேந யோஜ்யம்| க்ரமாதிதி ந யுகபத்| வாதாதிதி சேதஃ| வாதகபாரப்தா கத்ரஸீ, ஸா உக்தவாதலக்ஷணயுக்தாऽபி தந்த்ராகௌரவாதியுக்தா பவதீதி கதஸீத்வயமுக்தம்||௫௪||

Adhikarana gRudhrasyA visheShalakShaNam (55-56) · Śloka 56

வாதஜாயாஂ பவேத்தோதோ தேஹஸ்யாபி ப்ரவக்ரதா | ஜாநுகட்யூருஸந்தீநாஂ ஸ்புரணஂ ஸ்தப்ததா பஶம் ||௫௫|| வாதஶ்லேஷ்மோத்பவாயாஂ து நிமித்தஂ வஹ்நிமார்தவம் | தந்த்ரா முகப்ரஸேகஶ்ச பக்தத்வேஷஸ்ததைவ ச ||௫௬||

கத்ரஸ்யாஃ புநரபி விஶேஷலக்ஷணமாஹ– வாதஜாயாமித்யாதி| ஸுகமம்||௫௫-௫௬||

Adhikarana vishvAcIlakShaNam (57) · Śloka 57

தலஂ ப்ரத்யங்குலீநாஂ யாஃ கண்டரா பாஹுபஷ்டதஃ ||௫௭|| பாஹ்வோஃ கர்மக்ஷயகரீ விஶ்வாசீ சேதி ஸோச்யதே | (ஸு. நி. அ. ௧) |

விஶ்வாசீமாஹ– தலமித்யாதி| தலஂ ஹஸ்தஸ்யோபரிபாகஃ, தலஶப்தோऽத்ர உபரிவசநஃ, யதா– பூதலமிதி கயதாஸஃ| தேநாயமர்தஃ– பாஹ்வோஃ பஷ்டஂ பாஹுபஷ்டஂ, தத ஆரப்ய ஹஸ்ததலஂ லக்ஷீகத்யாங்குலீநாஂ யாஃ கண்டராஸ்தாஃ ஸந்தூஷ்ய பாஹ்வோஃ கர்மக்ஷயகரீ யா ஸா விஶ்வாசீ| பாஹ்வோஃ கர்ம க்ரஹணாகுஞ்சநாதி, த்வித்வஂ சாத்ர ஸம்பவபரஂ, தேநைகபாஹாவபி பவதி வாதரக்தவத்| விஶ்வாசீ சேதி சகாரேண கத்ரஸீவிஶ்வாச்யோஃ கல்லீஸஞ்ஜ்ஞாஂ தர்ஶயதி, தயோரபி கரமூலாவமோடநகாரித்வாத்; யதுக்தஂ ஹாரீதே– ‘‘விஶ்வாசீ கத்ரஸீ சோக்தா கல்லீ தீவ்ரருஜாந்விதா|’’ இதி கயதாஸஃ| சக்ரஸ்த்வாஹ– சரகே “கல்லீ து பாதஜங்கோருகரமூலாவமோடநீ|” (ச. சி. அ. ௨௮) இத்யநேந விஶ்வாச்யாஃ பதகேவ கல்லீ படிதா, ஸுஶ்ருதேந து கல்லீ ந படிதைவ; நஹி தேந தந்த்ராந்தரோக்தஸர்வவிகாராஃ பட்யந்தே, சரகக்தபரஸ்பரவாதாவரணலக்ஷணமேவ ந படிதஂ; ஹாரீதேந து தீவ்ரருஜாயோகாத் கத்ரஸீவிஶ்வாச்யோஃ கல்லீத்வஂ படித்வஂ, பவதி ஹி தர்மாந்தரயோகாத் கஸ்யசித்விகாரஸ்ய ரோகாந்தரத்வஂ; யதா– அஷ்டீலைவ ப்ரத்யஷ்டீலா, அஶ்மர்யேவ ஶர்கரா, பாண்டுரோக ஏவ காமலேத்யாதி||௫௭||

Adhikarana kroShTukashIrShalakShaNam (58) · Śloka 58

வாதஶோணிதஜஃ ஶோதோ ஜாநுமத்யே மஹாருஜஃ ||௫௮|| ஜ்ஞேயஃ க்ரோஷ்டுகஶீர்ஷஸ்து ஸ்தூலஃ க்ரோஷ்டுகஶீர்ஷவத் | (ஸு. நி. அ. ௧) |

