69. viṣarōganidānam

Adhikarana viShasya sthAvaraja~ggamabhedena dvaividhyam (1) · Śloka 1

ಅಥ ವಿಷರೋಗನಿದಾನಮ್ | ಸ್ಥಾವರಂ ಜಙ್ಗಮಂ ಚೈವ ದ್ವಿವಿಧಂ ವಿಷಮುಚ್ಯತೇ | ಮೂಲಾದ್ಯಾತ್ಮಕಮಾದ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಪರಂ ಸರ್ಪಾದಿಸಮ್ಭವಮ್ ||೧||

ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದ್ವಿಷರೋಗನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ– ಸ್ಥಾವರಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಾದಜನಕತ್ವಾದ್ವಿಷಂ; ತಚ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಮ್– ಸ್ಥಾವರಂ, ಜಙ್ಗಮಂ ಚ| ಮೂಲಾದ್ಯಾತ್ಮಕಮಿತಿ ಆದ್ಯಂ ಸ್ಥಾವರಂ ಮೂಲಾದಿರೂಪಂ ದಶವಿಧಂ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ “ಮೂಲಂ ಪತ್ರಂ ಫಲಂ ಪುಷ್ಪಂ ತ್ವಕ್ ಕ್ಷೀರಂ ಸಾರ ಏವ ಚ| ನಿರ್ಯಾಸೋ ಧಾತವಶ್ಚೈವ ಕನ್ದಶ್ಚ ದಶಮಃ ಸ್ಮೃತಃ||” (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) ಇತಿ| ತತ್ರ ಕ್ಲೀತಕಾಶ್ವಮಾರಕಗುಞ್ಜಾಸುಗನ್ಧಗರ್ಗರಕರಘಾಟವಿದ್ಯುಚ್ಛಿಖಾಽನನ್ತಾ-ವಿಜಯಾನೀತ್ಯಷ್ಟೌ ಮೂಲವಿಷಾಣಿ, ವಿಷಪತ್ರಿಕಾಲಮ್ಬಾಸುರದಾರುಕರಮ್ಭಮಹಾಕರಮ್ಭಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಪತ್ರವಿಷಾಣಿ, ಕುಮುದ್ವತೀವೇಣುಕಾಕರಮ್ಭಮಹಾಕರಮ್ಭಕರ್ಕೋಟಕರೇಣುಕಖದ್ಯೋತಕ-ಚರ್ಮರೀಭಗನ್ಧಾಸರ್ಪಘಾತಿನನ್ದನಸಾರಪಾಕಾನಿ ದ್ವಾದಶ ಫಲವಿಷಾಣಿ, ವೇತ್ರಕಾದಮ್ಬವಲ್ಲೀಜಕರಮ್ಭಮಹಾಕರಮ್ಭಾಣಿ ಪಞ್ಚ ಪುಷ್ಪವಿಷಾಣಿ, ಅನ್ತ್ರಪಾಚಕಕರ್ತರೀಯಶೈಲೇಯಕರಮ್ಭನನ್ದನಕರಘಾಟವರಾಟಕಾನಿ ಸಪ್ತ ತ್ವಙ್ನಿರ್ಯಾಸಸಾರವಿಷಾಣಿ, ಕುಮುದಘ್ನೀಸ್ನುಹೀಜಾಲಕ್ಷೀರೀಣಿ ತ್ರೀಣಿ ಕ್ಷೀರವಿಷಾಣಿ, ಫೇನಾಶ್ಮಭಸ್ಮ ಹರಿತಾಲಂ ಚ ದ್ವೇ ಧಾತುವಿಷೇ, ಕಾಲಕೂಟವತ್ಸನಾಭಸರ್ಷಪಕಪಾಲಕರ್ದಮಕವೈರಾಟಕಮುಸ್ತಕಮಹಾವಿಷ-ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಮೂಲಕಹಲಾಹಲಶೃಙ್ಗಿಮರ್ಕಟಕಾನಿ ತ್ರಯೋದಶ ಕನ್ದವಿಷಾಣಿ, ಏತಾನಿ ಪ್ರಾಣಹರಾಣಿ; ಏವಂ ಪಞ್ಚಪಞ್ಚಾಶತ್ ಸ್ಥಾವರಾಣಿ ವಿಷಾಣಿ ಭವನ್ತಿ| ಏಷಾಂ ಚ ವ್ಯಾಧಪುಲಿನ್ದಾದಿಭ್ಯೋ ವ್ಯಕ್ತಿಜ್ಞಾನಂ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಪರಂ ಸರ್ಪಾದಿಸಮ್ಭವಮಿತಿ ಪರಂ ಜಙ್ಗಮಂ, ತಚ್ಚ ಷೋಡಶಾಭಿಧಾನಮ್– ದೃಷ್ಟಿನಿಃಶ್ವಾಸದಂಷ್ಟ್ರಾನಖಮೂತ್ರಪುರೀಷಶುಕ್ರಲಾಲಾರ್ತವಮುಖಸನ್ದಂಶಪರ್ದಿತಗುದಾಸ್ಥಿ-ಪಿತ್ತಶೂಕಶವಭೇದಾತ್| ಪರ್ದಿತಂ ಪಾಯುಕೃತಃ ಕುತ್ಸಿತಶಬ್ದಃ; ‘ಪರ್ದ’ ಕುತ್ಸಿತೇ ಶಬ್ದೇ, ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಾತ್| ತತ್ರ ದೃಷ್ಟಿನಿಃಶ್ವಾಸವಿಷಾ ದಿವ್ಯಾಃ ಸರ್ಪಾಃ, ಭೌಮಾಃ ಸರ್ಪಾ ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷಾಃ, ಮಾರ್ಜಾರಮಕರವ್ಯಾಘ್ರಾದಯೋ ದಂಷ್ಟ್ರಾನಖವಿಷಾಃ, ಪಿಚ್ಚಿಟಕೌಣ್ಡಿನ್ಯಾದಯೋ ಮೂತ್ರಪುರೀಷವಿಷಾಃ, ಮೂಷಿಕಾಃ ಶುಕ್ರವಿಷಾಃ, ವೃಶ್ಚಿಕವರಟ್ಯುಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗಾದಯ ಆರಾವಿಷಾಃ, ಲೂತಾ ಲಾಲಾರ್ತವವಿಣ್ಮೂತ್ರಶುಕ್ರಮುಖಸನ್ದಂಶವಿಷಾಃ, ಚಿತ್ರಶೀರ್ಷಕಶತದಾರುಕಶಾರಿಕಾದಯೋ ಮುಖಸನ್ದಂಶದಂಷ್ಟ್ರಾಪರ್ದಿತಗುದಪುರೀಷವಿಷಾಃ, ವಿಷಹತಾಸ್ಥಿಮತ್ಸ್ಯಾಸ್ಥಿಪ್ರಭೃತಯೋಽಸ್ಥಿವಿಷಾಃ, ಶಕುಲೀಮತ್ಸ್ಯಾದಯಃ ಪಿತ್ತವಿಷಾಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮತುಣ್ಡಭ್ರಮರಾದಯಃ ಶೂಕವಿಷಾಃ, ಕೀಟಸರ್ಪದೇಹಾ ಗತಾಸವಃ ಶವವಿಷಾಃ| ಏಷಾಂ ಚ ಸುಶ್ರುತಸ್ಯ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ವಿಸ್ತರೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ||೧||

