Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

52. visarpanidānam

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana visarpanidānaṁ, saṅkhyā, niruktiśca (1-3) · Śloka 4

atha visarpanidānam | lavaṇāmlakaṭūṣṇādisaṁsēvādōṣakōpataḥ | visarpaḥ saptadhā jñēyaḥ sarvataḥ parisarpaṇāt ||1|| pr̥thak trayastribhiścaikō visarpā dvandvajāstrayaḥ | vātikaḥ paittikaścaiva kaphajaḥ sānnipātikaḥ ||2|| catvāra ētē vīsarpā vakṣyantē dvandvajāstrayaḥ | āgnēyō vātapittābhyāṁ granthyākhyaḥ kaphavātajaḥ ||3|| yastu kardamakō ghōraḥ sa pittakaphasambhavaḥ |4| (ca. ci. a. 21) |

View original

अथ विसर्पनिदानम् | लवणाम्लकटूष्णादिसंसेवादोषकोपतः | विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात् ||१|| पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पा द्वन्द्वजास्त्रयः | वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः ||२|| चत्वार एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः | आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थ्याख्यः कफवातजः ||३|| यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः |४| (च. चि. अ. २१) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

amlapittasambhavacchardērvēgavidhāraṇādraktaduṣṭau satyāṁ visarpōtpattērhētusāmyāt tadanantaraṁ visarpanidānam| chardivēgavighātasya raktadūṣakatvē carakavacanaṁ yathā– “ chardivēgapratīghātāt kālē cānavasēvanāt| śaratkālaprabhāvācca śōṇitaṁ sampraduṣyati||” (ca. sū. a. 24) iti| tasya nidānapūrvikāṁ saṅkhyāṁ niruktiṁ cāha– lavaṇāmlētyādi| “visarpō na hyasaṁsr̥ṣṭō raktapittēna lakṣyatē|” iti vacanāt lavaṇāmlādikaṁ viśēṣēṇa raktapittanidānamuktam| saṁsēvayā satatasēvayā dōṣakōpaḥ saṁsēvāddōṣakōpastataḥ| atra, ādigrahaṇāt carakōktānāṁ haritaśākaśiṇḍākīprabhr̥tīnāṁ grahaṇam| saptadhēti ulbaṇaikaikadōṣajāstrayaḥ, sannipātaja ēkaḥ, trayō dvandvajāḥ, iti saptaprakāratvamuktam| sarvataḥ parisarpaṇāditi sarvataḥ parisarpaṇāt parisarpaḥ, vividhaṁ sarpāṇādvisarpaḥ| yaduktaṁ carakē– “vividhaṁ sarpati yatō visarpastēna sa smr̥taḥ| parisarpō'thavā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt||” (ca. ci. a. 21) iti||1-3||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

amlapittasambhavacchardērvēgavighātādraktaduṣṭau satyāṁ visarpōtpattērhētusāmānyāccānantaraṁ visarpanidānamāha– chardivēgavighātasya ca raktadūṣakatvē carakavacanaṁ yathā– “chardivēgavighātāttu kālē cānavasēvanāt| śaratkālasvabhāvācca śōṇitaṁ sampraduṣyati||” iti| tasya nidānapūrvikāṁ saṅkhyāṁ niruktiṁ cāha– lavaṇētyādi| lavaṇādibhirvisarpō rōgō bhavati, sa saptadhā jñēyaḥ| “visarpō na hyasaṁsr̥ṣṭō raktapittēna” iti vacanāllavaṇādikaṁ viśēṣēṇa raktapittanidānamuktam| ēṣāṁ santatasēvayā dōṣakōpaḥ| ādigrahaṇāccarakaktaharitaśākaśiṇḍākīprabhr̥tīnāṁ grahaṇam| sarvataḥ parisarpaṇāt parisarpaḥ, vividhaṁ sarpatīti visarpaḥ| yaduktaṁ carakē– “vividhaṁ sarpati yatō visarpastēna sa smr̥taḥ| parisarpō'tha vā nāmnā sarvataḥ parisarpaṇāt||” iti| saṅkhyāsamprāptimāha– pr̥thaktrayastribhiścaikō visarpā dvandvajāstraya ityādi sugamam| āgnēya ityādisugamam||1-3||

Adhikarana visarpadōṣadūṣyasaṅgrahaḥ (4-7) · Śloka 7

raktaṁ lasīkā tvaṅmāṁsaṁ dūṣyaṁ dōṣāstrayō malāḥ ||4|| visarpāṇāṁ samutpattau vijñēyāḥ sapta dhātavaḥ | (ca. ci. a. 21) tatra vātāt sa vīsarpō vātajvarasamavyathaḥ ||5|| śōthasphuraṇanistōdabhēdāyāsārtiharṣavān | pittāddrutagatiḥ pittajvaraliṅgō'tilōhitaḥ ||6|| kaphāt kaṇḍūyutaḥ snigdhaḥ kaphajvarasamānaruk | (vā. ni. a. 13) | sannipātasamutthaśca sarvaliṅgasamanvitaḥ ||7||

View original

रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः ||४|| विसर्पाणां समुत्पत्तौ विज्ञेयाः सप्त धातवः | (च. चि. अ. २१) तत्र वातात् स वीसर्पो वातज्वरसमव्यथः ||५|| शोथस्फुरणनिस्तोदभेदायासार्तिहर्षवान् | पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः ||६|| कफात् कण्डूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् | (वा. नि. अ. १३) | सन्निपातसमुत्थश्च सर्वलिङ्गसमन्वितः ||७||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sarvēṣāmēva raktādidūṣyacatuṣṭayadōṣatrayajanyatvamāha– raktamityādi| visarpasya samānasāmagrīkatvē'pi kuṣṭhādbhēdaḥ kuṣṭhādhyāyē ēva nirūpitaḥ| dōṣaśabdēnaiva vātādigrahaṇē siddhē malā iti yat kr̥taṁ, tadatyarthaduṣṭyā śarīramalinīkaraṇatvaṁ dōṣāṇāṁ pratipādayitum| sannipātajē'sādhyatvamapi “sarvātmakaḥ kṣatakr̥taśca na siddhimēti|” (su. ni. a. 10) iti vacanāt| tēna vikr̥tiviṣamasamavētatvamasya| carakē tvantarjabahirjabhēdēna visarpaḥ paṭhitaḥ| yadāha– “marmōpaghātāt sammōhādayanānāṁ vighaṭṭanāt| tr̥ṣṇātiyōgādvēgānāṁ viṣamaṁ ca pravartanāt|| vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt| atō viparyayādbāhyamanyaṁ vidyāt svalakṣaṇaiḥ||” (ca. ci. a. 21) iti||4-7||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sarvēṣāmēva raktādidūṣyacatuṣṭayajanyatvamāha– raktamityādi| visarpasya samānasāmagrīkatvē'pi kuṣṭhādbhēdaḥ kuṣṭhādhyāya ēva nirūpitaḥ, dōṣagrahaṇēnaiva vātādigrahaṇē siddhē malā iti yat kr̥taṁ tadatyarthaduṣṭyā śarīramalinīkaraṇatvaṁ dōṣāṇāṁ pratipādayitum| lasīkājalaṁ, tvakśabdēnātra rasasya saptadhātuṣu klr̥ptatvāt| vātajaṁ visarpamāha– tatrētyādi| vātajvarasamavyatha iti ‘vēpathurviṣamō vēgaḥ’ ityādikaḥ| nistōdaḥ śūlēna tudyata iva, bhēdō vidīryata iva, artiḥ pīḍā, āyāmō vistāravān, harṣō rōmaharṣaḥ| paittikamāha– pittādityādi| drutagatiḥ śīghragatiḥ| pittajvaraliṅga iti “vēgastīkṣṇō'tisāraḥ” ityādikaḥ| atilōhitō'tiriktaḥ| kaphajamāha– kaphādityādi| kaphajvarasamāna iti “staimityaṁ stimitō vēgaḥ” ityādikaḥ| sānnipātikamāha– sannipātētyādi| sarvadōṣalakṣaṇairyukta ityarthaḥ| sannipātajē'sādhyatvamuktaṁ “sarvātmakaḥ kṣatakr̥taśca na siddhimēti” iti vacanāt| tēna vikr̥tiviṣamasamavētatvamasya| carakē tvantarjabahirjabhēdēna visarpaḥ paṭhitaḥ| yadāha– “marmōpatāpātsammōhādayanānāṁ ca ghaṭṭanāt| tr̥ṣṇātiyōgādvēgānāṁ viṣamaṁ ca pravartanāt| vidyādvisarpamantarjamāśu cāgnibalakṣayāt| atō viparyayādbāhyamanyadvidyātsvalakṣaṇaiḥ||” iti||4-7||

