Adhikarana vidradhisamprAptiH (1-3) · Śloka 3
ਅਥ ਵਿਦ੍ਰਧਿਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸਿ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯਾਸ੍ਥਿਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ |
ਦੋਸਾਃ ਸ਼ੋਥਂ ਸ਼ਨੈਰ੍ਘੋਰਂ ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਸ਼ਮ੍ ||੧||
ਮਹਾਮੂਲਂ ਰੁਜਾਵਨ੍ਤਂ ਵਤ੍ਤਂ ਵਾਪ੍ਯਥਵਾਯਤਮ੍ |
ਸ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਸਡ੍ਵਿਧਸ਼੍ਚ ਸਃ ||੨||
ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਤੇਨਾਪ੍ਯਸਜਾ ਤਥਾ |
ਸਣ੍ਣਾਮਪਿ ਹਿ ਤੇਸਾਂ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
अथ विद्रधिनिदानम् |
त्वग्रक्तमांसमेदांसि सन्दूष्यास्थिसमाश्रिताः |
दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||१||
महामूलं रुजावन्तं वृत्तं वाऽप्यथवाऽऽयतम् |
स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः ||२||
पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा |
षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||३||
(सु. नि. अ. ९) |
ਸ਼ੋਥਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਵਿਦ੍ਰਧਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਮੇਦਾਂਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਘੋਰਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇਭ੍ਯੋਪਿ ਸ਼ੋਥਸਮੁਤ੍ਥਾਨੇਭ੍ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਭ੍ਯ ਆਸ਼ੁਕਾਰਿਤ੍ਵਾਦ੍ਦਾਰੁਣਮ੍| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਸ਼ਮਿਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਦ੍ਧਾਃ| ਅਸ੍ਥਿਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯੋਭਿਹਿਤਃ| ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾ ਭਸ਼ਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕੋਪ ਆਵਿਸ੍ਕਤਃ, ਏਤੇਨੈਵਾਨ੍ਤਰੀਯਕਤਯਾ ਚਯਪ੍ਰਸਰਾਵਪ੍ਯਾਕ੍ਸਿਪ੍ਤੌ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯੌ| ਮਹਾਮੂਲਮਸ੍ਥ੍ਯਾਦਿਸਮਾਸ਼੍ਰਯਣਾਦ੍ਗਮ੍ਭੀਰਮੂਲਮ੍| ਰੁਜਾਵਨ੍ਤਮਿਤਿ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਾਵੇਵ ਰੁਜਾਪ੍ਰਕਰ੍ਸਵਨ੍ਤਮ੍, ਅਤਿਸ਼ਾਯਨੇ ਮਤੁਪ੍| ਵਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਵਤ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤੁਲਮ੍| ਆਯਤਂ ਦੀਰ੍ਘਮ੍| ਵਤ੍ਤਾਯਤਾਭ੍ਯਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਵਿਲਕ੍ਸਣਤਾ| ਵਿਦ੍ਰਧਿਰਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤ ਇਤਿ, ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਨਿਰੁਪਾਧਿਸਙ੍ਕੇਤਮਾਤ੍ਰਾ ਵਿਦ੍ਰਧਿਸਞ੍ਜ੍ਞੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਚਰਕੇ ਤੁ ਵਿਦਾਹਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਸ ਵੈ ਸ਼ੀਘ੍ਰਵਿਦਾਹਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਦ੍ਰਧੀਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ|” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ||੧-੩||
Adhikarana vAtajavidradhilakShaNam (4) · Śloka 4
ਕਸ੍ਣੋਰੁਣੋ ਵਾ ਵਿਸਮੋ ਭਸ਼ਮਤ੍ਯਰ੍ਥਵੇਦਨਃ |
ਚਿਤ੍ਰੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਪਾਕਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰ੍ਵਾਤਸਮ੍ਭਵਃ ||੪||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