Adhikarana ja~ggamaviShasya sAmAnyali~ggam (2) · Śloka 3

ನಿದ್ರಾಂ ತನ್ದ್ರಾಂ ಕ್ಲಮಂ ದಾಹಮಪಾಕಂ ಲೋಮಹರ್ಷಣಮ್ | ಶೋಥಂ ಚೈವಾತಿಸಾರಂ ಚ ಜಙ್ಗಮಂ ಕುರುತೇ ವಿಷಮ್ ||೨|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |೩|

ತತ್ರ ಜಙ್ಗಮವಿಷಸ್ಯ ಬಹ್ವಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಸರ್ವವೇಗಾನುಗತಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ನಿದ್ರಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತತ್ ಸುಬೋಧ್ಯಮ್||೨||

Adhikarana sthAvaraviShasya sAmAnyali~ggam (3) · Śloka 4

ಸ್ಥಾವರಂ ಚ ಜ್ವರಂ ಹಿಕ್ಕಾಂ ದನ್ತಹರ್ಷಂ ಗಲಗ್ರಹಮ್ | ಫೇನಚ್ಛರ್ದ್ಯರುಚಿಶ್ವಾಸಂ ಮೂರ್ಛಾಂ ಚ ಕುರುತೇ ಭೃಶಮ್ ||೩|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |೪|

ಸ್ಥಾವರಸ್ಯ ಸಾಮಾನ್ಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸ್ಥಾವರಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಫೇನಚ್ಛರ್ದಿರಿತಿ ಫೇನಸ್ಯ ಛರ್ದಿಃ||೩||

Adhikarana viShadAtRulakShaNam (4-7) · Śloka 7

ಇಙ್ಗಿತಜ್ಞೋ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ವಾಕ್ಚೇಷ್ಟಾಮುಖವೈಕೃತೈಃ | ಜಾನೀಯಾದ್ವಿಷದಾತಾರಮೇಭಿರ್ಲಿಙ್ಗೈಶ್ಚ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ||೪|| ನ ದದಾತ್ಯುತ್ತರಂ ಪೃಷ್ಟೋ ವಿವಕ್ಷುರ್ಮೋಹಮೇತಿ ಚ | ಅಪಾರ್ಥಂ ಬಹು ಸಙ್ಕೀರ್ಣಂ ಭಾಷತೇ ಚಾಪಿ ಮೂಢವತ್ ||೫|| ಹಸತ್ಯಕಸ್ಮಾತ್ ಸ್ಫೋಟಯತ್ಯಙ್ಗುಲೀರ್ವಿಲಿಖೇನ್ಮಹೀಮ್ | ವೇಪಥುಶ್ಚಾಸ್ಯ ಭವತಿ ತ್ರಸ್ತಶ್ಚಾನ್ಯೋನ್ಯಮೀಕ್ಷತೇ ||೬|| ವಿವರ್ಣವಕ್ತ್ರೋ ಧ್ಯಾಮಶ್ಚ ನಖೈಃ ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಛಿನತ್ತ್ಯಪಿ | ಆಲಭೇತಾಸನಂ ದೀನಂ ಕರೇಣ ವ ಶಿರೋರುಹಮ್ ||೭|| ವರ್ತತೇ ವಿಪರೀತಂ ಚ ವಿಷದಾತಾ ವಿಚೇತನಃ | (ಸು. ಕ. ಅ. ೧) |

ವಿಷದಾತೃಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಇಙ್ಗಿತಜ್ಞ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಭಿಪ್ರಾಯಸೂಚಕಮ್ ಈಹಿತಮಿಙ್ಗಿತಂ, ತಜ್ಜ್ಞೋ ವೈದ್ಯೋ ವಾಚಾ ಕ್ರಿಯಯಾ ಮುಖವೈಕೃತ್ಯಾದಿನಾ ಚ ವಿಷದಾತಾರಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಏಭಿರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣೈಃ| ನ ದದಾತ್ಯುತ್ತರಂ ಪೃಷ್ಟ ಇತಿ ಸ್ವೀಯಾಸತ್ಕರ್ಮಜನಿತವ್ಯಾಮೋಹಾತ್| ಅಪಾರ್ಥಮಿತ್ಯನರ್ಥಕಮ್| ಸಙ್ಕೀರ್ಣಮಿತ್ಯಸ್ಫುಟಮ್| ಹಸತ್ಯಕಸ್ಮಾದಿತಿ ಅಹೇತೋರಪಿ ಹಸತಿ| ಭಯಜವಾಯುಜನಿತಪರ್ವವ್ಯಥಾಪನೋದನಾಯಾಙ್ಗುಲೀಃ ಸ್ಫೋಟಯತಿ| ಕ್ರಿಯಾನ್ತರಕರಣಸೂಚನಾಯ ಮಹೀಂ ವಿಲಿಖತಿ| ಭೀತಃ ಸನ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವೀಕ್ಷತೇ| ಧ್ಯಾಮ ಇತಿ ದಗ್ಧಸಮವರ್ಣಃ| ಕಿಞ್ಚಿತ್ತೃಣಾದಿಕಮ್| ವರ್ತತೇ ವಿಪರೀತ ಇತಿ ವಾರಂ ವಾರಂ ಪರಿವರ್ತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ||೪-೭||–

Adhikarana mUlaviSha-patraviSha-phalaviSha-puShpaviSha-tvaksAraniryAsaviSha-kShIraviSha-dhAtuviShalakShaNam (8-12) · Śloka 12

ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಮೂಲವಿಷೈಃ ಪ್ರಲಾಪೋ ಮೋಹ ಏವ ಚ ||೮|| ಜೃಮ್ಭಣಂ ವೇಪನಂ ಶ್ವಾಸೋ ಮೋಹಃ ಪತ್ರವಿಷೇಣ ತು | ಮುಷ್ಕಶೋಥಃ ಫಲವಿಷೈರ್ದಾಹೋಽನ್ನದ್ವೇಷ ಏವ ಚ ||೯|| ಭವೇತ್ ಪುಷ್ಪವಿಷೈಶ್ಛರ್ದಿರಾಧ್ಮಾನಂ ಶ್ವಾಸ ಏವ ಚ | ತ್ವಕ್ಸಾರನಿರ್ಯಾಸವಿಷೈರುಪಯುಕ್ತೈರ್ಭವನ್ತಿ ಹಿ ||೧೦|| ಆಸ್ಯದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಪಾರುಷ್ಯಶಿರೋರುಕ್ಕಫಸಂಸ್ರವಾಃ | ಫೇನಾಗಮಃ ಕ್ಷೀರವಿಷೈರ್ವಿಡ್ಭೇದೋ ಗುರುಗಾತ್ರತಾ ||೧೧|| ಹೃತ್ಪೀಡನಂ ಧಾತುವಿಷೈರ್ಮೂರ್ಛಾ ದಾಹಶ್ಚ ತಾಲುನಿ | ಪ್ರಾಯೇಣ ಕಾಲಘಾತೀನಿ ವಿಷಾಣ್ಯೇತಾನಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೧೨|| (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) |

