Adhikarana vidradhisamprAptiH (1-3) · Śloka 3
ಅಥ ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನಮ್ |
ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಾಂಸಿ ಸನ್ದೂಷ್ಯಾಸ್ಥಿಸಮಾಶ್ರಿತಾಃ |
ದೋಷಾಃ ಶೋಥಂ ಶನೈರ್ಘೋರಂ ಜನಯನ್ತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭೃಶಮ್ ||೧||
ಮಹಾಮೂಲಂ ರುಜಾವನ್ತಂ ವೃತ್ತಂ ವಾಽಪ್ಯಥವಾಽಽಯತಮ್ |
ಸ ವಿದ್ರಧಿರಿತಿ ಖ್ಯಾತೋ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಷಡ್ವಿಧಶ್ಚ ಸಃ ||೨||
ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಕ್ಷತೇನಾಪ್ಯಸೃಜಾ ತಥಾ |
ಷಣ್ಣಾಮಪಿ ಹಿ ತೇಷಾಂ ತು ಲಕ್ಷಣಂ ಸಮ್ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ ||೩||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೯) |
View original
अथ विद्रधिनिदानम् |
त्वग्रक्तमांसमेदांसि सन्दूष्यास्थिसमाश्रिताः |
दोषाः शोथं शनैर्घोरं जनयन्त्युच्छ्रिता भृशम् ||१||
महामूलं रुजावन्तं वृत्तं वाऽप्यथवाऽऽयतम् |
स विद्रधिरिति ख्यातो विज्ञेयः षड्विधश्च सः ||२||
पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा |
षण्णामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रवक्ष्यते ||३||
(सु. नि. अ. ९) |
ಶೋಥತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನಮ್| ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಮೇದಾಂಸೀತ್ಯಾದಿ| ಘೋರಮಿತ್ಯನ್ಯೇಭ್ಯೋಽಪಿ ಶೋಥಸಮುತ್ಥಾನೇಭ್ಯೋ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿಭ್ಯ ಆಶುಕಾರಿತ್ವಾದ್ದಾರುಣಮ್| ಉಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭೃಶಮಿತಿ ಅತ್ಯರ್ಥಂ ವೃದ್ಧಾಃ| ಅಸ್ಥಿಸಮಾಶ್ರಿತಾ ಇತ್ಯನೇನ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯೋಽಭಿಹಿತಃ| ಉಚ್ಛ್ರಿತಾ ಭೃಶಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕೋಪ ಆವಿಷ್ಕೃತಃ, ಏತೇನೈವಾನ್ತರೀಯಕತಯಾ ಚಯಪ್ರಸರಾವಪ್ಯಾಕ್ಷಿಪ್ತೌ ಮನ್ತವ್ಯೌ| ಮಹಾಮೂಲಮಸ್ಥ್ಯಾದಿಸಮಾಶ್ರಯಣಾದ್ಗಮ್ಭೀರಮೂಲಮ್| ರುಜಾವನ್ತಮಿತಿ ಉತ್ಪತ್ತಾವೇವ ರುಜಾಪ್ರಕರ್ಷವನ್ತಮ್, ಅತಿಶಾಯನೇ ಮತುಪ್| ವೃತ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ವೃತ್ತಂ ವರ್ತುಲಮ್| ಆಯತಂ ದೀರ್ಘಮ್| ವೃತ್ತಾಯತಾಭ್ಯಾಂ ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿವಿಲಕ್ಷಣತಾ| ವಿದ್ರಧಿರಿತಿ ಖ್ಯಾತ ಇತಿ, ಇತಿಶಬ್ದೇನ ನಿರುಪಾಧಿಸಙ್ಕೇತಮಾತ್ರಾ ವಿದ್ರಧಿಸಞ್ಜ್ಞೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಚರಕೇ ತು ವಿದಾಹಪ್ರಕರ್ಷಾದ್ವಿದ್ರಧಿಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಸ ವೈ ಶೀಘ್ರವಿದಾಹಿತ್ವಾದ್ವಿದ್ರಧೀತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ|” (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ||೧-೩||
Adhikarana vAtajavidradhilakShaNam (4) · Śloka 4
ಕೃಷ್ಣೋಽರುಣೋ ವಾ ವಿಷಮೋ ಭೃಶಮತ್ಯರ್ಥವೇದನಃ |
ಚಿತ್ರೋತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕಶ್ಚ ವಿದ್ರಧಿರ್ವಾತಸಮ್ಭವಃ ||೪||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೯) |
View original
कृष्णोऽरुणो वा विषमो भृशमत्यर्थवेदनः |
चित्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसम्भवः ||४||
(सु. नि. अ. ९) |
ವಾತಿಕಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮೋ ಭೃಶಮಿತಿ ಕದಾಚಿದಲ್ಪಃ, ಕದಾಚಿನ್ಮಹಾನ್| ಚಿತ್ರೋತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕ ಇತಿ| ಚಿತ್ರೌ ನಾನಾವಿಧೌ ವಾಯೋರ್ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್ ಉದ್ಗಮಪ್ರಪಾಕೌ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ||೪||
Adhikarana pittajavidradhilakShaNam (5) · Śloka 5
ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಃ ಶ್ಯಾವೋ ವಾ ಜ್ವರದಾಹವಾನ್ |
ಕ್ಷಿಪ್ರೋತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕಶ್ಚ ವಿದ್ರಧಿಃ ಪಿತ್ತಸಮ್ಭವಃ ||೫||
View original
पक्वोदुम्बरसङ्काशः श्यावो वा ज्वरदाहवान् |
क्षिप्रोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः पित्तसम्भवः ||५||
ಪೈತ್ತಿಕಮಾಹ– ಪಕ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರದಾಹಾವುತ್ಥಾನಕಾಲ ಏವ, ಪಾಕಕಾಲೇ ತು ಪ್ರಕರ್ಷವನ್ತೌ ತಾವಿತಿ ವಿಶೇಷಃ||೫||
Adhikarana kaphajavidradhilakShaNam (6) · Śloka 6
ಶರಾವಸದೃಶಃ ಪಾಣ್ಡುಃ ಶೀತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಲ್ಪವೇದನಃ |
ಚಿರೋತ್ಥಾನಪ್ರಪಾಕಶ್ಚ ವಿದ್ರಧಿಃ ಕಫಸಮ್ಭವಃ ||೬||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೯) |
View original
शरावसदृशः पाण्डुः शीतः स्निग्धोऽल्पवेदनः |
चिरोत्थानप्रपाकश्च विद्रधिः कफसम्भवः ||६||