कृष्णोऽरुणो वा विषमो भृशमत्यर्थवेदनः |
चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसम्भवः ||४||
(सु. नि. अ. ९) |
ਵਾਤਿਕਮਾਹ– ਕਸ੍ਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮੋ ਭਸ਼ਮਿਤਿ ਕਦਾਚਿਦਲ੍ਪਃ, ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਹਾਨ੍| ਚਿਤ੍ਰੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਪਾਕ ਇਤਿ| ਚਿਤ੍ਰੌ ਨਾਨਾਵਿਧੌ ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਉਦ੍ਗਮਪ੍ਰਪਾਕੌ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ||੪||
Adhikarana pittajavidradhilakShaNam (5) · Śloka 5
ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਸ਼੍ਯਾਵੋ ਵਾ ਜ੍ਵਰਦਾਹਵਾਨ੍ |
ਕ੍ਸਿਪ੍ਰੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਪਾਕਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭਵਃ ||੫||
View original
पक्वोदुम्बरसङ्काशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् |
क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसम्भवः ||५||
ਪੈਤ੍ਤਿਕਮਾਹ– ਪਕ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰਦਾਹਾਵੁਤ੍ਥਾਨਕਾਲ ਏਵ, ਪਾਕਕਾਲੇ ਤੁ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਵਨ੍ਤੌ ਤਾਵਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ||੫||
Adhikarana kaphajavidradhilakShaNam (6) · Śloka 6
ਸ਼ਰਾਵਸਦਸ਼ਃ ਪਾਣ੍ਡੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਲ੍ਪਵੇਦਨਃ |
ਚਿਰੋਤ੍ਥਾਨਪ੍ਰਪਾਕਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਕਫਸਮ੍ਭਵਃ ||੬||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्निग्धोऽल्पवेदनः |
चिरोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः कफसम्भवः ||६||
(सु. नि. अ. ९) |
ਕਫਜਮਾਹ– ਸ਼ਰਾਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰਾਵਸਦਸ਼ ਇਤਿ ਮਹਤ੍ਤ੍ਵਸੂਚਨਪਰਮ੍||੬||
Adhikarana doShavisheSheNa vidradhInAmAsrAvabhedaH (7) · Śloka 7
ਤਨੁਪੀਤਸਿਤਾਸ਼੍ਚੈਸਾਮਾਸ੍ਰਾਵਾਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਸ੍ਮਤਾਃ |੭|
View original
तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशः स्मृताः |७|
ਪਾਕਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਮ੍ਭੂਤਾਸ੍ਰਾਵਲਿਙ੍ਗਮਾਹ– ਤਨੁਪੀਤਸਿਤਾਸ਼੍ਚੈਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰਮਸ਼ ਇਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ; ਤੇਨ ਵਾਤੇਨ ਤਨੁਃ, ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਪੀਤਃ, ਕਫੇਨ ਸਿਤਃ; ਤਨੁਸ੍ਰਾਵੇ ਵਾਤਾਨੁਰੂਪੋ ਵਰ੍ਣੋ ਜ੍ਞੇਯਃ|੭|–
Adhikarana sannipAtajavidradhilakShaNam (7) · Śloka 7
ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਰੁਜਾਸ੍ਰਾਵੋ ਘਾਟਾਲੋ ਵਿਸਮੋ ਮਹਾਨ੍ ||੭||
ਵਿਸਮਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਚਾਪਿ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ |
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
नानावर्णरुजास्रावो घाटालो विषमो महान् ||७||
विषमं पच्यते चापि विद्रधिः सान्निपातिकः |
(सु. नि. अ. ९) |