க்ரோஷ்டுகஶீர்ஷமாஹ– வாதேத்யாதி| வாதஶோணிதஜ இதி வாதரக்தாக்யவிகாரஜஃ, சிகித்ஸாபேதார்தஂ பதக் படித இதி கயதாஸஃ| வாதஶோணிதாப்யாஂ ஜாத இதி ஜேஜ்ஜடஃ| தஶ்யதே ஹ்யயஂ வாதரக்தவ்யதிரேகேணாபி; ஜாநுதேஶநியதத்வேந விஶிஷ்டலக்ஷணத்வேந சேதரவாதரக்தஶோதாத்பேத இதி| க்ரோஷ்டுகஶீர்ஷவத் ஶகாலமஸ்தகவத் ஸ்தூலஃ||௫௮||

Adhikarana kha~jjalakShaNam (59) · Śloka 59

வாயுஃ கட்யாஶ்ரிதஃ ஸக்த்நஃ கண்டராமாக்ஷிபேத்யதா ||௫௯|| கஞ்ஜஸ்ததா பவேஜ்ஜந்துஃ பங்குஃ ஸக்த்நோர்த்வயோர்வதாத் | (ஸு. நி. அ. ௧) |

கஞ்ஜமாஹ– வாயுரித்யாதி| ஸக்த்நஃ ஊர்த்வஜங்காயாஃ, கண்டராஂ மஹாஸ்நாயும், ஆக்ஷிபேத் ஈஷத் க்ஷிபேத், கிஞ்சித்கதிமத்த்வாதிதி கயதாஸஃ| ஸக்த்நோரிதி த்விவசநேநைவ த்வித்வே லப்தே த்வயோரிதி பதேந நியமயதி– ஸக்தித்வயஸ்யைவ வதாத் பங்குஃ, ஏகஸக்திவதாத் கஞ்ஜ இதி; வதஶ்சாத்ர கமநாதிக்ரியாநாஶஃ||௫௯||

Adhikarana kalAyakha~jjalakShaNam (60) · Śloka 60

ப்ரக்ராமந் வேபதே யஸ்து கஞ்ஜந்நிவ ச கச்சதி ||௬௦|| கலாயகஞ்ஜஂ தஂ வித்யாந்முக்தஸந்திப்ரபந்தநம் | (ஸு. நி. அ. ௧) |

கஞ்ஜவிஶேஷமாஹ– ப்ரக்ராமந்நித்யாதி ப்ரக்ராமந்நிதி கமநமாரபமாணோ வேபதே| ப்ரஶப்தோऽயமாதிகர்மணி| கஞ்ஜந்நிவ கச்சதி விகலயந்நிவ கச்சதி, கமநாரம்பேந அந்யேந ஸஂஸஷ்டஂ வேபதே தேந கஞ்ஜாதஸ்ய பேதஃ| முக்தேத்யாதிமித்யாஹுஃ| முக்தஸந்திப்ரபந்தநமிதி ஶிதிலீகதஸந்திபந்தநம்| கலாயகஞ்ஜ இதி ஶாஸ்த்ரே ரூடா ஸஞ்ஜ்ஞா; அயமேவாந்யத்ர கஞ்ஜவாத இத்யுக்தஃ||௬௦||

Adhikarana vAtakaNTakalakShaNam (61) · Śloka 61

ருக் பாதே விஷமேந்யஸ்தே ஶ்ரமாத்வா ஜாயதே யதா ||௬௧|| வாதேந குல்பமாஶ்ரித்ய தமாஹுர்வாதகண்டகம் | (வா. நி. அ. ௧௫) |

வாதகண்டகமாஹ– ருகித்யாதி| விஷமபாதந்யாஸகுபிதஃ ஶ்ரமகுபிதோ வா வாயுர்குல்பே வேதநாஂ ஜநயந், வாதகண்டகமித்யாஹுஃ; அயமேவாந்யத்ர ‘குடுகாவாத’ இத்யுக்தஃ||௬௧||

Adhikarana pAdadAhalakShaNam (62) · Śloka 62

பாதயோஃ குருதே தாஹஂ பித்தாஸக்ஸஹிதோऽநிலஃ ||௬௨|| விஶேஷதஶ்சங்க்ரமதஃ பாததாஹஂ தமாதிஶேத் | (ஸு. நி. அ. ௧) |

