atha vidradhinidānam | tvagraktamāṁsamēdāṁsi sandūṣyāsthisamāśritāḥ | dōṣāḥ śōthaṁ śanairghōraṁ janayantyucchritā bhr̥śam ||1|| mahāmūlaṁ rujāvantaṁ vr̥ttaṁ vā'pyathavā''yatam | sa vidradhiriti khyātō vijñēyaḥ ṣaḍvidhaśca saḥ ||2|| pr̥thagdōṣaiḥ samastaiśca kṣatēnāpyasr̥jā tathā | ṣaṇṇāmapi hi tēṣāṁ tu lakṣaṇaṁ sampravakṣyatē ||3|| (su. ni. a. 9) |
View original
अथ विद्रधिनिदानम् | त्वग्रक्तमांसमेदांसि सन्दूष्यास्थिसमाश्रिताः | दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||१|| महामूलं रुजावन्तं वृत्तं वाऽप्यथवाऽऽयतम् | स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः ||२|| पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा | षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||३|| (सु. नि. अ. ९) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)
śōthatvasāmānyāt vidradhinidānam| tasya samprāptimāha– tvagraktamāṁsamēdāṁsītyādi| ghōramityanyēbhyō'pi śōthasamutthānēbhyō granthyādibhya āśukāritvāddāruṇam| ucchritā bhr̥śamiti atyarthaṁ vr̥ddhāḥ| asthisamāśritā ityanēna sthānasaṁśrayō'bhihitaḥ| ucchritā bhr̥śamityanēna prakōpa āviṣkr̥taḥ, ētēnaivāntarīyakatayā cayaprasarāvapyākṣiptau mantavyau| mahāmūlamasthyādisamāśrayaṇādgambhīramūlam| rujāvantamiti utpattāvēva rujāprakarṣavantam, atiśāyanē matup| vr̥ttamityādi vr̥ttaṁ vartulam| āyataṁ dīrgham| vr̥ttāyatābhyāṁ granthyādivilakṣaṇatā| vidradhiriti khyāta iti, itiśabdēna nirupādhisaṅkētamātrā vidradhisañjñēti darśayati| carakē tu vidāhaprakarṣādvidradhisañjñā| yaduktam– “sa vai śīghravidāhitvādvidradhītyabhidhīyatē|” (ca. sū. a. 17) iti||1-3||
ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)
śōthasāmānyādvidradhinidānam| tasya samprāptimāha– tvagityādi| ghōramanyēbhyaḥ śōthasamutthānēbhyō granthyādibhyaḥ āśukāritvāddāruṇam| ucchritā bhr̥śamiti atyarthaṁ vr̥ddhāḥ, asthisamāśritā iti sthānasaṁśrayō'rthō'bhihitaḥ| ucchritā bhr̥śamityanēna prakōpa āviṣkr̥taḥ| mahāmūlam asthyādisamāśrayaṇād gambhīramūlam| rujāvantamutpattāvēva rujāprakarṣavantam| vr̥ttaṁ vartulaṁ, āyataṁ dīrghaṁ vr̥ttatvāyatatvābhyāṁ granthyādivilakṣaṇatā kathitā, vidradhiriti khyāta iti| itiśabdēna nirupādhisaṅkētamātrā vidradhiriti sañjñēti darśayati, carakē tu vidāhaprakarṣādvidradhisañjñā| yaduktam– “sarvaiḥ śīghravidāhitvādvidradhīti nirūpyatē|” iti| sa ṣaṭprakāraḥ; tribhirdōṣaistrayaḥ, sannipātēnaikaḥ, kṣatēnaikaḥ, asr̥jā'pyēka iti ṣaṭ| ṣaṇṇāmapi lakṣaṇaṁ kathyatē||1-3||