ਅਥ ਵਿਦ੍ਰਧਿਨਿਦਾਨਮ੍ | ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯਾਸ੍ਥਿਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ | ਦੋਸਾਃ ਸ਼ੋਥਂ ਸ਼ਨੈਰ੍ਘੋਰਂ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਸ਼ਮ੍ ||੧|| ਮਹਾਮੂਲਂ ਰੁਜਾਵਨ੍ਤਂ ਵਤ੍ਤਂ ਵਾਪ੍ਯਥਵਾਯਤਮ੍ | ਸ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਡ੍ਵਿਧਸ਼੍ਚ ਸਃ ||੨|| ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਤੇਨਾਪ੍ਯਸਜਾ ਤਥਾ | ਸਣ੍ਣਾਮਪਿ ਹਿ ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੩|| (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
अथ विद्रधिनिदानम् | त्वग्रक्तमांसमेदांसि सन्दूष्यास्थिसमाश्रिताः | दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||१|| महामूलं रुजावन्तं वृत्तं वाऽप्यथवाऽऽयतम् | स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः ||२|| पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा | षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||३|| (सु. नि. अ. ९) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਸ਼ੋਥਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਵਿਦ੍ਰਧਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਘੋਰਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋਪਿ ਸ਼ੋਥਸਮੁਤ੍ਥਾਨੇਭ੍ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯ ਆਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਦਾਰੁਣਮ੍| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਸ਼ਮਿਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਦ੍ਧਾਃ| ਅਸ੍ਥਿਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯੋਭਿਹਿਤਃ| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਸ਼ਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕੋਪ ਆਵਿਸ੍ਕਤਃ, ਏਤੇਨੈਵਾਨ੍ਤਰੀਯਕਤਯਾ ਚਯਪ੍ਰਸਰਾਵਪ੍ਯਾਕ੍ਸਿਪ੍ਤੌ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯੌ| ਮਹਾਮੂਲਮਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸਮਾਸ਼੍ਰਯਣਾਦ੍ਗਮ੍ਭੀਰਮੂਲਮ੍| ਰੁਜਾਵਨ੍ਤਮਿਤਿ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵੇਵ ਰੁਜਾਪ੍ਰਕਰ੍ਸਵਨ੍ਤਮ੍, ਅਤਿਸ਼ਾਯਨੇ ਮਤੁਪ੍| ਵਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਵਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤੁਲਮ੍| ਆਯਤਂ ਦੀਰ੍ਘਮ੍| ਵਤ੍ਤਾਯਤਾਭ੍ਯਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਵਿਲਕ੍ਸਣਤਾ| ਵਿਦ੍ਰਧਿਰਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤ ਇਤਿ, ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਿਰੁਪਾਧਿਸਙ੍ਕੇਤਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿਦ੍ਰਧਿਸਞ੍ਜ੍ਞੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਚਰਕੇ ਤੁ ਵਿਦਾਹਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ ਵੈ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ||੧-੩||
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਸ਼ੋਥਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਤ੍ਵਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਘੋਰਮਨ੍ਯੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ੋਥਸਮੁਤ੍ਥਾਨੇਭ੍ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯਃ ਆਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਦਾਰੁਣਮ੍| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਸ਼ਮਿਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਦ੍ਧਾਃ, ਅਸ੍ਥਿਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਇਤਿ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯੋਰ੍ਥੋਭਿਹਿਤਃ| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਸ਼ਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕੋਪ ਆਵਿਸ੍ਕਤਃ| ਮਹਾਮੂਲਮ੍ ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸਮਾਸ਼੍ਰਯਣਾਦ੍ ਗਮ੍ਭੀਰਮੂਲਮ੍| ਰੁਜਾਵਨ੍ਤਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵੇਵ ਰੁਜਾਪ੍ਰਕਰ੍ਸਵਨ੍ਤਮ੍| ਵਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤੁਲਂ, ਆਯਤਂ ਦੀਰ੍ਘਂ ਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਯਤਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਵਿਲਕ੍ਸਣਤਾ ਕਥਿਤਾ, ਵਿਦ੍ਰਧਿਰਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤ ਇਤਿ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਿਰੁਪਾਧਿਸਙ੍ਕੇਤਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਚਰਕੇ ਤੁ ਵਿਦਾਹਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧੀਤਿ ਨਿਰੂਪ੍ਯਤੇ|” ਇਤਿ| ਸ ਸਟ੍ਪ੍ਰਕਾਰਃ; ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨੈਕਃ, ਕ੍ਸਤੇਨੈਕਃ, ਅਸਜਾਪ੍ਯੇਕ ਇਤਿ ਸਟ੍| ਸਣ੍ਣਾਮਪਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਕਥ੍ਯਤੇ||੧-੩||