(सु. नि. अ. ९) |
ಕಫಜಮಾಹ– ಶರಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಶರಾವಸದೃಶ ಇತಿ ಮಹತ್ತ್ವಸೂಚನಪರಮ್||೬||
Adhikarana doShavisheSheNa vidradhInAmAsrAvabhedaH (7) · Śloka 7
ತನುಪೀತಸಿತಾಶ್ಚೈಷಾಮಾಸ್ರಾವಾಃ ಕ್ರಮಶಃ ಸ್ಮೃತಾಃ |೭|
View original
तनुपीतसिताश्चैषामास्रावाः क्रमशः स्मृताः |७|
ಪಾಕಾನನ್ತರಂ ಸಮ್ಭೂತಾಸ್ರಾವಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ತನುಪೀತಸಿತಾಶ್ಚೈಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಮಶ ಇತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಂ; ತೇನ ವಾತೇನ ತನುಃ, ಪಿತ್ತೇನ ಪೀತಃ, ಕಫೇನ ಸಿತಃ; ತನುಸ್ರಾವೇ ವಾತಾನುರೂಪೋ ವರ್ಣೋ ಜ್ಞೇಯಃ|೭|–
Adhikarana sannipAtajavidradhilakShaNam (7) · Śloka 7
ನಾನಾವರ್ಣರುಜಾಸ್ರಾವೋ ಘಾಟಾಲೋ ವಿಷಮೋ ಮಹಾನ್ ||೭||
ವಿಷಮಂ ಪಚ್ಯತೇ ಚಾಪಿ ವಿದ್ರಧಿಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ |
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೯) |
View original
नानावर्णरुजास्रावो घाटालो विषमो महान् ||७||
विषमं पच्यते चापि विद्रधिः सान्निपातिकः |
(सु. नि. अ. ९) |
ಸನ್ನಿಪಾತಜಮಾಹ– ನಾನೇತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾವರ್ಣರುಜಾಸ್ರಾವ ಇತಿ ನಾನಾಶಬ್ದೋ ವರ್ಣಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ನಾನಾ ಬಹುವಿಧಾ ವರ್ಣಾಃ ಕೃಷ್ಣಪೀತಶುಕ್ಲವರ್ಣಾಃ, ರುಜಾಃ ತೋದದಾಹಕಣ್ಡ್ವಾದಿಕಾಃ, ತನುಪೀತಸಿತಾ ಆಸ್ರಾವಾಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಅನ್ಯತ್ರ ಶೋಥೇ ಪಾಕಕಾಲೇ ನಾನಾರುಜಾ, ಅತ್ರ ತು ಸರ್ವದಾ| ಘಾಟಾಲ ಇತಿ ಘಾಟಾ ಅಸ್ಯಾಸ್ತಿ ಸ ಘಾಟಾಲ ಇತಿ ಮತ್ವರ್ಥೀಯೋ ಲಚ್, ಅತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಾಗ್ರತ್ವೇನ ಘಾಟಾಲ ಇವ| ವಿಷಮೋಽಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ವಿಷಮಂ ಪಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಚಿರಾಚಿರಗಮ್ಭೀರೋತ್ತಾನೋರ್ಧ್ವಾನೂರ್ಧ್ವಭೇದೇನ ವಿಷಮಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಪಚ್ಯತ ಇತಿ; ವಿಷಮಮ್ ಅಸಮಮ್| ನನು, ವಿಷಮಪಾಕಿತ್ವಂ ವಾತಿಕೇ ವಿದ್ರಧಾವುಕ್ತಂ, ತಥಾಽನುಪಕ್ರಾನ್ತೇ ಚ ಶೋಥೇ; ಯಥಾ– “ಯೋಽಭ್ಯುತ್ಥಿತೋಽಲ್ಪೋ ಯದಿ ವಾ ಮಹಾನ್ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಂ ವಿನಾ ಪಾಕಮುಪೈತಿ ಶೋಥಃ| ವಿಶಾಲಮೂಲೋ ವಿಷಮೋ ವಿದಗ್ಧಃ ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರತಾಂ ಯಾತ್ಯವಗಾಢದೋಷಃ||” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೭) ಇತಿ| ಅತಃ ಸಂಶಯೇ ಕಥಂ ಮಿಥೋ ಭೇದಪ್ರತೀತಿಃ? ಉಚ್ಯತೇ– ವಾತಿಕೇ ಅಪ್ರತೀಕಾರೇಣೈವ ವಿಷಮಪಾಕಿತ್ವಮ್, ಪ್ರತೀಕಾರೇಣೈವ ಭೇದಿತಮ್| ಇಹ ಪುನಃ ಪ್ರತೀಕಾರೇಽಪಿ ವೈಷಮ್ಯಂ; ವಾತಿಕೇ ತು ಪಾಕಮಾತ್ರವೈಷಮ್ಯಂ, ನ ತು ಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಾದಿನಾ; ಅತೋ ವಾತಿಕಃ ಸಾಧ್ಯಃ||೭||–
Adhikarana AgantuvidradheH samprAptipUrvakaM lakShaNam (8-9) · Śloka 10
ತೈಸ್ತೈರ್ಭಾವೈರಭಿಹತೇ ಕ್ಷತೇ ವಾಽಪಥ್ಯಕಾರಿಣಃ ||೮||
ಕ್ಷತೋಷ್ಮಾ ವಾಯುವಿಸೃತಃ ಸರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಮೀರಯೇತ್ |
ಜ್ವರಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಚ ದಾಹಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ತಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ ||೯||
ಆಗನ್ತುರ್ವಿದ್ರಧಿರ್ಹ್ಯೇಷ ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣಃ |೧೦|
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೯) |
View original
तैस्तैर्भावैरभिहते क्षते वाऽपथ्यकारिणः ||८||
क्षतोष्मा वायुविसृतः सरक्तं पित्तमीरयेत् |
ज्वरस्तृष्णा च दाहश्च जायते तस्य देहिनः ||९||
आगन्तुर्विद्रधिर्ह्येष पित्तविद्रधिलक्षणः |१०|
(सु. नि. अ. ९) |
ಅಭಿಘಾತಜಸ್ಯಾಗನ್ತೋಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ– ತೈಸ್ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ತೈಸ್ತೈರಿತಿ ಕಾಷ್ಠಲೋಷ್ಟಪಾಷಾಣಾದಿಭಿಃ| ಅಭಿಹತ ಇತಿ ಅಸ್ರುತರಕ್ತಸ್ಯ ಮಥಿತಪಿಚ್ಚಿತಾದೇರುಪಲಕ್ಷಣಂ, ಕ್ಷತ ಇತಿ ಸ್ರುತರಕ್ತಸ್ಯ ಛಿನ್ನಭಿನ್ನಾದೇಃ; ದ್ವಯೋರಭಿಹತಯೋರಪಥ್ಯಕಾರಿಣ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಕ್ಷತೋಷ್ಮೇತಿ ಕ್ಷತಶಬ್ದಸ್ಯ ಹಿಂಸಾಮಾತ್ರಪರಿಗ್ರಹಾತ್ ಕ್ಷತಾಭಿಹತಯೋರಪ್ಯೂಷ್ಮಾ ಕ್ಷತೋಷ್ಮಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ವಾಯುವಿಸೃತ ಇತಿ ಕ್ಷತೇ ರಕ್ತಕ್ಷಯಾತ್ ಅಭಿಹತೇ ಅಭಿಘಾತಾದೇವ ವಾತಕೋಪಃ, ಕುಪಿತೇನ ವಾತೇನ ಹೇತುಭೂತೇನ ವಿಸೃತಃ ಪ್ರಸೃತೋ ವಾಯುವಿಸೃತಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯಯಂ ವಾತಪಿತ್ತರಕ್ತಜಸ್ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಾಗಭಿಘಾತಸಮ್ಭವತ್ವೇನಾಗನ್ತುಃ, ವಾತಪಿತ್ತರಕ್ತಜಾನಾಂ ಜನಕತ್ವೇನೈವ ವಿಲಕ್ಷಣಾಽಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣ ಇತಿ ಅತ್ರೋಕ್ತಜ್ವರಾದಿವ್ಯತಿರಿಕ್ತಸಂಸ್ಥಾನವರ್ಣವೇದನಾದಿಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಿಙ್ಗಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೮-೯||–