பாததாஹமாஹ– பாதயோரித்யாதி| விஶேஷதஶ்சங்க்ரமத இத்யநேந ஸ்திதஸ்ய மந்தோ தாஹ இதி தர்ஶயதி| வைவர்ண்யாதேரபாவாத்வாதரக்தாதஸ்ய பேதஃ||௬௨||

Adhikarana pAdaharShalakShaNam (63) · Śloka 63

ஹஷ்யேதே சரணௌ யஸ்ய பவேதாஂ சாபி ஸுப்தகௌ ||௬௩|| பாதஹர்ஷஃ ஸ விஜ்ஞேயஃ கபவாதப்ரகோபதஃ | (ஸு. நி. அ. ௧) |

பாதஹர்ஷமாஹ– ஹஷ்யேதே இத்யாதி| ஹஷ்யேதே ஹர்ஷயுக்தௌ பவதஃ, ஹர்ஷஶ்ச ரோமாஞ்சப்ராயஃ அந்தஃஶீதோ ஜிணிஜிணிவத் வேதநாவிஶேஷ இத்யாஹுஃ; ஜிணிஜிணி து ந சிராநுபந்திநீ கேவலவாதஜேதி பேதஃ||௬௩||

Adhikarana aMsashoShalakShaNam (64) · Śloka 64

அஂஸதேஶஸ்திதோ வாயுஃ ஶோஷயேதஂஸபந்தநம் ||௬௪|| (ஸு. நி. அ. ௧) |

அஂஸேத்யாதி| அஂஸேத்யாதிநா ஶ்லோகார்தேநாஂஸஶோஷஃ கேவலவாதஜ உச்யதே| அஂஸபந்தநகாரகஃ ஶ்லேஷ்மா அஂஸபந்தநஃ; ஏததநந்தரஂ ‘அஂஸஶோஷஂ ஜநயேத்’ இதி ஶேஷ இதி கார்திகஃ||௬௪||

Adhikarana avabAhukalakShaNam (65) · Śloka 65

ஸிராஶ்சாகுஞ்ச்ய தத்ரஸ்தோ ஜநயேதவபாஹுகம் |௬௫| (ஸு. நி. அ. ௧) |

அவபாஹுகமாஹ– ஸிராஶ்சேத்யாதிநா| தத்ரஸ்தோஂऽஸதேஶஸ்தஃ| அயஂ ச வாதகபஜஃ| அந்யே து மிலித்வா அவபாஹுகலக்ஷணமாஹுஃ; தந்ந, யதஃ ஸுஶ்ருதேநோக்தம்– ‘அஂஸஶோஷாவபாஹுகயோர்பாஹுமத்யே ஸிராவ்யதஃ’ (ஸு. ஶா. அ. ௮) இதி| ஏததநந்தரஂ ஸுஶ்ருதேந பாதிர்யஂ படிதம்– “யதா ஶப்தவஹஂ வாயுஃ” (ஸு. நி. அ. ௧) இத்யாதிநா, மாதவேந து ப்ரகரணாநுரோதஂ மந்யமாநேந கர்ணரோக ஏவ தத் படிதஂ, கிந்து ஸுஶ்ருதேந வாதவ்யாதௌ பாதிர்யஂ படித்வாऽபி பாதிர்யகர்ணஶூலௌ ஶாலாக்யऽபி படிதௌ; புநருக்தமிதி சேத்; நைவ, ஸம்ப்ராப்திபேதபிந்நத்வாத்; வாதவ்யாதௌ ஶப்தவஹமித்யநேந கர்ணஶஷ்குல்யவச்சிந்நநபோதேஶ உக்தஃ, ஶாலாக்யே ச ஶப்தவஹாஃ ஸிரா இத்யுக்தம்| மாதவேந து கர்ணரோகே ஶப்தாஶ்ரவணத்வாவிஶேஷாதேததேவ தத்ர படிதமித்யவிரோதஃ|௬௫|–

Adhikarana mUkAdInAM lakShaNam (65) · Śloka 65

ஆவத்ய வாயுஃ ஸகபோ தமநீஃ ஶப்தவாஹிநீஃ ||௬௫|| நராந் கரோத்யக்ரியகாந்மூகமிந்மிநகத்கதாந் | (ஸு. நி. அ. ௧) |