ಮೂಲಾದಿವಿಷಾಣಾಂ ಪ್ರಮಾದಾದುಪಯುಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಉದ್ವೇಷ್ಟನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ವೇಷ್ಟನಂ ದಣ್ಡವಿಮರ್ದನವದ್ವ್ಯಥಾ| ಮೂಲವಿಷೈರಿತ್ಯಷ್ಟವಿಧೈರಪಿ, ಏವಂ ಪತ್ರಾದೀನಾಮುಕ್ತಾನಾಂ ಯಾವತ್ಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನಾಮೇಕಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ಪ್ರಾಯೇಣ ಕಾಲಘಾತೀನೀತಿ ಏತಾನಿ ನವ ಮೂಲಾದಿವಿಷಾಣಿ ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಮಾರಕಾಣಿ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕನ್ದವಿಷಂ ತು ತ್ರಯೋದಶವಿಧಮತಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾದ್ವ್ಯವಾಯಿವಿಕಾಶ್ಯಾದಿಗುಣಯೋಗಾತ್ತದಾತ್ವೇನ ಮಾರಕಮ್||೮-೧೨||

Adhikarana viShaliptashastrahatali~ggam (13-15) · Śloka 15

ಸದ್ಯಃಕ್ಷತಂ ಪಚ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಜನ್ತೋಃ ಸ್ರವೇದ್ರಕ್ತಂ ಪಚ್ಯತೇ ಚಾಪ್ಯಭೀಕ್ಷ್ಣಮ್ | ಕೃಷ್ಣೀಭೂತಂ ಕ್ಲಿನ್ನಮತ್ಯರ್ಥಪೂತಿ ಕ್ಷತಾನ್ಮಾಂಸಂ ಶೀರ್ಯತೇ ಚಾಪಿ ಯಸ್ಯ ||೧೩|| ತೃಷ್ಣಾ ಮೂರ್ಛಾ ಜ್ವರದಾಹೌ ಚ ಯಸ್ಯ ದಿಗ್ಧಾಹತಂ ತಂ ಪುರುಷಂ ವ್ಯವಸ್ಯೇತ್ | ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯೇತಾನ್ಯೇವ ಕುರ್ಯಾದಮಿತ್ರೈರ್ವ್ರಣೇ ವಿಷಂ ಯಸ್ಯ ದತ್ತಂ ಪ್ರಮಾದಾತ್ ||೧೪|| ಸಪೀತಂ ಗೃಹಧೂಮಾಭಂ ಪುರೀಷಂ ಯೋಽತಿಸಾರ್ಯತೇ | ಫೇನಮುದ್ವಮತೇ ಚಾಪಿ ವಿಷಪೀತಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ ||೧೫|| (ಸು. ಕ. ಅ. ೩) |

ವಿಷಲಿಪ್ತಶಸ್ತ್ರಹತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಚ್ಯತೇ ಚಾಪ್ಯಭೀಕ್ಷ್ಣಮಿತಿ ಸದ್ಯಸ್ತಾವತ್ ಪಚ್ಯತೇ, ಪಶ್ಚಾದಪಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪಾಕಮೇತಿ||೧೩-೧೫||

Adhikarana bhogimaNDalirAjilAnAM vAtapittakaphAtmakatvam (16) · Śloka 16

ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಮಾನೋ ಭೋಗಿಮಣ್ಡಲಿರಾಜಿಲಾಃ | ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಸಮಾಖ್ಯಾತಾ ದ್ವ್ಯನ್ತರಾ ದ್ವನ್ದ್ವರೂಪಿಣಃ ||೧೬||

ಸ್ಥಾವರಮಭಿಧಾಯ ಜಙ್ಗಮೇಷ್ವತಿತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವೇನ ಸರ್ಪವಿಷೇ ವಾಚ್ಯೇ ತದಾಶ್ರಯಾನ್ ಸರ್ಪಾನಾಹ– ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಭೋಗೀ ಫಣೀ, ಮಣ್ಡಲೀ ಮಣ್ಡಲವದ್ರಥಾಙ್ಗಲಾಙ್ಗಲಾದಿರೂಪಮಣ್ಡಲಯುಕ್ತಃ| ರಾಜಿಲಶ್ಚಿತ್ರದೀರ್ಘರೇಖಾವಾನ್; ಏತೇ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಾತಾದ್ಯಾತ್ಮಾನೋ ವಾತಾದಿಪ್ರಕೃತಯಃ| ವ್ಯತಿಕರಜಾನ್ ಸರ್ಪಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ– ದ್ವ್ಯನ್ತರಾ ದ್ವನ್ದ್ವರೂಪಿಣ ಇತಿ| ದ್ವಯೋರನ್ತರಂ ವಿಶೇಷೋ ಯೇಷು ತೇ ತಥಾ| ಯಥಾ– ಫಣಿನಾ ಮಣ್ಡಲಿನ್ಯಾಂ ಗೋನಸಾ ಜಾತಾಃ, ಮಣ್ಡಲಿನಾ ಗೋನಸೇನ ಚ ಫಣಿನ್ಯಾಂ ಕೃಷ್ಣಸರ್ಪಾಃ, ಏವಮನ್ಯೇಽಪಿ ಜಾತಿಸಙ್ಕರಾ ಊಹ್ಯಾಃ| ‘ವ್ಯನ್ತರಾ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ, ವಿಶಬ್ದಸ್ಯ ದ್ವ್ಯರ್ಥತ್ವಾತ್; ತಥಾ ‘ವಿಭವಾನ್ಮಹಾನಾಕಾಶಃ’ ಇತ್ಯತ್ರ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಂ, ವಿಭವಾದಿತಿ ದ್ವಿಭಾವಾತ್; ದ್ವಿಭಾವಶ್ಚ ಸರ್ವಮೂರ್ತದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಂಯೋಗಃ ಸರ್ವತ್ರ ಉಪಲಮ್ಭಶ್ಚೇತಿ| ದ್ವನ್ದ್ವರೂಪಿಣ ಇತಿ ದ್ವಯೋಃ ಫಣಿಮಣ್ಡಲಿನೋರ್ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಯೋರ್ಯತ್ ಪ್ರಕೃತಿತ್ವಂ ತನ್ಮಿಲಿತಪ್ರಕೃತಿತ್ವಮೇಷಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ವಾತಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಯೋರಥವಾ ದ್ವಯೋರ್ಯದ್ದೋಷಯೋ ರೂಪಂ ತದ್ರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬||

Adhikarana bhogiprabhRutibhiH kRutadaMsheShu vAtAdInAM li~ggam (17-18) · Śloka 18

ದಂಶೋ ಭೋಗಿಕೃತಃ ಕೃಷ್ಣಃ ಸರ್ವವಾತವಿಕಾರಕೃತ್ | ಪೀತೋ ಮಣ್ಡಲಿಜಃ ಶೋಥೋ ಮೃದುಃ ಪಿತ್ತವಿಕಾರವಾನ್ ||೧೭|| ರಾಜಿಲೋತ್ಥೋ ಭವೇದ್ದಂಶಃ ಸ್ಥಿರಶೋಥಶ್ಚ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ | ಪಾಣ್ಡುಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽತಿಸಾನ್ದ್ರಸೃಕ್ ಸರ್ವಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಕೃತ್ ||೧೮||