Adhikarana āgnēyavisarpalakṣaṇam (8-13) · Śloka 13

vātapittājjvaracchardimūrchātīsāratr̥ḍbhramaiḥ | granthibhēdāgnisadanatamakārōcakairyutaḥ ||8|| karōti sarvamaṅgaṁ ca dīptāṅgārāvakīrṇavat | yaṁ yaṁ dēśaṁ visarpaśca visarpati bhavēt sa saḥ ||9|| śāntāṅgārāsitō nīlō raktō vā''śu ca cīyatē | agnidagdha iva sphōṭaiḥ śīghragatvāddrutaṁ sa ca ||10|| marmānusārī vīsarpaḥ syādvātō'tibalastataḥ | vyathatē'ṅgaṁ harēt sañjñāṁ nidrāṁ ca śvāsamīrayēt ||11|| hikkāṁ ca sa gatō'vasthāmīdr̥śīṁ labhatē na nā | kvaciccharmāratigrastō bhūmiśayyāsanādiṣu ||12|| cēṣṭamānastataḥ kliṣṭō manōdēhapramōhavān | duṣprabōdhō'śnutē nidrāṁ sō'gnivīsarpa ucyatē ||13|| (vā. ni. a. 13) |

View original

वातपित्ताज्ज्वरच्छर्दिमूर्छातीसारतृड्भ्रमैः | ग्रन्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः ||८|| करोति सर्वमङ्गं च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् | यं यं देशं विसर्पश्च विसर्पति भवेत् स सः ||९|| शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वाऽऽशु च चीयते | अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वाद्द्रुतं स च ||१०|| मर्मानुसारी वीसर्पः स्याद्वातोऽतिबलस्ततः | व्यथतेऽङ्गं हरेत् सञ्ज्ञां निद्रां च श्वासमीरयेत् ||११|| हिक्कां च स गतोऽवस्थामीदृशीं लभते न ना | क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु ||१२|| चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहप्रमोहवान् | दुष्प्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते ||१३|| (वा. नि. अ. १३) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

āgnēyavisarpamāha– vātapittādityādinā| dīptāṅgārāvakīrṇavaditi jvaladaṅgārēṇaiva vyāptamaṅgaṁ manyatē| śāntāṅgārāsita iti nirvāṇāṅgāravat kr̥ṣṇavarṇaḥ sa dēśō bhavati| nīlō raktō vēti sa dēśaḥ snigdhanīlō raktō vā bhavati| agnidagdha ivēti agnidagdhadēśa iva| śīghragatvāditi śīghrakāritvāt| marmānusārī hr̥dayādyanusārī| vyathatē'ṅgamityatrāntarbhāvitō ṇyarthaḥ, tēna vyathayatītyarthaḥ| nidrāṁ cētyatra harēditi sambadhyatē| śarma sukham| duṣprabōdhō'śnutē nidrāmiti nidrāṁ maraṇarūpāṁ prāpnōti||8-13||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

vātapittajamāgnēyākhyaṁ visarpamāha– vātapittāditi| vātapittajō'yaṁ sañjñēyaḥ| jvarādibhirupadravairyutaḥ| dīptāṅgārāvakīrṇavaditi jvaladaṅgārēṇēva vyāptamaṅgaṁ manyatē| śāntāṅgārāsita iti nirvāṇāṅgāravatkr̥ṣṇavarṇaḥ, nīlaḥ cāṣapakṣivadvā raktō vā sa dēśō bhavati| agnidagdha ivēti āśu śīghramagnidagdha iva sphōṭairupacīyatē vr̥ddhiṁ nīyatē, śīghragatvāt śīghrakāritvāt, drutaṁ śīghraṁ, sa visarpaḥ, marmānusārī hr̥dayānusārī, atīva balavān vātaḥ| vyathatē'ṅgamiti atrāntarbhāvitō ṇyarthaḥ, tēna vyathayatītyarthaḥ| nidrāṁ sañjñāṁ ca harēnnāśayēt| śvāsaṁ hikkāṁ ca īrayēt prakōpayēt| īdr̥śīmavasthāṁ gatō nā puruṣaḥ, kvaciccharma sukhaṁ na prāpnōti, kēṣu bhūmiśayyāsanādiṣu, svataḥ ātmanaiva, kliṣṭaḥ pīḍitaḥ, cēṣṭamānō viddhatāṁ cēṣṭāṁ kuryāt, duḥkhaprabōdhaḥ manōdēhaśramōdbhavāṁ nidrāṁ maraṇarūpām, aśnutē prāpnōti||8-13||

Adhikarana granthivisarpalakṣaṇam (14-16) · Śloka 17

kaphēna ruddhaḥ pavanō bhittvā taṁ bahudhā kapham | raktaṁ vā vr̥ddharaktasya tvaksirāsnāyumāṁsagam ||14|| dūṣayitvā tu dīrghāṇuvr̥ttasthūlakharātmanām | granthīnāṁ kurutē mālāṁ saraktāṁ tīvrarugjvarām ||15|| śvāsakāsātisārāsyaśōṣahikkāvamibhramaiḥ | mōhavaivarṇyamūrchāṅgabhaṅgāgnisadanairyutām ||16|| ityayaṁ granthivīsarpaḥ kaphamārutakōpajaḥ |17| (vā. ni. a. 13) |

View original

कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम् | रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्सिरास्नायुमांसगम् ||१४|| दूषयित्वा तु दीर्घाणुवृत्तस्थूलखरात्मनाम् | ग्रन्थीनां कुरुते मालां सरक्तां तीव्ररुग्ज्वराम् ||१५|| श्वासकासातिसारास्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः | मोहवैवर्ण्यमूर्छाङ्गभङ्गाग्निसदनैर्युताम् ||१६|| इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पः कफमारुतकोपजः |१७| (वा. नि. अ. १३) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

granthivisarpamāha– kaphēna ruddha ityādi| kaphēnēti svahētukupitēna, pavanaḥ svahētukupitaḥ, tēna kaphamārutajatvamasyōpapannaṁ bhavati| bhittvā taṁ bahudhā kaphamiti kaphaṁ vistārya| raktaṁ vēti dūṣayitvētyanēna vakṣyamāṇēna sambadhyatē| dīrghāṇuvr̥ttasthūlakharātmanāmiti vr̥ttaṁ vartulaṁ, sthūlamucchūnaṁ, kharaṁ kaṭhinam, ēvaṁrūpāṇāṁ granthīnāṁ mālāṁ karōti, ayaṁ ca granthivisarpaḥ suśrutē'pacīsañjñayā paṭhyatē||14-16||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

kaphamārutajaṁ granthivisarpamāha– kaphēnētyādi| kaphēna svahētukupitēna, svahētukupitaḥ pavanaḥ, kaphaṁ bhittvā vidārya, raktaṁ ca dūṣayitvētyanēna vakṣyamāṇēna sambadhyatē, vr̥ddharaktasya manuṣyasya| tvaksirāsnāyumāṁsagamiti raktaviśēṣaṇam| dīrghāṇuvr̥ttasthūlakharātmanāmiti aṇu sūkṣmaṁ, vr̥ttaṁ vartulaṁ, sthūlamasūkṣmaṁ, kharaṁ kaṭhinam, ēvaṁrūpāṇāṁ granthīnāṁ mālāṁ karōti||14-16||–

Adhikarana kardamavisarpalakṣaṇam (17-21) · Śloka 22

kaphapittājjvaraḥ stambhō nidrā tandrā śirōrujā ||17|| aṅgāvasādavikṣēpau pralēpārōcakabhramāḥ | mūrchāgnihānirbhēdō'sthnāṁ pipāsēndriyagauravam ||18|| āmōpavēśanaṁ lēpaḥ srōtasāṁ sa ca sarpati | prāyēṇāmāśayaṁ gr̥hṇannēkadēśaṁ na cātiruk ||19|| piḍakairavakīrṇō'tipītalōhitapāṇḍuraiḥ | snigdhō'sitō mēcakābhō malinaḥ śōthavān guruḥ ||20|| gambhīrapākaḥ prājyōṣmā spr̥ṣṭaḥ klinnō'vadīryatē | paṅkavacchīrṇamāṁsaśca spaṣṭasnāyusirāgaṇaḥ ||21|| śavagandhī ca vīsarpaḥ kardamākhyamuśanti tam |22| (vā. ni. a. 13) |