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਮਾਹ– ਨਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਰੁਜਾਸ੍ਰਾਵ ਇਤਿ ਨਾਨਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਰ੍ਣਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮਭਿਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਨਾਨਾ ਬਹੁਵਿਧਾ ਵਰ੍ਣਾਃ ਕਸ੍ਣਪੀਤਸ਼ੁਕ੍ਲਵਰ੍ਣਾਃ, ਰੁਜਾਃ ਤੋਦਦਾਹਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦਿਕਾਃ, ਤਨੁਪੀਤਸਿਤਾ ਆਸ੍ਰਾਵਾਸ਼੍ਚ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ੋਥੇ ਪਾਕਕਾਲੇ ਨਾਨਾਰੁਜਾ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਸਰ੍ਵਦਾ| ਘਾਟਾਲ ਇਤਿ ਘਾਟਾ ਅਸ੍ਯਾਸ੍ਤਿ ਸ ਘਾਟਾਲ ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯੋ ਲਚ੍, ਅਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਗ੍ਰਤ੍ਵੇਨ ਘਾਟਾਲ ਇਵ| ਵਿਸਮੋਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਿਸਮਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਚਿਰਾਚਿਰਗਮ੍ਭੀਰੋਤ੍ਤਾਨੋਰ੍ਧ੍ਵਾਨੂਰ੍ਧ੍ਵਭੇਦੇਨ ਵਿਸਮਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਪਚ੍ਯਤ ਇਤਿ; ਵਿਸਮਮ੍ ਅਸਮਮ੍| ਨਨੁ, ਵਿਸਮਪਾਕਿਤ੍ਵਂ ਵਾਤਿਕੇ ਵਿਦ੍ਰਧਾਵੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਨੁਪਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਚ ਸ਼ੋਥੇ; ਯਥਾ– “ਯੋਭ੍ਯੁਤ੍ਥਿਤੋਲ੍ਪੋ ਯਦਿ ਵਾ ਮਹਾਨ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਿਨਾ ਪਾਕਮੁਪੈਤਿ ਸ਼ੋਥਃ| ਵਿਸ਼ਾਲਮੂਲੋ ਵਿਸਮੋ ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਾਂ ਯਾਤ੍ਯਵਗਾਢਦੋਸਃ||” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤਿ| ਅਤਃ ਸਂਸ਼ਯੇ ਕਥਂ ਮਿਥੋ ਭੇਦਪ੍ਰਤੀਤਿਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ– ਵਾਤਿਕੇ ਅਪ੍ਰਤੀਕਾਰੇਣੈਵ ਵਿਸਮਪਾਕਿਤ੍ਵਮ੍, ਪ੍ਰਤੀਕਾਰੇਣੈਵ ਭੇਦਿਤਮ੍| ਇਹ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰੇਪਿ ਵੈਸਮ੍ਯਂ; ਵਾਤਿਕੇ ਤੁ ਪਾਕਮਾਤ੍ਰਵੈਸਮ੍ਯਂ, ਨ ਤੁ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਾਦਿਨਾ; ਅਤੋ ਵਾਤਿਕਃ ਸਾਧ੍ਯਃ||੭||–
Adhikarana AgantuvidradheH samprAptipUrvakaM lakShaNam (8-9) · Śloka 10
ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਭਾਵੈਰਭਿਹਤੇ ਕ੍ਸਤੇ ਵਾਪਥ੍ਯਕਾਰਿਣਃ ||੮||
ਕ੍ਸਤੋਸ੍ਮਾ ਵਾਯੁਵਿਸਤਃ ਸਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਮੀਰਯੇਤ੍ |
ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਚ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ||੯||
ਆਗਨ੍ਤੁਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧਿਰ੍ਹ੍ਯੇਸ ਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਲਕ੍ਸਣਃ |੧੦|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
तैस्तैर्भावैरभिहते क्षते वाऽपथ्यकारिणः ||८||
क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् |
ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः ||९||
आगन्तुर्विद्रधिर्ह्येष पित्तविद्रधिलक्षणः |१०|
(सु. नि. अ. ९) |