ಭೋಗಿಪ್ರಭೃತಿಕೃತದಂಶೇಷು ವಾತಾದೀನಾಂ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ದಂಶೋ ಭೋಗಿಕೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವವಾತವಿಕಾರಕೃದಿತ್ಯನೇನೈವ ಕೃಷ್ಣತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ತದುಕ್ತಿರವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್, ಏವಮುತ್ತರತ್ರಾಪಿ ಪೀತಾದ್ಯಭಿಧಾನಮ್||೧೭-೧೮||

Adhikarana vishiShTadeshAdidaShTasyAsAdhyatvam (19) · Śloka 19

ಅಶ್ವತ್ಥದೇವಾಯತನಶ್ಮಶಾನವಲ್ಮೀಕಸನ್ಧ್ಯಾಸು ಚತುಷ್ಪಥೇಷು | ಯಾಮ್ಯೇ ಚ ದಷ್ಟಾಃ ಪರಿವರ್ಜನೀಯಾ ಋಕ್ಷೇ ಸಿರಾಮರ್ಮಸು ಯೇ ಚ ದಷ್ಟಾಃ ||೧೯|| (ಸು. ಕ. ಅ. ೩) |

ವಿಶಿಷ್ಟದೇಶಾದಿದಷ್ಟಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ– ಅಶ್ವತ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾಮ್ಯೇ ಚೇತಿ ಭರಣ್ಯಾಮ್| ಋಕ್ಷೇ ನಕ್ಷತ್ರೇ| ಮರ್ಮಸ್ವಿತಿ ಆಶುಘಾತಿಷು| ಯಾಮ್ಯೇ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾರ್ದ್ರಾಶ್ಲೇಷಾಮಘಾಮೂಲಕೃತ್ತಿಕಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಚೈತ್ಯಾಯತನವಲ್ಮೀಕಶ್ಮಶಾನೇಷು ಚತುಷ್ಪಥೇ| ಆರ್ದ್ರಾಶ್ಲೇಷಾಮಘಾಮೂಲಕೃತ್ತಿಕಾಭರಣೀಷು ಚ|| ಪಞ್ಚಮ್ಯಾಂ ಸನ್ಧ್ಯಯೋರ್ದಂಶೇ ಮರ್ಮಸ್ವಾಶುಹರೇಷು ಚ| ದಷ್ಟಾಃ ಕಷ್ಟೇನ ಜೀವನ್ತಿ ಯದಿ ದೂತಾದಿಸಮ್ಪದಃ||” ಇತಿ||೧೯||

Adhikarana darvIkaraviShasyAshughAtitvam, uShNe viShasya dviguNaprabhAvaM ca (20) · Śloka 20

ದರ್ವೀಕರಾಣಾಂ ವಿಷಮಾಶುಘಾತಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಚೋಷ್ಣೇ ದ್ವಿಗುಣೀಭವನ್ತಿ |೨೦| (ಸು. ಕ. ಅ. ೩) |

ದರ್ವೀತ್ಯಾದಿ| ದರ್ವೀಕರಾಣಾಂ ವಿಷಮಾಶು ಹನ್ತಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾದೌ ವಿಶೇಷೇಣ ದರ್ವೀಕರಾಣಾಮಾಶುಮಾರಕಂ; ದರ್ವೀಕರಾಃ ಫಣಿನಃ| ಸರ್ವಾಣಿ ಚೋಷ್ಣೇ ದ್ವಿಗುಣೀಭವನ್ತೀತಿ ಉಷ್ಣಸಂಯೋಗೇ ಸತಿ ಸರ್ವಾಣಿ ವಿಷಾಣಿ ಸ್ವರೂಪತೋ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಂ ಭಜನ್ತೇ; “ಸರ್ವಾಣಿ ಚೋಕ್ತಾನಿ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಅಯಮರ್ಥಃ– ಸರ್ವಾಣಿ ಭೋಗಿಮಣ್ಡಲಿರಾಜಿಲವಿಷಾಣಿ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣ ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಕ್ರಮೇಣ ಉಕ್ತಾನ್ಯಶ್ವತ್ಥಾದಿಷ್ವಾಶುಘಾತೀನಿ| ದರ್ವೀಕರವಿಷಸ್ಯ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ವಿಶೇಷಾರ್ಥಮ್|೨೦|–

Adhikarana anyAvasthAsvapi viShasyAshughAtitvam (20) · Śloka 20

ಅಜೀರ್ಣಪಿತ್ತಾತಪಪೀಡಿತೇಷು ಬಾಲೇಷು ವೃದ್ಧೇಷು ಬುಭುಕ್ಷಿತೇಷು ||೨೦|| ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತೇ ಮೇಹಿನಿ ಕುಷ್ಠಯುಕ್ತೇ ರೂಕ್ಷೇಽಬಲೇ ಗರ್ಭವತೀಷು ಚಾಪಿ | (ಸು. ಕ. ಅ. ೩) |

ಏವಮಪರೇಷ್ವಪಿ ಆಶುಘಾತಿತ್ವಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತಾನಾಹ– ಅಜೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಜೀರ್ಣಪಿತ್ತಾತಪಪೀಡಿತೇಷ್ವಿತಿ ಅಜೀರ್ಣಿನಿ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪಾತ್, ಪಿತ್ತಾತಪಪೀಡಿತಯೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಾತ್, ಬಾಲವೃದ್ಧಯೋರಸಮ್ಪೂರ್ಣಕ್ಷೀಣಧಾತುತ್ವೇನ ವಿಷವೇಗಾಸಹತ್ವಾತ್, ಬುಭುಕ್ಷಿತೇಷ್ವಿತಿ ಪಿತ್ತವೃದ್ಧ್ಯಾ ಉಷ್ಣದೇಹತ್ವಾತ್, ಕ್ಷೀಣಕ್ಷತ ಇತಿ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣೇ ಬಹುಲವಾತದುಷ್ಟೇಃ, ಮೇಹಿನಿ ದೋಷತ್ರಯಪ್ರಕೋಪಾತ್, ಕುಷ್ಠಯುಕ್ತೇ ರಕ್ತಾದಿದೋಷಾತ್, ರೂಕ್ಷೇ ವಾತಕೋಪಾತ್, ಅಬಲೇ ಕ್ಲೇಶಾಸಹತ್ವಾತ್, ಗರ್ಭವತೀಷು ಗರ್ಭೇಣೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತದೋಷತ್ವಾತ್; ಏಷು ವಿಷಮಾಶುಘಾತೀತಿ||೨೦||–