மூகாதீஂஸ்த்ரீநாஹ– ஆவத்யேத்யாதி| அக்ரியகாந் அவசநக்ரியகாநிதி; நஞயமபாவே, ஈஷதர்தே ச| ஆத்யோ மூகோऽவசநஃ, த்விதீயோ மிந்மிநஃ ஸாநுநாஸிகஸர்வவசநஃ, ததீயோ கத்கதோ லுப்தபதவ்யஞ்ஜநாபிதாயீ| ஏஷாஂ ச ஸமாநகாரணாபிதாநேऽபி துஷ்டேருத்கர்ஷாதிபிரதஷ்டவஶாத்வா பேத இத்யுந்நேயம்||௬௫||

Adhikarana tUnIlakShaNam (66) · Śloka 66

அதோ யா வேதநா யாதி வர்சோமூத்ராஶயோத்திதா ||௬௬|| பிந்ததீவ குதோபஸ்தஂ ஸா தூநீ நாம நாமதஃ | (ஸு. நி. அ. ௧) |

தூநீமாஹ– அத இத்யாதி| அத இதி குதோபஸ்தம்| வேதநா ஶூலம்| வர்சோமூத்ராஶயோத்திதா பக்வாஶயமூத்ராஶயோத்திதா, பக்வாஶயமூத்ரபுடயோர்வ்யஸ்தஸமஸ்தயோர்ஜாதா| உபஸ்தஂ ஸ்த்ரீபுஂஸயோர்குஹ்யம்| நாமதஃ ப்ரஸித்திதஃ||௬௬||

Adhikarana pratitUnIlakShaNam (67) · Śloka 67

குதோபஸ்தோத்திதா யா து ப்ரதிலோமஂ ப்ரதாவிதா ||௬௭|| வேகைஃ பக்வாஶயஂ யாதி ப்ரதிதூநீதி ஸோச்யதே | (ஸு. நி. அ. ௧) |

ப்ரதிதூநீமாஹ– குதேத்யாதி| ப்ரதிலோமமித்யூர்த்வம்| வேகைர்வாதகதோத்கமைஃ| ஸேத்யநேந ‘பிந்ததீவ’ இத்யதிதிஶ்யதே||௬௭||

Adhikarana AdhmAnalakShaNaM, pratyAdhmAnalakShaNaM ca (68-69) · Śloka 69

ஸாடோபமத்யுக்ரருஜமாத்மாதமுதரஂ பஶம் ||௬௮|| ஆத்மாநமிதி தஂ வித்யாத் கோரஂ வாதநிரோதஜம் | விமுக்தபார்ஶ்வஹதயஂ ததேவாமாஶயோத்திதம் ||௬௯|| ப்ரத்யாத்மாநஂ விஜாநீயாத் கபவ்யாகுலிதாநிலம் | (ஸு. நி. அ. ௧) |

ஆத்மாநமாஹ– ஸாடோபமித்யாதி| ஸாடோபமிதி ஆடோபஶ்சலசலநமிதி கயதாஸஃ, குடகுடாஶப்த இதி கார்திகஃ| ஆத்மாதஂ வாதபூர்ணசர்மபுடகஸ்தாநீயம்| உதரமிதி பக்வாஶயஃ, ப்ரத்யாத்மாநஸ்ய ஆமாஶயஸம்பவத்வாத்| கோரமிதி கஷ்டப்ரதம்| ஆமாஶயஸமுத்தத்வேந ப்ரத்யாஸத்த்யா பார்ஶ்வஹதயயோரபி வேதாநாஶங்காநிராஸார்தமாஹ– விமுக்தேத்யாதி| ததேவேத்யநேந ஸாடோபாதித்வமதிதிஶதி| கபவ்யாகுலிதாநிலஂ கபாவதவாதம்||௬௮-௬௯||

Adhikarana aShThIlAlakShaNaM, pratyaShThIlAlakShaNaM ca (70-72) · Śloka 72

நாபேரதஸ்தாத் ஸஞ்ஜாதஃ ஸஞ்சாரீ யதி வாऽசலஃ ||௭௦|| அஷ்டீலாவத்கநோ க்ரந்திரூர்த்வமாயத உந்நதஃ | வாதாஷ்டீலாஂ விஜாநீயாத்பஹிர்மார்காவரோதிநீம் ||௭௧|| ஏதாமேவ ருஜோபேதாஂ வாதவிண்மூத்ரரோதிநீம் | ப்ரத்யஷ்டீலாமிதி வதேஜ்ஜடரே திர்யகுத்திதாம் ||௭௨|| (ஸு. நி. அ. ௧) |