ਅਭਿਘਾਤਜਸ੍ਯਾਗਨ੍ਤੋਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਤੈਸ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਸ੍ਤੈਰਿਤਿ ਕਾਸ੍ਠਲੋਸ੍ਟਪਾਸਾਣਾਦਿਭਿਃ| ਅਭਿਹਤ ਇਤਿ ਅਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮਥਿਤਪਿਚ੍ਚਿਤਾਦੇਰੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਸ੍ਰੁਤਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਛਿਨ੍ਨਭਿਨ੍ਨਾਦੇਃ; ਦ੍ਵਯੋਰਭਿਹਤਯੋਰਪਥ੍ਯਕਾਰਿਣ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਕ੍ਸਤੋਸ੍ਮੇਤਿ ਕ੍ਸਤਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਹਿਂਸਾਮਾਤ੍ਰਪਰਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਕ੍ਸਤਾਭਿਹਤਯੋਰਪ੍ਯੂਸ੍ਮਾ ਕ੍ਸਤੋਸ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ| ਵਾਯੁਵਿਸਤ ਇਤਿ ਕ੍ਸਤੇ ਰਕ੍ਤਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਅਭਿਹਤੇ ਅਭਿਘਾਤਾਦੇਵ ਵਾਤਕੋਪਃ, ਕੁਪਿਤੇਨ ਵਾਤੇਨ ਹੇਤੁਭੂਤੇਨ ਵਿਸਤਃ ਪ੍ਰਸਤੋ ਵਾਯੁਵਿਸਤਃ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਜਸ੍ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਾਗਭਿਘਾਤਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵੇਨਾਗਨ੍ਤੁਃ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਜਾਨਾਂ ਜਨਕਤ੍ਵੇਨੈਵ ਵਿਲਕ੍ਸਣਾਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਲਕ੍ਸਣ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰੋਕ੍ਤਜ੍ਵਰਾਦਿਵ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤਸਂਸ੍ਥਾਨਵਰ੍ਣਵੇਦਨਾਦਿਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਲਿਙ੍ਗਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮-੯||–
Adhikarana raktajavidradhilakShaNam (10) · Śloka 11
ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਾਵਤਃ ਸ਼੍ਯਾਵਸ੍ਤੀਵ੍ਰਦਾਹਰੁਜਾਕਰਃ ||੧੦||
ਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਲਿਙ੍ਗਸ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਰੁਚ੍ਯਤੇ |੧੧|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाकरः ||१०||
पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते |११|
(सु. नि. अ. ९) |
ਰਕ੍ਤਜਮਾਹ– ਕਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਲਿਙ੍ਗਾਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਲਬ੍ਧਾਵਪਿ ਦਾਹਜ੍ਵਰੌ ਤੀਵ੍ਰਤਾਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤੌ| ਸ਼੍ਯਾਵ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਲਿਙ੍ਗਾਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਸ੍ਯਾਪਵਾਦਃ| ਭੋਜਪ੍ਰਭਤਯਸ੍ਤੁ ਧਾਤੁਰਕ੍ਤਜਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਮਕ੍ਕਲ੍ਲਸਞ੍ਜ੍ਞਯਾਰ੍ਤਵਲਕ੍ਸਣਰਕ੍ਤਜਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਆਰ੍ਤਵਜੇਨ ਸਹ ਸਡ੍ਵਿਦ੍ਰਧਯਃ, ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਤੁ ਧਾਤੁਰਕ੍ਤਜੋਪਿ ਤਥਾ ਮਕ੍ਕਲ੍ਲਸਞ੍ਜ੍ਞਕੋਪਿ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਰਕ੍ਤਜ ਏਵੇਤਿ ਸਡ੍ਵਿਦ੍ਰਧਯ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੧੦||–
Adhikarana AbhyantaravidradhilakShaNam, AbhyantaravidradheradhiShThAnavisheSheNa visheShali~ggAni ca (11-16) · Śloka 16
ਪਥਕ੍ ਸਮ੍ਭੂਯ ਵਾ ਦੋਸਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਗੁਲ੍ਮਰੂਪਿਣਮ੍ ||੧੧||
ਵਲ੍ਮੀਕਵਤ੍ ਸਮੁਨ੍ਨਦ੍ਧਮਨ੍ਤਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਿਦ੍ਰਧਿਮ੍ |
ਗੁਦੇ ਬਸ੍ਤਿਮੁਖੇ ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਕੁਕ੍ਸੌ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਯੋਸ੍ਤਥਾ ||੧੨||