View original

कफपित्ताज्ज्वरः स्तम्भो निद्रा तन्द्रा शिरोरुजा ||१७|| अङ्गावसादविक्षेपौ प्रलेपारोचकभ्रमाः | मूर्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् ||१८|| आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां स च सर्पति | प्रायेणामाशयं गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् ||१९|| पिडकैरवकीर्णोऽतिपीतलोहितपाण्डुरैः | स्निग्धोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोथवान् गुरुः ||२०|| गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा स्पृष्टः क्लिन्नोऽवदीर्यते | पङ्कवच्छीर्णमांसश्च स्पष्टस्नायुसिरागणः ||२१|| शवगन्धी च वीसर्पः कर्दमाख्यमुशन्ति तम् |२२| (वा. नि. अ. १३) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kardamavisarpamāha– kaphapittādityādi| stambha iti gātrasya stabdhatā, āmōpavēśanamāmasya varcasastyajanam| sa ca sarpati prāyēṇāmāśayaṁ gr̥hṇannēkadēśamiti kaphapittayōrāmāśayasthatvāt prāyēṇāmāśayē bhavannēkadēśavyāpī bhavatītyarthaḥ| piḍakairiti piḍakābhiḥ| malina iti maladigdhaḥ| gambhīrapāka ityantaḥpākaḥ, prājyōṣmā pracurōṣmā| spaṣṭasnāyusirāgaṇa iti pūtimāṁsagalanēna snāyvādīnāṁ spaṣṭatā| kardamākhyamuśanti tamiti taṁ kardamasārūpyāt kardamākhyamicchanti||17-21||–

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

kaphapittātmakaṁ kardamavisarpamāha– kaphapittādayaṁ jñēyaḥ| stambhō gātrasya stabdhatā, aṅgāvasādaḥ aṅgakhēdaḥ, vikṣēpaḥ aṅgānāmitaścētaśca prēraṇam| indriyagauravamiti cakṣurādīnāṁ gauravam| āmōpavēśanamityādi| āmasya varcasastyajanam| lēpaḥ srōtasāṁ śuṣirāṇāṁ liptatā ślēṣmādinā| prāyēṇāmāśayaṁ gr̥hṇanniti kaphapittayōrāmāśayasthānatvāt; prāyēṇāmāśayē bhinnaikadēśavyāpī bhavatītyarthaḥ| na cātipīḍākaraḥ| piḍakaiḥ piḍakābhiravakīrṇō vyāptaḥ, kimbhūtaiḥ atipītalōhitapāṇḍuraiḥ| asitaḥ kr̥ṣṇaḥ, mēcakābhaḥ añjanābhaḥ, malinō maladigdhaḥ| gambhīrapāka iti antaḥpākaḥ, prājyōṣmā pracurōṣmā| sphuṭasnāyusirāgaṇa iti pūtimāṁsāpagamēna snāyvādīnāṁ sphuṭatā| kardamākhyamuśanti taṁ kardamasārūpyāt kardamākhyaṁ kathayanti||17-21||

Adhikarana kṣatavisarpalakṣaṇam (22-24) · Śloka 24

bāhyahētōḥ kṣatāt kruddhaḥ saraktaṁ pittamīrayan ||22|| vīsarpaṁ mārutaḥ kuryāt kulatthasadr̥śaiścitam | sphōṭaiḥ śōthajvararujādāhāḍhyaṁ śyāvaśōṇitam ||23|| (vā. ni. a. 13) | jvarātisārau vamathustvaṅmāṁsadaraṇaṁ klamaḥ | arōcakāvipākau ca visarpāṇāmupadravāḥ ||24||

View original

बाह्यहेतोः क्षतात् क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन् ||२२|| वीसर्पं मारुतः कुर्यात् कुलत्थसदृशैश्चितम् | स्फोटैः शोथज्वररुजादाहाढ्यं श्यावशोणितम् ||२३|| (वा. नि. अ. १३) | ज्वरातिसारौ वमथुस्त्वङ्मांसदरणं क्लमः | अरोचकाविपाकौ च विसर्पाणामुपद्रवाः ||२४||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