அஷ்டீலாமாஹ– நாபேரித்யாதி| அஷ்டீலா உத்தராபதே வர்துலஃ பாஷாணவிஶேஷ இதி ஜேஜ்ஜடமதாநுவாதீ கார்திகஃ, கர்மகாராணாஂ வர்துலா தீர்கா லௌஹபாண்டீதி கயதாஸஃ| ஊர்த்வமாயத உபரிதீர்கஃ| உந்நதஃ திர்யகுந்நதஃ| வாதகதா அஷ்டீலா வாதாஷ்டீலேதி ஸ்வரூபபரஂ, வ்யாவத்த்யபாவாத்| பஹிர்மார்காவரோதிநீஂ வாதமூத்ரபுரீஷாவரோதிநீம்| ஏதாமித்யாதி ஸைவ ஜடரே திர்யகுத்திதா திர்யகாயதா ப்ரத்யஷ்டீலேதி பேதஃ| வாதவிண்மூத்ரரோதிநீமிதி விஶேஷபரம்||௭௦-௭௨||

Adhikarana bastau pratilome vAyau vividhamUtrarodhakavikArasambhavaH (73) · Śloka 73

மாருதேऽநுகுணே பஸ்தௌ மூத்ரஂ ஸம்யக் ப்ரவர்ததே | விகாரா விவிதாஶ்சாத்ர ப்ரதிலோமே பவந்தி ச ||௭௩|| (ஸு. நி. அ. ௩) |

அஷ்டீலாவ்யதிரிக்தாமபி வாதவிகதிஂ மூத்ரரோதிநீமாஹ– மாருத இத்யாதி| அநுகுணேऽநுலோமே| ப்ரதிலோமே ப்ரதிலோமகே மாருத இதி ஸம்பந்தஃ| விகாரா அஶ்மரீமூத்ரகச்ச்ராதயஃ||௭௩||

Adhikarana vepathulakShaNam (74) · Śloka 74

ஸர்வாங்ககம்பஃ ஶிரஸோ வாயுர்வேபதுஸஞ்ஜ்ஞகஃ |௭௪|

வேபதுவாதவிகாரமாஹ– ஸர்வேத்யாதி| ஶிரஸஃ கம்ப இதி ஸம்பந்தஃ; ஶிர இத்யவயவோபலக்ஷணஂ, தேந ஹஸ்தாதேரபி கம்போ வேபதுரித்யர்தஃ|௭௪|–

Adhikarana khallIlakShaNam, UrdhvavAtalakShaNaM ca (74) · Śloka 74

கல்லீ து பாதஜங்கோருகரமூலாவமோடநீ ||௭௪|| (ச. சி. அ. ௨௮) |

கல்லீத்யாதி| கல்லீ ‘ஸிராவமோடந’ இதி லோகே||௭௪||

Adhikarana UrdhvavAtalakShaNam (75) · Śloka 75

அதஃ ப்ரதிஹதோ வாயுஃ ஶ்லேஷ்மணா மாருதேந வா | கரோத்யுத்காரபாஹுல்யமூர்த்வவாதஃ ஸ உச்யதே ||௭௫||

அதஃ ப்ரதிஹதோ வாயுஃ ஶ்லேஷ்மணா மாருதேந ச| கரோத்யுத்காரபாஹுல்யமூர்த்வவாதஂ ப்ரசக்ஷதே||௭௫||

Adhikarana anuktavAtarogasa~ggrahaH (76-77) · Śloka 77

ஸ்தாநநாமாநுரூபைஶ்ச லிங்கைஃ ஶேஷாந் விநிர்திஶேத் | ஸர்வேஷ்வேதேஷு ஸஂஸர்கஂ பித்தாத்யைருபலக்ஷயேத் ||௭௬|| (ச. சி. அ. ௨௮) | ஹநுஸ்தம்பார்திதாக்ஷேபபக்ஷாகாதாபதாநகாஃ | காலேந மஹதா வாதா யத்நாத் ஸித்யந்தி வா ந வா ||௭௭|| நராந் பலவதஸ்த்வேதாந் ஸாதயேந்நிருபத்ரவாந் | (ச. சி. அ. ௨௮) |