Adhikarana anyAvasthAsu viShasyAsAdhyatvam (21-24) · Śloka 24

ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷತೇ ಯಸ್ಯ ನ ರಕ್ತಮೇತಿ ರಾಜ್ಯೋ ಲತಾಭಿಶ್ಚ ನ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ||೨೧|| ಶೀತಾಭಿರದ್ಭಿಶ್ಚ ನ ರೋಮಹರ್ಷೋ ವಿಷಾಭಿಭೂತಂ ಪರಿವರ್ಜಯೇತ್ತಮ್ | ಜಿಹ್ಮಂ ಮುಖಂ ಯಸ್ಯ ಚ ಕೇಶಶಾತೋ ನಾಸಾವಸಾದಶ್ಚ ಸಕಣ್ಠಭಙ್ಗಃ ||೨೨|| ಕೃಷ್ಣಃ ಸರಕ್ತಃ ಶ್ವಯಥುಶ್ಚ ದಂಶೇ ಹನ್ವೋಃ ಸ್ಥಿರತ್ವಂ ಚ ವಿವರ್ಜನೀಯಃ | ವರ್ತಿರ್ಘನಾ ಯಸ್ಯ ನಿರೇತಿ ವಕ್ತ್ರಾದ್ರಕ್ತಂ ಸ್ರವೇದೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ||೨೩|| ದಂಷ್ಟ್ರಾನಿಪಾತಾಶ್ಚತುರಶ್ಚ ಯಸ್ಯ ತಂ ಚಾಪಿ ವೈದ್ಯಃ ಪರಿವರ್ಜಯೇಚ್ಚ | ಉನ್ಮತ್ತಮತ್ಯರ್ಥಮುಪದ್ರುತಂ ವಾ ಹೀನಸ್ವರಂ ವಾಽಪ್ಯಥ ವಾ ವಿವರ್ಣಮ್ ||೨೪|| ಸಾರಿಷ್ಟಮತ್ಯರ್ಥಮವೇಗಿನಂ ಚ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ನರಂ ಕರ್ಮ ನ ತತ್ರ ಕುರ್ಯಾತ್ | (ಸು. ಕ. ಅ. ೩) |

ಇದಾನೀಂ ಸರ್ವಥಾ ವರ್ಜನೀಯಮಾಹ– ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷತ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಾಜ್ಯೋ ಲತಾಭಿಶ್ಚೇತಿ ರಾಜ್ಯೋ ಲೇಖಾಃ ಲತಾಭಿಸ್ತಾಡನಾನ್ನ ಭವನ್ತಿ| ತದುಕ್ತಮಾಲಮ್ಬಾಯನೇ– “ನೈತಿ ರಕ್ತಂ ಕ್ಷತಾದ್ಯಸ್ಯ ಲತಾಘಾತೈರ್ನ ರಾಜಿಕಾಃ| ನ ಲೋಮಹರ್ಷಃ ಶೀತಾದ್ಭಿರ್ವರ್ಜಯೇತ್ತಂ ವಿಷಾರ್ದಿತಮ್||” ಇತಿ| ಜಿಹ್ಮಂ ವಕ್ರಂ, ಸ್ತಬ್ಧಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ| ಕೇಶಶಾತ ಇತಿ ಕರ್ಷಣಾತ್ ಕೇಶೋತ್ಪಾಟಃ| ಕಣ್ಠಭಙ್ಗೋ ಗ್ರೀವಾಯಾ ಅವಿಧಾರಣಮ್| ಹನ್ವೋಃ ಸ್ಥಿರತ್ವಂ ಹನುದ್ವಯಸ್ಯ ಲಗ್ನತ್ವಮ್| ವರ್ತಿರ್ಘನೇತಿ ಲಾಲಾರೂಪಾ ವರ್ತಿಃ| ರಕ್ತಂ ಸ್ರವೇದೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಯಸ್ಯೇತಿ ಮುಖನಾಸಾಗುದಾದಿಭ್ಯಃ ಶೋಣಿತಸ್ರಾವಃ| ದಂಷ್ಟ್ರಾನಿಪಾತಾಶ್ಚತುರಶ್ಚೇತಿ ಚತ್ವಾರ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಚತುರ ಇತಿ ನಿರ್ದೇಶಃ ಆಗಮವಿಧೇರನಿತ್ಯತ್ವಾತ್, ಯಥಾ– “ಅಗ್ರತಶ್ಚತುರೋ ವೇದಾ” ಇತ್ಯಾದಿ| ಉನ್ಮತ್ತಮತ್ಯರ್ಥಮುಪದ್ರುತಮಿತಿ ಉನ್ಮತ್ತಮತ್ಯರ್ಥಮುನ್ಮಾದವನ್ತಮ್, ಉಪದ್ರುತಂ ಜ್ವರಾತಿಸಾರಾದಿಭಿರತ್ಯರ್ಥಮುಪದ್ರುತಮ್| ಹೀನಸ್ವರಂ ವಕ್ತುಮಸಮರ್ಥಮ್| ವಿವರ್ಣಂ ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಮ್| ಸಾರಿಷ್ಟಂ ನಾಸಾಭಙ್ಗಾದಿಯುಕ್ತಮ್| ಅವೇಗಿನಂ ಗಮನಾದಿವೇಗರಹಿತಂ, ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದಿವೇಗರಹಿತಮಿತಿ ಕಾರ್ತಿಕಃ||೨೧-೨೪||–

Adhikarana sthAvaraja~ggamaviShANAM jIrNatvAdibhirvisheShairdUShIviShatvam (25) · Śloka 25

ಜೀರ್ಣಂ ವಿಷಘ್ನೌಷಧಿಭಿರ್ಹತಂ ವಾ ದಾವಾಗ್ನಿವಾತಾತಪಶೋಷಿತಂ ವಾ ||೨೫|| ಸ್ವಭಾವತೋ ವಾ ಗುಣವಿಪ್ರಹೀನಂ ವಿಷಂ ಹಿ ದೂಷೀವಿಷತಾಮುಪೈತಿ | (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) |

ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮವಿಷಮೇವ ಜೀರ್ಣತ್ವಾದಿಭಿರ್ವಿಶೇಷೈರ್ದೂಷೀವಿಷಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಲಭತೇ; ತದಾಹ– ಜೀರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಘ್ನೌಷಧಿಭಿರಿತಿ ಅಗದಾದಿಭಿಃ| ದಾವಾಗ್ನಿವಾತಾತಪಶೋಷಿತಂ ವೇತಿ ದಾವಾಗ್ನಿರ್ವನಾಗ್ನಿಃ| ಸ್ವಭಾವತೋ ವಾ ಗುಣವಿಪ್ರಹೀನಮಿತಿ ಸ್ವಭಾವಾದೇವ ಕಿಮಪಿ ವಿಷಂ ವ್ಯವಾಯಿವಿಕಾಶಿಪ್ರಭೃತಿಷು ದಶಸು ಗುಣೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಏಕದ್ವಿತ್ರ್ಯಾದಿಗುಣಹೀನಂ ಯದಿ ಭವತಿ ತದಾ ದೂಷೀವಿಷತಾಮುಪೈತಿ||೨೫||–

Adhikarana guNahInatAyAH kAryeNa darshanam (26-27) · Śloka 27

ವೀರ್ಯಾಲ್ಪಭಾವಾನ್ನ ನಿಪಾತಯೇತ್ತತ್ ಕಫಾನ್ವಿತಂ ವರ್ಷಗಣಾನುಬನ್ಧಿ ||೨೬|| ತೇನಾರ್ದಿತೋ ಭಿನ್ನಪುರೀಷವರ್ಣೋ ವೈಗನ್ಧ್ಯವೈರಸ್ಯಯುತಃ ಪಿಪಾಸೀ | ಮೂರ್ಛಾಂ ಭ್ರಮಂ ಗದ್ಗದವಾಗ್ವಮಿಂ ಚ ವಿಚೇಷ್ಟಮಾನೋಽರತಿಮಾಪ್ನುಯಾದ್ವಾ ||೨೭|| (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) |