ਵਕ੍ਕਯੋਃ ਪ੍ਲੀਹ੍ਨਿ ਯਕਤਿ ਹਦਿ ਵਾ ਕ੍ਲੋਮ੍ਨਿ ਵਾਪ੍ਯਥ |
ਤੇਸਾਮੁਕ੍ਤਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਬਾਹ੍ਯਵਿਦ੍ਰਧਿਲਕ੍ਸਣੈਃ ||੧੩||
ਅਧਿਸ੍ਠਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼ਣੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ |
ਗੁਦੇ ਵਾਤਨਿਰੋਧਸ਼੍ਚ ਬਸ੍ਤੌ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਤਾ ||੧੪||
ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿਕ੍ਕਾ ਤਥਾਟੋਪਃ ਕੁਕ੍ਸੌ ਮਾਰੁਤਕੋਪਨਮ੍ |
ਕਟੀਪਸ੍ਠਗ੍ਰਹਸ੍ਤੀਵ੍ਰੋ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣੋਤ੍ਥੇ ਤੁ ਵਿਦ੍ਰਧੌ ||੧੫||
ਵਕ੍ਕਯੋਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸਙ੍ਕੋਚਃ ਪ੍ਲੀਹ੍ਨ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਵਰੋਧਨਮ੍ |
ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਪ੍ਰਗ੍ਰਹਸ੍ਤੀਵ੍ਰੋ ਹਦਿ ਕਾਸਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ |
ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਯਕਤਿ ਹਿਕ੍ਕਾ ਚ ਕ੍ਲੋਮ੍ਨਿ ਪੇਪੀਯਤੇ ਪਯਃ ||੧੬||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
पृथक् सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम् ||११||
वल्मीकवत् समुन्नद्धमन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम् |
गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा ||१२||
वृक्कयोः प्लीह्नि यकृति हृदि वा क्लोम्नि वाऽप्यथ |
तेषामुक्तानि लिङ्गानि बाह्यविद्रधिलक्षणैः ||१३||
अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृणु विशेषतः |
गुदे वातनिरोधश्च बस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता ||१४||
नाभ्यां हिक्का तथाऽऽटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम् |
कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्रधौ ||१५||
वृक्कयोः पार्श्वसङ्कोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम् |
सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि कासश्च जायते |
श्वासो यकृति हिक्का च क्लोम्नि पेपीयते पयः ||१६||
(सु. नि. अ. ९) |
ਅਧਿਸ੍ਠਾਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਲਿਙ੍ਗਵਿਸ਼ੇਸਂ ਸਾਧ੍ਯਤਾਮਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਿਦ੍ਰਧਿਮਾਹ– ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਯਮਧਿਕਵਿਧਾਨਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਾਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧੇਃ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਜਸ੍ਯ ਤਥਾਗਨ੍ਤੋਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਰਧੇਰ੍ਦੋਸੇਣ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਦਿਯਮੇਵ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯੇਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍| ਬਾਹ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਵਦਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਗਨ੍ਤੁਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਸਤਜਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ ਕ੍ਸਤਜ ਇਤਿ ਤੁ ਜੇਜ੍ਜਟਃ| ਗੁਲ੍ਮਰੂਪਿਣਮਿਤਿ ਗੁਲ੍ਮਵਤ੍ ਸਂਹਤਮ੍| ਏਤਦਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਿਦ੍ਰਧੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਰੂਪਂ; ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਂ ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਵਿਦ੍ਰਧਿਲਕ੍ਸਣੈਰੇਵ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵਲ੍ਮੀਕਵਤ੍ ਸਮੁਨ੍ਨਦ੍ਧਂ ਸਮਨ੍ਤਾਦੁਨ੍ਨਤਮ੍; ਏਤਦਪਿ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਮਾਨਮ੍| ਬਸ੍ਤਿਮੁਖ ਇਤਿ ਬਸ੍ਤਿਮੁਖ ਏਵ, ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਧਾਰਭੂਤਮਾਂਸਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾਤ੍; ਨ ਬਸ੍ਤੌ, ਤਸ੍ਯ ਤਨੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਟੋਪੋ ਰੁਜਾਪੂਰ੍ਵਕਕ੍ਸੋਭਃ| ਮਾਰੁਤਕੋਪਨਮਿਤਿ ਮਾਰ੍ਗਾਵਰੋਧਾਦ੍ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਃ| ਵਕ੍ਕਯੋਰਿਤਿ ਵਕ੍ਕਮਗ੍ਰਮਾਂਸਮ੍| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਪ੍ਰਗ੍ਰਹਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਵ੍ਯਥਾ, ਸਰ੍ਵਸਿਰਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਹਦਯਸ੍ਯ| ਕ੍ਲੋਮ੍ਨੀਤਿ ਕ੍ਲੋਮ ਵਕ੍ਕਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਿਪਾਸਾਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਪੇਪੀਯਤੇ ਪਯਃ ਇਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਜਲਂ ਪਾਤੁਮਿਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧-੧੬||
Adhikarana vidradhInAM srAvanirgamamArgaH (17) · Śloka 17
ਨਾਭੇਰੁਪਰਿਜਾਃ ਪਕ੍ਵਾ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਰੇ ਤ੍ਵਧਃ |੧੭|
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
View original
नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः |१७|
(सु. नि. अ. ९) |
ਸ੍ਰਾਵਨਿਰ੍ਗਮਮਾਰ੍ਗਮਾਹ– ਨਾਭੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਰਿਜਾ ਵਕ੍ਕਪ੍ਲੀਹਾਦਿਜਾਃ| ਯਾਨ੍ਤਿ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ| ਨਾਭਿਜਸ੍ਤੂਭਯਮਾਰ੍ਗਸ੍ਰਾਵੀ, ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਤਥਾਗਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਾਤਸ੍ਯ| ਯਦਾਹ ਹਾਰੀਤਃ– “ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨੇਸੁ ਮੁਖਾਨ੍ਨਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇਸਕ੍ਸਹਿਤੋਪਿ ਪੂਯਃ| ਅਧਃਪ੍ਰਭਿਨ੍ਨੇਸੁ ਚ ਪਾਯੁਮਾਰ੍ਗਾਤ੍, ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਿਹ ਨਾਭਿਜੇਸੁ||” ਇਤਿ| ਇਤਰ ਇਤਿ ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਵਙ੍ਕ੍ਸਣਜਾਃ|੧੭|–
Adhikarana vidradheH sAdhyAsAdhyavicAraH (17-20) · Śloka 20
ਅਧਃਸ੍ਰੁਤੇਸੁ ਜੀਵੇਤ੍ਤੁ ਸ੍ਰੁਤੇਸੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨ ਜੀਵਤਿ ||੧੭||
ਹਨ੍ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਵਰ੍ਜ੍ਯਾ ਯੇ ਤੇਸੁ ਭਿਨ੍ਨੇਸੁ ਬਾਹ੍ਯਤਃ |
ਜੀਵੇਤ੍ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪੁਰੁਸੋ ਨੇਤਰੇਸੁ ਕਦਾਚਨ ||੧੮||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੯) |
ਸਾਧ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਰਧਯਃ ਪਞ੍ਚ ਵਿਵਰ੍ਜ੍ਯਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ |
ਆਮਪਕ੍ਵਵਿਦਗ੍ਧਤ੍ਵਂ ਤੇਸਾਂ ਸ਼ੋਥਵਦਾਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੧੯||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