அநுக்தவாதரோகஸங்க்ரஹணார்தமாஹ– ஸ்தாநேத்யாதி| ஸ்தாநாநுரூபைர்லிங்கைர்யதா– குக்ஷிஶூலஂ, பஷ்டஶூலஂ, நகபேத இத்யாதி| நாமாநுரூபைர்லிங்கைர்யதா– ஶூலமித்யுக்தே கீலநிகாதவத்வேதநாவிஶேஷ ஏவ உச்யதே, ததா பேததோதாதிபிரபி பீடாவிஶேஷ ஏவ கம்யதே| வாதா இதி வாதவிகாராஃ, கார்யகாரணயோரபேதோபசாராத்| வாதாதிதி பாடே து வாதாத்யே பக்ஷவதாதய இதி யோஜ்யம்||௭௬-௭௭||

Adhikarana pUrvoktavAtarogANAM sAdhyAsAdhyavicAraH, upadravAshca (78-79) · Śloka 79

விஸர்பதாஹருக்ஸங்கமூர்சாருச்யக்நிமார்தவைஃ ||௭௮|| க்ஷீணமாஂஸபலஂ வாதா க்நந்தி பக்ஷவதாதயஃ | ஶூநஂ ஸுப்தத்வசஂ பக்நஂ கம்பாத்மாநநிபீடிதம் | ருஜார்திமந்தஂ ச நரஂ வாதவ்யாதிர்விநாஶயேத் ||௭௯|| (ஸு. ஸூ. அ. ௩௩) |

வாதோபத்ரவாநாஹ– விஸர்பேத்யாதி| வாதா இதி வாதவிகாராஃ, கார்யகாரணயோரபேதோபசாராத்| வாதாதிதி பாடே து வாதாத் பக்ஷவதாதய இதி யோஜ்யம்| ஶூநமித்யாதி ஶூநஂ ஸஶோதம்| ஸுப்தத்வசஂ ஸ்பர்ஶாநபிஜ்ஞத்வகிந்த்ரியம்||௭௮-௭௯||

Adhikarana prakRutisthasya vAyorli~ggaM kAryaM ca (80) · Śloka 80

அவ்யாஹதகதிர்யஸ்ய ஸ்தாநஸ்தஃ ப்ரகதிஸ்திதஃ | வாயுஃ ஸ்யாத் ஸோऽதிகஂ ஜீவேத்வீதரோகஃ ஸமாஃ ஶதம் ||௮௦|| (ச. சி. அ. ௨௮) |

இதாநீஂ பஞ்சவிதஸ்யாபி ப்ரகதிஸ்தஸ்ய வாயோர்லிங்கஂ கார்யஂ சாஹ– அவ்யாஹதேத்யாதி| யஸ்யேதி புருஷஸ்ய, அவ்யாஹதகதிஃ அநவருத்தமார்கஃ, ஸ்தாநஸ்தஃ ஸ்வாஶ்ரயவ்யவஸ்திதஃ, ப்ரகதிஸ்திதோऽக்ஷீணஶ்சாப்ரவத்தஃ, ஏதத்விஶேஷணத்ரயஂ ஹேதுஹேதுமத்பாவேந யோஜ்யம்| வீதரோகோ நீரோகஃ, கபபித்ததுஷ்டேரபி ப்ரேரகவாதேநாந்தரீயகத்வாத்| அதிகஂ ஸமாஃ ஶதமிதி பஞ்ச திநாதிகஂ ஸவிஂஶஂ வர்ஷஶதம்| யதாஹ வராஹஃ ஆயுர்நிரூபணே– ‘ஸமாஃ ஷஷ்டிர்த்விக்நா மநுஜகரிணாஂ பஞ்ச ச நிஶாஃ|’ இத்யாதி||௮௦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 22

இதி ஶ்ரீமாதவகரவிரசிதே மாதவநிதாநே வாதவ்யாதிநிதாநஂ ஸமாப்தம் ||௨௨||

இதி ஶ்ரீவிஜயரக்ஷிதகதாயாஂ மதுகோஶவ்யாக்யாயாஂ வாதவ்யாதிநிதாநஂ ஸமாப்தம்||௨௨||