ಗುಣಹೀನತಾಮೇವ ಕಾರ್ಯೇಣ ದರ್ಶಯತಿ– ವೀರ್ಯಾಲ್ಪಭಾವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ನ ನಿಪಾತಯೇದಿತಿ ನ ಮಾರಯತಿ ಸದ್ಯಶ್ಚಿರೇಣ ವಾ| ಕಫಾನ್ವಿತಮಿತಿ ಕಫಾನ್ವಿತಂ ಸತ್ ಮನ್ದೀಭೂತೌಷ್ಣ್ಯಾದಿಗುಣಂ ನ ಮಾರಯತಿ| ವರ್ಷಗಣಾನುಬನ್ಧೀತಿ ಅಪಾಕಾಚ್ಚಿರಸ್ಥಾಯಿ| ತೇನಾರ್ದಿತೋ ಭಿನ್ನಪುರೀಷವರ್ಣ ಇತಿ ತೇನ ದೂಷೀವಿಷೇಣಾರ್ದಿತಃ; ಭಿನ್ನಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪುರೀಷವರ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮಭಿಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಭಿನ್ನವರ್ಣೋ ವಿವರ್ಣಃ| ವೈಗನ್ಧ್ಯವೈರಸ್ಯಯುತ ಇತಿ ವಿರುದ್ಧಗನ್ಧಮುಖವೈರಸ್ಯಯುಕ್ತಃ| ವಿಚೇಷ್ಟಮಾನೋ ವಿರುದ್ಧಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಂ ಕುರ್ವನ್, ಅರತಿಮಸುಖಂ ಲಭತೇ||೨೬-೨೭||

Adhikarana dUShIviShasya sthAnavisheSheNa vishiShTali~ggam (28) · Śloka 28

ಆಮಾಶಯಸ್ಥೇ ಕಫವಾತರೋಗೀ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥೇಽನಿಲಪಿತ್ತರೋಗೀ | ಭವೇತ್ ಸಮುದ್ಧ್ವಸ್ತಶಿರೋರುಹಾಙ್ಗೋ ವಿಲೂನಪಕ್ಷಸ್ತು ಯಥಾ ವಿಹಙ್ಗಃ ||೨೮|| (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) |

ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಣ ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಆಮಾಶಯಸ್ಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಾವೃತತ್ವೇನ ವಾತಕೋಪ ಆಮಾಶಯೇ, ತೇನ ಕಫವಾತರೋಗೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅನಿಲಪಿತ್ತರೋಗೀತಿ ಪಕ್ವಾಶಯೇ ದುಷ್ಟವಾತಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಸ್ಯಾಶಯಸ್ಥಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕೋಪಃ| ಭವೇತ್ ಸಮುದ್ಧಸ್ತಶಿರೋರುಹಾಙ್ಗ ಇತಿ ಅತ್ರಾಙ್ಗಶಬ್ದಾತ್ ಪರಂ ರುಹಶಬ್ದೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ– ಸಮುದ್ಧಸ್ತಶಿರೋರುಹಾಙ್ಗರುಹಃ, ಶಿರೋರುಹಾಃ ಕೇಶಾಃ, ಅಙ್ಗರುಹಂ ಲೋಮ; ತದುಕ್ತಮಾಲಮ್ಬಾಯನೇ– “ಸೀದನ್ತಿ ಕೇಶಲೋಮಾನಿ ತಸ್ಮಿನ್ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಗತೇ|” ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಲೂನಪಕ್ಷಸ್ತು ಯಥಾ ವಿಹಙ್ಗ ಇತಿ ಮುಣ್ಡಿತಪಕ್ಷಶಕುನಿಸದೃಶಃ, ಏತತ್ ಪಕ್ವಾಶಯಗತಸ್ಯೈವ ಲಿಙ್ಗಮ್||೨೮||

Adhikarana rasAdidhAtugatadUShIviShalakShaNam (29) · Śloka 29

ಸ್ಥಿತಂ ರಸಾದಿಷ್ವಥವಾ ಯಥೋಕ್ತಾನ್ ಕರೋತಿ ಧಾತುಪ್ರಭವಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ | ಕೋಪಂ ಚ ಶೀತಾನಿಲದುರ್ದಿನೇಷು ಯಾತ್ಯಾಶು ಪೂರ್ವಂ ಶೃಣು ತಸ್ಯ ರೂಪಮ್ ||೨೯|| (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) |

ತಸ್ಯ ರಸಾದಿಧಾತುಗತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸ್ಥಿತಂ ರಸಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಕ್ತಾನ್ ಕರೋತಿ ಧಾತುಪ್ರಭವಾನ್ ವಿಕಾರಾನಿತಿ ಸುಶ್ರುತೇ ವ್ಯಾಧಿಸಮುದ್ದೇಶೀಯಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಾನನ್ನಾಽಶ್ರದ್ಧಾದೀನ್ ಕರೋತಿ; ಕೋಪಂ ಚ ಶೀತಾನಿಲದುರ್ದಿನೇಷು ಯಾತೀತಿ ಕಫಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಶೀತಾದೌ ಕಾಲೇ ಕೋಪಂ ಯಾತಿ| ಪೂರ್ವಂ ಶೃಣು ತಸ್ಯ ರೂಪಮಿತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಶೃಣ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೯||

Adhikarana dUShIviShakopapUrvarUpaM, rUpaM ca (30-31) · Śloka 31

ನಿದ್ರಾಗುರುತ್ವಂ ಚ ವಿಜೃಮ್ಭಣಂ ಚ ವಿಶ್ಲೇಷಹರ್ಷಾವಥವಾಽಙ್ಗಮರ್ದಮ್ | ತತಃ ಕರೋತ್ಯನ್ನಮದಾವಿಪಾಕಾವರೋಚಕಂ ಮಣ್ಡಲಕೋಠಜನ್ಮ ||೩೦|| ಮಾಂಸಕ್ಷಯಂ ಪಾದಕರಪ್ರಶೋಥಂ ಮೂರ್ಛಾಂ ತಥಾ ಛರ್ದಿಮಥಾತಿಸಾರಮ್ | ದೂಷೀವಿಷಂ ಶ್ವಾಸತೃಷಾಜ್ವರಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪ್ರವೃದ್ಧಿಂ ಜಠರಸ್ಯ ಚಾಪಿ ||೩೧|| (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) |

ತದೇವಾಹ– ನಿದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶ್ಲೇಷಹರ್ಷಾವಿತಿ ವಿಶ್ಲೇಷೋ ಗಾತ್ರಸ್ಯ ಶೈಥಿಲ್ಯಂ, ಹರ್ಷೋ ರೋಮಹರ್ಷಃ| ಏತಾನಿ ವಾತಕಫಜಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ| ತತ ಇತಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾದನನ್ತರಮ್| ಅನ್ನಮದಾವಿಪಾಕಾವಿತಿ ಅನ್ನಮದಃ ಅನ್ನೇ ಭುಕ್ತೇ ಮದೋ ಹರ್ಷಃ ಅನ್ನಮದಃ; ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತು ಅನ್ನವಿಕ್ಷೇಪಣಮನ್ನಮದಮಾಹ– ಅನ್ನಮದೋ ರಸಾಜೀರ್ಣಮಿತಿ ಗದಾಧರಃ; ಅವಿಪಾಕೋಽನ್ನಸ್ಯಾಪಾಕಃ| ಪಾದಕರಪ್ರಶೋಥಮಿತಿ ಪಾದೇ ಕರೇ ಚ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಶೋಥಂ ಕರೋತಿ| “ಮೂರ್ಛಾಂ ತಥಾ ಛರ್ದಿಮಥಾತಿಸಾರಮ್” ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ “ಪ್ರಲೇಪಕಂ ಛರ್ದಿಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಾನ್ತರೇ ಪ್ರಲೇಪಕಂ ಸ್ವೇದಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಗಾತ್ರಂ, ಜ್ವರವಿಶೇಷಂ ವಾ||೩೦-೩೧||