ਆਧ੍ਮਾਤਂ ਬਦ੍ਧਨਿਸ੍ਯਨ੍ਦਂ ਛਰ੍ਦਿਹਿਕ੍ਕਾਤਸਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ |
ਰੁਜਾਸ਼੍ਵਾਸਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਰ੍ਨਾਸ਼ਯੇਨ੍ਨਰਮ੍ ||੨੦||
(ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੩੩) |
View original
अधःस्रुतेषु जीवेत्तु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति ||१७||
हृन्नाभिबस्तिवर्ज्या ये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः |
जीवेत् कदाचित् पुरुषो नेतरेषु कदाचन ||१८||
(सु. नि. अ. ९) |
साध्या विद्रधयः पञ्च विवर्ज्यः सान्निपातिकः |
आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् ||१९||
(वा. नि. अ. ११) |
आध्मातं बद्धनिष्यन्दं छर्दिहिक्कातृषान्वितम् |
रुजाश्वाससमायुक्तं विद्रधिर्नाशयेन्नरम् ||२०||
(सु. सू. अ. ३३) |
ਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਮਾਹ– ਅਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧਃਸ੍ਰੁਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਯਦਾ ਨਾਭ੍ਯਾਦਿਜਾ ਭਿਨ੍ਨਾ ਅਧਃ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਜੀਵਤਿ| ਸ੍ਰੁਤੇਸੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨ ਜੀਵਤੀਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪੂਯਸ੍ਯਾਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਰ੍ਗਮਾਨ੍ਨ ਜੀਵਨਮ੍| ਹਨ੍ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਵਰ੍ਜ੍ਯਾ ਇਤਿ ਪ੍ਲੀਹਕ੍ਲੋਮਾਦਿਜਾਃ| ਭਿਨ੍ਨੇਸੁ ਬਾਹ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵੈਦ੍ਯਵ੍ਯਾਪਾਰੇਣ ਭਿਨ੍ਨੇਸੁ; ਅਨ੍ਯੇ ਮਰ੍ਮਾਦ੍ਯਾਸ਼ਯਜੇਸੁ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਭਿਨ੍ਨੇਸ੍ਵਿਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਿਨ੍ਨੇਸ੍ਵਪ੍ਯਧਃਸ੍ਰਾਵਿਸੁ ਜੀਵਨੋਕ੍ਤੇਃ| ਨੇਤਰੇਸ੍ਵਿਤਿ ਹਨ੍ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਿਜੇਸੁ ਭਿਨ੍ਨੇਸੁ ਤੇਸਾਂ ਮਰ੍ਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਬਾਹ੍ਯਾ ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾ ਵਾ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ| ਕਦਾਚਨੇਤਿ ਪਾਕੇ ਅਪਾਕੇ ਵਾ| ਤਥਾ ਚ ਭੋਜਃ– “ਅਸਾਧ੍ਯੋ ਮਰ੍ਮਜੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਪਕ੍ਵੋਪਕ੍ਵਸ਼੍ਚ ਵਿਦ੍ਰਧਿਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਿਤੋਪ੍ਯੇਵਂ ਪਕ੍ਵ ਏਵ ਤੁ ਬਸ੍ਤਿਜਃ|| ਤ੍ਵਗ੍ਜੋ ਨਾਭੇਰਧੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸਾਧ੍ਯੋ ਮਰ੍ਮਸਮੀਪਜਃ| ਅਪਕ੍ਵਸ਼੍ਚੈਵ ਪਕ੍ਵਸ਼੍ਚ ਸਾਧ੍ਯੋ ਨੋਪਰਿ ਨਾਭਿਜਃ||” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਮਰ੍ਮਜਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਦਯਨਾਭਿਜਾਵੁਚ੍ਯੇਤੇ| ਬਦ੍ਧਨਿਸ੍ਯਨ੍ਦਮਿਤਿ ਬਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਮ੍| ਏਤਦ੍ਬਸ੍ਤਿਜੇ ਪ੍ਰਾਯਃ||੧੭-੨੦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਵਿਦ੍ਰਧਿਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੪੦||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विद्रधिनिदानं समाप्तम् ||४०||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਵਿਦ੍ਰਧਿਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੪੦||