kṣatavisarpamāha– bāhyahētōrityādi| ayaṁ ca pittajē visarpē'ntarbhāvanīyaḥ, tēna na saṅkhyādhikyam| tathā ca bhōjaḥ– “śastraprahāraistaistaistu vyāḍadantanakhairapi| kṣatē vā'pyathavā bhagnē bahudōṣasya dēhinaḥ|| raktaṁ pittaṁ ca kupitaṁ vraṇamāśu prapadyatē| kurutastē samētē tu vraṇōtsēdhaṁ sudāruṇam|| ācitaṁ tanuvisphōṭaiḥ kr̥ṣṇaiḥ pītakasannibhaiḥ| pittavīsarpavalliṅgaṁ tasya śēṣaṁ vinirdiśēt||” iti||22-24||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

kṣatajamāha– bāhyahētōrityādi| śyāvalōhitaṁ varṇēna| ayaṁ kṣatajō visarpaḥ pittajē'ntarbhāvanīyaḥ, tēna na saṅkhyādhikyam| tathā ca bhōjaḥ– “śastraprahāraistaistaistu vyāladantanakhairapi| kṣatē vā'pyatha vā bhagnē bahudōṣasya dēhinaḥ|| raktaṁ pittaṁ ca kupitaṁ vraṇamāśu prapadyatē| kurutastē samētē tu vraṇōtsēdhaṁ sudāruṇam|| ācitaṁ vraṇavisphōṭaiḥ kr̥ṣṇapītasamanvitaiḥ| pittavīsarpavalliṅgaṁ tasya śēṣaṁ vinirdēśēt||” iti| visarpōpadravānāha– jvarētyādi| māṁsadaraṇaṁ māṁsavidaraṇam| śēṣaṁ sugamam||22-24||

Adhikarana visarpasya sādhyāsādhyavicāraḥ (25) · Śloka 25

sidhyanti vātakaphapittakr̥tā visarpāḥ sarvātmakaḥ kṣatakr̥taśca na siddhimēti | pittātmakō'ñjanavapuśca bhavēdasādhyaḥ kr̥cchrāśca marmasu bhavanti hi sarva ēva ||25|| (su. ni. a. 10) |

View original

सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाः सर्वात्मकः क्षतकृतश्च न सिद्धिमेति | पित्तात्मकोऽञ्जनवपुश्च भवेदसाध्यः कृच्छ्राश्च मर्मसु भवन्ति हि सर्व एव ||२५|| (सु. नि. अ. १०) |

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

sādhyatvādikamāha– sidhyantītyādi| pittātmakō'ñjanavapuriti atyantamudriktapittō'ñjanasamavarṇatanuḥ, agnivisarpākhyō na sādhya iti vyākhyānayanti| kr̥cchrāśca marmasviti asādhyatvēna kr̥cchratvaṁ bōddhavyam| yadāha bhōjaḥ– “varjyastu kṣatajastēṣāṁ sannipātāttu yō bhavēt| bhiṣajā jānatā tyājyāḥ sarva ēva tu marmajāḥ||” iti||25||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

sādhyāsādhyānāha– siddhyantītyādi| ēkaikadōṣajanitāstrayaḥ sādhyāḥ, tridōṣajaḥ kṣatajaścāsādhyaḥ| pittātmakō'ñjanavapuriti paittikō yō'tyantamudriktapittatvādañjanasavarṇaḥ sō'sādhyaḥ, agnivīsarpō na sādhyaḥ; kr̥cchrāśca marmasviti asādhyatvaṁ kr̥cchratvēna bōddhavyam| tathā ca bhōjaḥ– “tyājyastu kṣatajastēṣāṁ sannipātācca yō bhavēt| bhiṣajā jānatā tyājyāḥ sarva ēva tu marmajāḥ||” iti||25||

Adhikarana puṣpikā · Śloka 52

iti śrīmādhavakaraviracitē mādhavanidānē visarpanidānaṁ samāptam ||52||

View original

इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विसर्पनिदानं समाप्तम् ||५२||

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

madhukōśa vyākhyā (vijayarakṣita, śrīkaṇṭhadatta kr̥ta)

iti śrīkaṇṭhadattakr̥tāyāṁ madhukōśavyākhyāyāṁ visarpanidānaṁ samāptam||52||

ātaṅkadarpaṇa vyākhyā (vācaspati vaidya kr̥ta)

iti śrīvācaspativaidyaviracitāyāṁ mādhavanidānavyākhyāyāmātaṅkadarpaṇākhyāyāṁ visarpanidānam||52||

← 51. amlapittanidānam53. visphōṭanidānam →