Adhikarana dUShIviShasya nAnAvikArakAritvam (32) · Śloka 32

ಉನ್ಮಾದಮನ್ಯಜ್ಜನಯೇತ್ತಥಾಽನ್ಯದಾನಾಹಮನ್ಯತ್ ಕ್ಷಪಯೇಚ್ಚ ಶುಕ್ರಮ್ | ಗಾದ್ಗದ್ಯಮನ್ಯಜ್ಜನಯೇಚ್ಚ ಕುಷ್ಠಂ ತಾಂಸ್ತಾನ್ ವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಬಹುಪ್ರಕಾರಾನ್ ||೩೨|| (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) |

ತದೇವ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಂ ಯದ್ಯತ್ ಕರೋತಿ ತತ್ತದಾಹ– ಉನ್ಮಾದಮನ್ಯದಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಪಯೇಚ್ಚ ಶುಕ್ರಮಿತಿ ಷಾಣ್ಢ್ಯಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಾಂಸ್ತಾನಿತಿ ವಿಸರ್ಪವಿಸ್ಫೋಟಕಾದೀನ್||೩೨||

Adhikarana pUrvarUpalakShaNe dUShIviShaniruktiH, dUShIviShasya sAdhyAsAdhyavicArashca (33-34) · Śloka 34

ದೂಷಿತಂ ದೇಶಕಾಲಾನ್ನದಿವಾಸ್ವಪ್ನೈರಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ | ಯಸ್ಮಾತ್ ಸನ್ದೂಷಯೇದ್ಧಾತೂನ್ ತಸ್ಮಾದ್ದೂಷೀವಿಷಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೩೩|| ಸಾಧ್ಯಮಾತ್ಮವತಃ ಸದ್ಯೋ ಯಾಪ್ಯಂ ಸಂವತ್ಸರೋತ್ಥಿತಮ್ | ದೂಷೀವಿಷಮಸಾಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯಾಹಿತಸೇವಿನಃ ||೩೪|| (ಸು. ಕ. ಅ. ೨) |

ದೂಷೀವಿಷಸ್ಯ ನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ– ದೂಷಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೇಶಕಾಲಾನ್ನದಿವಾಸ್ವಪ್ನೈರಿತಿ ದೇಶಃ ಪ್ರಚುರಾನಿಲಶೀತವೃಷ್ಟಿರನೂಪಾದಿಃ, ಕಾಲಃ ಶೀತಾನಿಲದುರ್ದಿನಾದಿಃ, ಅನ್ನಂ ಯವತಿಲಕುಲತ್ಥಾದಿ, ತೈರ್ದೂಷಿತಂ ಕೋಪಿತಮ್| ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ ಪುನಃ ಪುನಃ| ಧಾತುದೂಷಕತ್ವೇನ ದೂಷೀವಿಷಮ್| ಸಂಯೋಗಜಂ ವಿಷಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್– ಏಕಂ ಸವಿಷಾವಿಷಸಂಯೋಗಕೃತಂ ಕೃತ್ರಿಮಸಞ್ಜ್ಞಮ್, ಅಪರಂ ನಿರ್ವಿಷದ್ರವ್ಯಕೃತಂ ಗರಸಞ್ಜ್ಞಮ್| ಯದಾಹ ವೃದ್ಧಕಾಶ್ಯಪಃ– “ ಸಂಯೋಗಜಂ ಚ ದ್ವಿವಿಧಂ ತೃತೀಯಂ ವಿಷಮುಚ್ಯತೇ| ಗರಃ ಸ್ಯಾದವಿಷಂ ತತ್ರ, ಸವಿಷಂ ಕೃತ್ರಿಮಂ ಮತಮ್||” ಇತಿ| ಅತ ಏವ ರಸಾಯನೇ ಚರಕಃ– “ದಂಷ್ಟ್ರಾವಿಷೇ ಮೂಲವಿಷೇ ಸಗರೇ ಕೃತ್ರಿಮೇ ವಿಷೇ|” ಇತಿ||೩೩-೩೪||

Adhikarana garalakShaNam (35-37) · Śloka 37

ಸೌಭಾಗ್ಯಾರ್ಥಂ ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಸ್ವೇದಂ ರಜೋ ನಾನಾಙ್ಗಜಾನ್ ಮಲಾನ್ | ಶತ್ರುಪ್ರಯುಕ್ತಾಂಶ್ಚ ಗರಾನ್ ಪ್ರಯಚ್ಛನ್ತ್ಯನ್ನಮಿಶ್ರಿತಾನ್ ||೩೫|| ತೈಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪಾಣ್ಡುಃ ಕೃಶೋಽಲ್ಪಾಗ್ನಿರ್ಗರಶ್ಚಾಸ್ಯೋಪಜಾಯತೇ | ಮರ್ಮಪ್ರಧಮನಾಧ್ಮಾನಂ ಹಸ್ತಯೋಃ ಶೋಥಲಕ್ಷಣಮ್ ||೩೬|| ಜಠರಂ ಗ್ರಹಣೀದೋಷೋ ಯಕ್ಷ್ಮಾ ಗುಲ್ಮಃ ಕ್ಷಯೋ ಜ್ವರಃ | ಏವಂವಿಧಸ್ಯ ಚಾನ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ದರ್ಶಯೇತ್ ||೩೭||

ಏತದ್ದ್ವಯಮಪಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಸೌಭಾಗ್ಯಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತ್ರಿಯಃ ಸೌಭಾಗ್ಯಾರ್ಥಂ ಶತ್ರುಪ್ರಯುಕ್ತಾ ವಾ ಸವಿಷಜನ್ತೂನಾಂ ಸ್ವೇದಂ, ರಜಶ್ಚೂರ್ಣಂ, ನಾನಾಙ್ಗಜಾನ್ ನಾನಾಗರಕರಾನ್ ಮಲಾನ್ ಅನ್ನಾದೌ ದದತಿ| ತೈರಿತಿ ಸ್ವೇದರಜಃಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ| ಗರಶ್ಚಾಸ್ಯೇತಿ ಅಪಾಕಾಜ್ಜಠರಾವಸ್ಥಿತಸ್ವೇದಾದಿರೇವ ಗರಃ, ಅತ ಏವ ತಸ್ಯೋದರಾಮಯಃ; ಕಿಂವಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಮರ್ಮಪ್ರಧಮನಾದಿಲಕ್ಷಣೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಗರಃ| ಮರ್ಮಪ್ರಧಮನಂ ಮರ್ಮವ್ಯಥಾ| ಶೋಥಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಶೋಥ ಏವ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಜಠರಮುದರಮ್| ಅನ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ದರ್ಶಯೇದಿತಿ ಅನ್ಯಸ್ಯ ವಿಸ್ಫೋಟಾದೇರ್ಲಿಙ್ಗಂ ದರ್ಶಯತಿ||೩೫-೩೭||