Adhikarana raktajavidradhilakShaNam (10) · Śloka 11
ಕೃಷ್ಣಸ್ಫೋಟಾವೃತಃ ಶ್ಯಾವಸ್ತೀವ್ರದಾಹರುಜಾಕರಃ ||೧೦||
ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಿಙ್ಗಸ್ತು ರಕ್ತವಿದ್ರಧಿರುಚ್ಯತೇ |೧೧|
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೯) |
View original
कृष्णस्फोटावृतः श्यावस्तीव्रदाहरुजाकरः ||१०||
पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रक्तविद्रधिरुच्यते |११|
(सु. नि. अ. ९) |
ರಕ್ತಜಮಾಹ– ಕೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಿಙ್ಗಾತಿದೇಶೇನ ಲಬ್ಧಾವಪಿ ದಾಹಜ್ವರೌ ತೀವ್ರತಾವಿಶೇಷಾರ್ಥಮುಕ್ತೌ| ಶ್ಯಾವ ಇತಿ ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿಲಿಙ್ಗಾತಿದೇಶೇನ ಪ್ರಸಕ್ತಸ್ಯ ಪಕ್ವೋದುಮ್ಬರಸಙ್ಕಾಶಸ್ಯಾಪವಾದಃ| ಭೋಜಪ್ರಭೃತಯಸ್ತು ಧಾತುರಕ್ತಜಂ ವಿದ್ರಧಿಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಮಕ್ಕಲ್ಲಸಞ್ಜ್ಞಯಾಽಽರ್ತವಲಕ್ಷಣರಕ್ತಜಂ ಪಠನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ಮತೇ ಆರ್ತವಜೇನ ಸಹ ಷಡ್ವಿದ್ರಧಯಃ, ಸುಶ್ರುತೇ ತು ಧಾತುರಕ್ತಜೋಽಪಿ ತಥಾ ಮಕ್ಕಲ್ಲಸಞ್ಜ್ಞಕೋಽಪಿ ವಿದ್ರಧಿಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ರಕ್ತಜ ಏವೇತಿ ಷಡ್ವಿದ್ರಧಯ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೧೦||–
Adhikarana AbhyantaravidradhilakShaNam, AbhyantaravidradheradhiShThAnavisheSheNa visheShali~ggAni ca (11-16) · Śloka 16
ಪೃಥಕ್ ಸಮ್ಭೂಯ ವಾ ದೋಷಾಃ ಕುಪಿತಾ ಗುಲ್ಮರೂಪಿಣಮ್ ||೧೧||
ವಲ್ಮೀಕವತ್ ಸಮುನ್ನದ್ಧಮನ್ತಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ವಿದ್ರಧಿಮ್ |
ಗುದೇ ಬಸ್ತಿಮುಖೇ ನಾಭ್ಯಾಂ ಕುಕ್ಷೌ ವಙ್ಕ್ಷಣಯೋಸ್ತಥಾ ||೧೨||
ವೃಕ್ಕಯೋಃ ಪ್ಲೀಹ್ನಿ ಯಕೃತಿ ಹೃದಿ ವಾ ಕ್ಲೋಮ್ನಿ ವಾಽಪ್ಯಥ |
ತೇಷಾಮುಕ್ತಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣೈಃ ||೧೩||
ಅಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷೇಣ ಲಿಙ್ಗಂ ಶೃಣು ವಿಶೇಷತಃ |
