ਅਥ ਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਮ੍ | ਲਵਣਾਮ੍ਲਕਟੂਸ੍ਣਾਦਿਸਂਸੇਵਾਦੋਸਕੋਪਤਃ | ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਤ੍ ||੧|| ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚੈਕੋ ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ | ਵਾਤਿਕਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਸ਼੍ਚੈਵ ਕਫਜਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਃ ||੨|| ਚਤ੍ਵਾਰ ਏਤੇ ਵੀਸਰ੍ਪਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ | ਆਗ੍ਨੇਯੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਖ੍ਯਃ ਕਫਵਾਤਜਃ ||੩|| ਯਸ੍ਤੁ ਕਰ੍ਦਮਕੋ ਘੋਰਃ ਸ ਪਿਤ੍ਤਕਫਸਮ੍ਭਵਃ |੪| (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) |
View original
अथ विसर्पनिदानम् | लवणाम्लकटूष्णादिसंसेवादोषकोपतः | विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात् ||१|| पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पा द्वन्द्वजास्त्रयः | वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः ||२|| चत्वार एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः | आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः ||३|| यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः |४| (च. चि. अ. २१) |
🔊 Audio coming soon
Hide commentary
ਮਧੁਕੋਸ਼ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਿਜਯਰਕ੍ਸਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤ ਕਤ)
ਅਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭਵਚ੍ਛਰ੍ਦੇਰ੍ਵੇਗਵਿਧਾਰਣਾਦ੍ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਵਿਸਰ੍ਪੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਰ੍ਹੇਤੁਸਾਮ੍ਯਾਤ੍ ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਮ੍| ਛਰ੍ਦਿਵੇਗਵਿਘਾਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਦੂਸਕਤ੍ਵੇ ਚਰਕਵਚਨਂ ਯਥਾ– “ ਛਰ੍ਦਿਵੇਗਪ੍ਰਤੀਘਾਤਾਤ੍ ਕਾਲੇ ਚਾਨਵਸੇਵਨਾਤ੍| ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲਪ੍ਰਭਾਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਤਿ||” (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਿਕਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਚਾਹ– ਲਵਣਾਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| “ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਨ ਹ੍ਯਸਂਸਸ੍ਟੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇਨ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍ ਲਵਣਾਮ੍ਲਾਦਿਕਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਂਸੇਵਯਾ ਸਤਤਸੇਵਯਾ ਦੋਸਕੋਪਃ ਸਂਸੇਵਾਦ੍ਦੋਸਕੋਪਸ੍ਤਤਃ| ਅਤ੍ਰ, ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਚਰਕੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਹਰਿਤਸ਼ਾਕਸ਼ਿਣ੍ਡਾਕੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਪ੍ਤਧੇਤਿ ਉਲ੍ਬਣੈਕੈਕਦੋਸਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ ਏਕਃ, ਤ੍ਰਯੋ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਃ, ਇਤਿ ਸਪ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਦਿਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਤ੍ ਪਰਿਸਰ੍ਪਃ, ਵਿਵਿਧਂ ਸਰ੍ਪਾਣਾਦ੍ਵਿਸਰ੍ਪਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਵਿਵਿਧਂ ਸਰ੍ਪਤਿ ਯਤੋ ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਤੇਨ ਸ ਸ੍ਮਤਃ| ਪਰਿਸਰ੍ਪੋਥਵਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਤ੍||” (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੧) ਇਤਿ||੧-੩||–
ਆਤਙ੍ਕਦਰ੍ਪਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ (ਵਾਚਸ੍ਪਤਿ ਵੈਦ੍ਯ ਕਤ)
ਅਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭਵਚ੍ਛਰ੍ਦੇਰ੍ਵੇਗਵਿਘਾਤਾਦ੍ਰਕ੍ਤਦੁਸ੍ਟੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਵਿਸਰ੍ਪੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਰ੍ਹੇਤੁਸਾਮਾਨ੍ਯਾਚ੍ਚਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਛਰ੍ਦਿਵੇਗਵਿਘਾਤਸ੍ਯ ਚ ਰਕ੍ਤਦੂਸਕਤ੍ਵੇ ਚਰਕਵਚਨਂ ਯਥਾ– “ਛਰ੍ਦਿਵੇਗਵਿਘਾਤਾਤ੍ਤੁ ਕਾਲੇ ਚਾਨਵਸੇਵਨਾਤ੍| ਸ਼ਰਤ੍ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚ ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਯਤਿ||” ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਪੂਰ੍ਵਿਕਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਚਾਹ– ਲਵਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਵਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਰੋਗੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਸਪ੍ਤਧਾ ਜ੍ਞੇਯਃ| “ਵਿਸਰ੍ਪੋ ਨ ਹ੍ਯਸਂਸਸ੍ਟੋ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇਨ” ਇਤਿ ਵਚਨਾਲ੍ਲਵਣਾਦਿਕਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨਿਦਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਸਾਂ ਸਨ੍ਤਤਸੇਵਯਾ ਦੋਸਕੋਪਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਚ੍ਚਰਕਕ੍ਤਹਰਿਤਸ਼ਾਕਸ਼ਿਣ੍ਡਾਕੀਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਤ੍ ਪਰਿਸਰ੍ਪਃ, ਵਿਵਿਧਂ ਸਰ੍ਪਤੀਤਿ ਵਿਸਰ੍ਪਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਚਰਕੇ– “ਵਿਵਿਧਂ ਸਰ੍ਪਤਿ ਯਤੋ ਵਿਸਰ੍ਪਸ੍ਤੇਨ ਸ ਸ੍ਮਤਃ| ਪਰਿਸਰ੍ਪੋਥ ਵਾ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪਰਿਸਰ੍ਪਣਾਤ੍||” ਇਤਿ| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਪਥਕ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚੈਕੋ ਵਿਸਰ੍ਪਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸੁਗਮਮ੍| ਆਗ੍ਨੇਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸੁਗਮਮ੍||੧-੩||