ಗುದೇ ವಾತನಿರೋಧಶ್ಚ ಬಸ್ತೌ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಲ್ಪಮೂತ್ರತಾ ||೧೪||
ನಾಭ್ಯಾಂ ಹಿಕ್ಕಾ ತಥಾಽಽಟೋಪಃ ಕುಕ್ಷೌ ಮಾರುತಕೋಪನಮ್ |
ಕಟೀಪೃಷ್ಠಗ್ರಹಸ್ತೀವ್ರೋ ವಙ್ಕ್ಷಣೋತ್ಥೇ ತು ವಿದ್ರಧೌ ||೧೫||
ವೃಕ್ಕಯೋಃ ಪಾರ್ಶ್ವಸಙ್ಕೋಚಃ ಪ್ಲೀಹ್ನ್ಯುಚ್ಛ್ವಾಸಾವರೋಧನಮ್ |
ಸರ್ವಾಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹಸ್ತೀವ್ರೋ ಹೃದಿ ಕಾಸಶ್ಚ ಜಾಯತೇ |
ಶ್ವಾಸೋ ಯಕೃತಿ ಹಿಕ್ಕಾ ಚ ಕ್ಲೋಮ್ನಿ ಪೇಪೀಯತೇ ಪಯಃ ||೧೬||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೯) |
View original
पृथक् सम्भूय वा दोषाः कुपिता गुल्मरूपिणम् ||११||
वल्मीकवत् समुन्नद्धमन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम् |
गुदे बस्तिमुखे नाभ्यां कुक्षौ वङ्क्षणयोस्तथा ||१२||
वृक्कयोः प्लीह्नि यकृति हृदि वा क्लोम्नि वाऽप्यथ |
तेषामुक्तानि लिङ्गानि बाह्यविद्रधिलक्षणैः ||१३||
अधिष्ठानविशेषेण लिङ्गं शृणु विशेषतः |
गुदे वातनिरोधश्च बस्तौ कृच्छ्राल्पमूत्रता ||१४||
नाभ्यां हिक्का तथाऽऽटोपः कुक्षौ मारुतकोपनम् |
कटीपृष्ठग्रहस्तीव्रो वङ्क्षणोत्थे तु विद्रधौ ||१५||
वृक्कयोः पार्श्वसङ्कोचः प्लीह्न्युच्छ्वासावरोधनम् |
सर्वाङ्गप्रग्रहस्तीव्रो हृदि कासश्च जायते |
श्वासो यकृति हिक्का च क्लोम्नि पेपीयते पयः ||१६||
(सु. नि. अ. ९) |
ಅಧಿಷ್ಠಾನವಿಶೇಷೇಣ ಲಿಙ್ಗವಿಶೇಷಂ ಸಾಧ್ಯತಾಮಸಾಧ್ಯತಾಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾಭ್ಯನ್ತರವಿದ್ರಧಿಮಾಹ– ಪೃಥಗಿತ್ಯಾದಿ| ಇಯಮಧಿಕವಿಧಾನಾರ್ಥಮುಕ್ತಾಽಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ವಿದ್ರಧೇಃ ಪುನರುಚ್ಯತೇ| ಆಭ್ಯನ್ತರಸ್ಯ ರಕ್ತಜಸ್ಯ ತಥಾಽಽಗನ್ತೋಶ್ಚ ವಿದ್ರಧೇರ್ದೋಷೇಣ ವ್ಯಪದೇಶಾದಿಯಮೇವ ತತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರ್ಜ್ಞೇಯೇತಿ ಕಶ್ಚಿತ್| ಬಾಹ್ಯಾಗನ್ತುವದಾಭ್ಯನ್ತರಾಗನ್ತುಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷತಜಸ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಾಭಾವಾನ್ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ ಕ್ಷತಜ ಇತಿ ತು ಜೇಜ್ಜಟಃ| ಗುಲ್ಮರೂಪಿಣಮಿತಿ ಗುಲ್ಮವತ್ ಸಂಹತಮ್| ಏತದಾಭ್ಯನ್ತರವಿದ್ರಧೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯರೂಪಂ; ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಂ ತು ಬಾಹ್ಯವಿದ್ರಧಿಲಕ್ಷಣೈರೇವ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಲ್ಮೀಕವತ್ ಸಮುನ್ನದ್ಧಂ ಸಮನ್ತಾದುನ್ನತಮ್; ಏತದಪಿ ಪಚ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮಾನಮ್| ಬಸ್ತಿಮುಖ ಇತಿ ಬಸ್ತಿಮುಖ ಏವ, ವಿದ್ರಧ್ಯಾಧಾರಭೂತಮಾಂಸಾದಿಸಮ್ಭವಾತ್; ನ ಬಸ್ತೌ, ತಸ್ಯ ತನುತ್ವಾತ್| ಆಟೋಪೋ ರುಜಾಪೂರ್ವಕಕ್ಷೋಭಃ| ಮಾರುತಕೋಪನಮಿತಿ ಮಾರ್ಗಾವರೋಧಾದ್ವಾಯೋಃ ಕೋಪಃ| ವೃಕ್ಕಯೋರಿತಿ ವೃಕ್ಕಮಗ್ರಮಾಂಸಮ್| ಸರ್ವಾಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹಃ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗವ್ಯಥಾ, ಸರ್ವಸಿರಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾತ್ ಹೃದಯಸ್ಯ| ಕ್ಲೋಮ್ನೀತಿ ಕ್ಲೋಮ ವೃಕ್ಕಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪಿಪಾಸಾಸ್ಥಾನಮ್| ಪೇಪೀಯತೇ ಪಯಃ ಇತಿ ಪುನಃ ಪುನರ್ಜಲಂ ಪಾತುಮಿಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧-೧೬||
Adhikarana vidradhInAM srAvanirgamamArgaH (17) · Śloka 17
ನಾಭೇರುಪರಿಜಾಃ ಪಕ್ವಾ ಯಾನ್ತ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಿತರೇ ತ್ವಧಃ |೧೭|
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೯) |
View original
नाभेरुपरिजाः पक्वा यान्त्यूर्ध्वमितरे त्वधः |१७|
(सु. नि. अ. ९) |
ಸ್ರಾವನಿರ್ಗಮಮಾರ್ಗಮಾಹ– ನಾಭೇರಿತ್ಯಾದಿ| ಉಪರಿಜಾ ವೃಕ್ಕಪ್ಲೀಹಾದಿಜಾಃ| ಯಾನ್ತಿ ಸ್ರವನ್ತಿ| ನಾಭಿಜಸ್ತೂಭಯಮಾರ್ಗಸ್ರಾವೀ, ಊರ್ಧ್ವಾಧಃಸ್ರಾವಶ್ಚ ತಥಾಗತಿತ್ವಾತ್ ವಾತಸ್ಯ| ಯದಾಹ ಹಾರೀತಃ– “ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಭಿನ್ನೇಷು ಮುಖಾನ್ನರಾಣಾಂ ಪ್ರವರ್ತತೇಽಸೃಕ್ಸಹಿತೋಽಪಿ ಪೂಯಃ| ಅಧಃಪ್ರಭಿನ್ನೇಷು ಚ ಪಾಯುಮಾರ್ಗಾತ್, ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತ್ವಿಹ ನಾಭಿಜೇಷು||” ಇತಿ| ಇತರ ಇತಿ ನಾಭಿಬಸ್ತಿವಙ್ಕ್ಷಣಜಾಃ|೧೭|–
Adhikarana vidradheH sAdhyAsAdhyavicAraH (17-20) · Śloka 20
ಅಧಃಸ್ರುತೇಷು ಜೀವೇತ್ತು ಸ್ರುತೇಷೂರ್ಧ್ವಂ ನ ಜೀವತಿ ||೧೭||
ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿವರ್ಜ್ಯಾ ಯೇ ತೇಷು ಭಿನ್ನೇಷು ಬಾಹ್ಯತಃ |
ಜೀವೇತ್ ಕದಾಚಿತ್ ಪುರುಷೋ ನೇತರೇಷು ಕದಾಚನ ||೧೮||
(ಸು. ನಿ. ಅ. ೯) |
ಸಾಧ್ಯಾ ವಿದ್ರಧಯಃ ಪಞ್ಚ ವಿವರ್ಜ್ಯಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಃ |
ಆಮಪಕ್ವವಿದಗ್ಧತ್ವಂ ತೇಷಾಂ ಶೋಥವದಾದಿಶೇತ್ ||೧೯||
(ವಾ. ನಿ. ಅ. ೧೧) |
ಆಧ್ಮಾತಂ ಬದ್ಧನಿಷ್ಯನ್ದಂ ಛರ್ದಿಹಿಕ್ಕಾತೃಷಾನ್ವಿತಮ್ |
ರುಜಾಶ್ವಾಸಸಮಾಯುಕ್ತಂ ವಿದ್ರಧಿರ್ನಾಶಯೇನ್ನರಮ್ ||೨೦||
(ಸು. ಸೂ. ಅ. ೩೩) |
View original
अधःस्रुतेषु जीवेत्तु स्रुतेषूर्ध्वं न जीवति ||१७||
हृन्नाभिबस्तिवर्ज्या ये तेषु भिन्नेषु बाह्यतः |
जीवेत् कदाचित् पुरुषो नेतरेषु कदाचन ||१८||
(सु. नि. अ. ९) |
साध्या विद्रधयः पञ्च विवर्ज्यः सान्निपातिकः |
आमपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् ||१९||
(वा. नि. अ. ११) |
आध्मातं बद्धनिष्यन्दं छर्दिहिक्कातृषान्वितम् |
रुजाश्वाससमायुक्तं विद्रधिर्नाशयेन्नरम् ||२०||
(सु. सू. अ. ३३) |
ಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕಮಾಹ– ಅಧ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧಃಸ್ರುತೇಷ್ವಿತಿ ಸ್ವಯಮೇವ ಯದಾ ನಾಭ್ಯಾದಿಜಾ ಭಿನ್ನಾ ಅಧಃ ಸ್ರವನ್ತಿ ತದಾ ಜೀವತಿ| ಸ್ರುತೇಷೂರ್ಧ್ವಂ ನ ಜೀವತೀತಿ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪೂಯಸ್ಯಾಸಮ್ಯಙ್ನಿರ್ಗಮಾನ್ನ ಜೀವನಮ್| ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿವರ್ಜ್ಯಾ ಇತಿ ಪ್ಲೀಹಕ್ಲೋಮಾದಿಜಾಃ| ಭಿನ್ನೇಷು ಬಾಹ್ಯತ ಇತಿ ವೈದ್ಯವ್ಯಾಪಾರೇಣ ಭಿನ್ನೇಷು; ಅನ್ಯೇ ಮರ್ಮಾದ್ಯಾಶಯಜೇಷು ಸ್ವಯಮೇವ ಭಿನ್ನೇಷ್ವಿತಿ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ, ಅನ್ತರ್ಭಿನ್ನೇಷ್ವಪ್ಯಧಃಸ್ರಾವಿಷು ಜೀವನೋಕ್ತೇಃ| ನೇತರೇಷ್ವಿತಿ ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಿಜೇಷು ಭಿನ್ನೇಷು ತೇಷಾಂ ಮರ್ಮತ್ವಾದ್ ಬಾಹ್ಯಾ ಆಭ್ಯನ್ತರಾ ವಾ ವರ್ಜ್ಯಾಃ| ಕದಾಚನೇತಿ ಪಾಕೇ ಅಪಾಕೇ ವಾ| ತಥಾ ಚ ಭೋಜಃ– “ಅಸಾಧ್ಯೋ ಮರ್ಮಜೋ ಜ್ಞೇಯಃ ಪಕ್ವೋಽಪಕ್ವಶ್ಚ ವಿದ್ರಧಿಃ| ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಿತೋಽಪ್ಯೇವಂ ಪಕ್ವ ಏವ ತು ಬಸ್ತಿಜಃ|| ತ್ವಗ್ಜೋ ನಾಭೇರಧೋ ಯಶ್ಚ ಸಾಧ್ಯೋ ಮರ್ಮಸಮೀಪಜಃ| ಅಪಕ್ವಶ್ಚೈವ ಪಕ್ವಶ್ಚ ಸಾಧ್ಯೋ ನೋಪರಿ ನಾಭಿಜಃ||” ಇತಿ| ಅತ್ರ ಮರ್ಮಜಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯನಾಭಿಜಾವುಚ್ಯೇತೇ| ಬದ್ಧನಿಷ್ಯನ್ದಮಿತಿ ಬದ್ಧಮೂತ್ರಮ್| ಏತದ್ಬಸ್ತಿಜೇ ಪ್ರಾಯಃ||೧೭-೨೦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೪೦||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विद्रधिनिदानं समाप्तम् ||४०||
ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಿದ್ರಧಿನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೪೦||