Adhikarana lUtAyA utpattirniruktishca (38) · Śloka 38

ಯಸ್ಮಾಲ್ಲೂನಂ ತೃಣಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ಮುನೇಃ ಪ್ರಸ್ವೇದಬಿನ್ದವಃ | ತಸ್ಮಾಲ್ಲೂತಾಸ್ತು ಭಾಷ್ಯನ್ತೇ ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ತಾಶ್ಚ ಷೋಡಶ ||೩೮|| (ಸು. ಕ. ಅ. ೮) |

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಲೂತಾನಾಂ ಘೋರವಿಷತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮೈತಿಹ್ಯಮಾಹ– ಯಸ್ಮಾಲ್ಲೂನಂ ತೃಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಇತಿ ಕಿಲ ಶ್ರುತಿಃ– “ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರೋ ನರಪತಿಃ ಕಾಮಧೇನೋರ್ಬಲಾತ್ಕಾರಪರಿಗ್ರಹೇಣ ಮುನಿಸತ್ತಮಂ ವಶಿಷ್ಠಂ ಕೋಪಯಾಞ್ಚಕಾರ, ಕುಪಿತೇನ ತೇನಾನ್ತರ್ಜ್ವಲದವಿರಲಕೋಪಾನಲಜ್ವಲಿತಂ ಕುಕುಲಯುಗಲಮಿವ ಬಹಲಪಾಟಲಂ ಲೋಚನದ್ವಯಂ ವಹತಾ ಭಗವಾನ್ ರವಿರವಲೋಕಿತಃ| ತತಸ್ತಸ್ಯ ಭ್ರೂಕುಟಿಭಯಙ್ಕರಲಲಾಟತಟಪ್ರಸ್ಯನ್ದೀ ಸ್ವೇದಬಿನ್ದೂತ್ಕರಃ ಪ್ರಚಣ್ಡತರಃ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಲೂನತೃಣೇ ಧೇನ್ವರ್ಥಂ ಸಮ್ಭೃತೇ ನಿಪತಿತೋ ಲೂತಾಽಭೂತ್|” ಇತಿ| ತಾಸ್ತು ಷೋಡಶ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾ ತಥಾ ಶ್ವೇತಾ ಕಪಿಲಾ ಪೀತಕಾ ತಥಾ| ಲಾಲಾಮೂತ್ರವಿಷಾ ರಕ್ತಾ ಕಠಿನಾ ಚಾಷ್ಟಮೀ ಸ್ಮೃತಾ| ಸೌವರ್ಣಿಕಾ ಲಾಜವರ್ಣಾ ಜಾಲಿನ್ಯೇಕಪದೀ ತಥಾ| ಕೃಷ್ಣಾಽಗ್ನಿವಕ್ತ್ರಾ ಕಾಣ್ಡಾ ಚ ಮಾಲಾಗುಣ್ಯಷ್ಟಮೀ ಮತಾ||” (ಸು. ಕ. ಅ. ೮) ಇತಿ||೩೮||

Adhikarana lUtAnAM sAmAnyalakShaNam (39-40) · Śloka 42

ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ದಂಶಕೋಥಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಕ್ಷತಜಸ್ಯ ಚ | ಜ್ವರೋ ದಾಹೋಽತಿಸಾರಶ್ಚ ಗದಾಃ ಸ್ಯುಶ್ಚ ತ್ರಿದೋಷಜಾಃ ||೩೯|| ಪಿಡಕಾ ವಿವಿಧಾಕಾರಾ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಮಹಾನ್ತಿ ಚ | ಶೋಥಾ ಮಹಾನ್ತೋ ಮೃದವೋ ರಕ್ತಾಃ ಶ್ಯಾವಾಶ್ಚಲಾಸ್ತಥಾ ||೪೦|| ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಸರ್ವಲೂತಾನಾಮೇತದ್ದಂಶಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ | (ಸು. ಕ. ಅ. ೮) |೪೨|

ತಾಸಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯದಂಶಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ದಂಶಕೋಥ ಇತಿ ದಂಶದೇಶೇ ಪೂತಿಭಾವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಕ್ಷತಜಸ್ಯೇತಿ ರಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಸರ್ವಲೂತಾನಾಮಿತಿ ಅಸಾಧ್ಯಾಷ್ಟವಿಧಸೌವರ್ಣಿಕಾದಿಲೂತಾನಾಮೇವ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯತಸ್ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾದೀನಾಮಷ್ಟಾನಾಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವಂ, ತಾಭಿರ್ದಷ್ಟೇ ಶಿರೋದುಃಖಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ಸೌವರ್ಣಿಕಾದ್ಯನನ್ತರಮೇತತ್ ಪಠಿತವಾನ್ ಸುಶ್ರುತಃ| ಮಾಧವಕರೇಣ ತು ಷೋಡಶಾನಾಂ ಲೂತಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮೇತದಿತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಪಠಿತಮಿತಿ||೩೯-೪೦||–

Adhikarana dUShIviShANAM lUtAnAM lakShaNam (41-42) · Śloka 42

ದಂಶಮಧ್ಯೇ ತು ಯತ್ ಕೃಷ್ಣಂ ಶ್ಯಾವಂ ವಾ ಜಾಲಕಾಚಿತಮ್ ||೪೧|| ಊರ್ಧ್ವಾಕೃತಿ ಭೃಶಂ ಪಾಕಂ ಕ್ಲೇದಶೋಥಜ್ವರಾನ್ವಿತಮ್ | ದೂಷೀವಿಷಾಭಿರ್ಲೂತಾಭಿಸ್ತದ್ದಷ್ಟಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೪೨|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ತ್ರಿಮಣ್ಡಲಾದಯೋಽಷ್ಟೌ ದೂಷೀವಿಷಾಸ್ತಾಸಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಂಶಮಧ್ಯೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವಾಕೃತೀತಿ ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ವರೂಪಮ್; ಅನ್ಯೇ ‘ದಗ್ಧಾಕೃತಿ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದ್ವ್ಯಕ್ತಾರ್ಥಮ್| ದೂಷೀವಿಷಾಭಿರಿತಿ ಕಾಲಾನ್ತರಪ್ರಕೋಪಿವಿಷಾಭಿಃ| ದಷ್ಟಮಿತಿ ದಂಶಮ್||೪೧-೪೨||

Adhikarana asAdhyalUtAnAM lakShaNam (43) · Śloka 43

, ಶೋಥಾಃ ಶ್ವೇತಾಃ ಸಿತಾ ರಕ್ತಾಃ ಪೀತಾ ವಾ ಪಿಡಕಾ ಜ್ವರಃ | ಪ್ರಾಣಾನ್ತಿಕಾಶ್ಚ ಜಾಯನ್ತೇ ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾಶಿರೋಗ್ರಹಾಃ ||೪೩|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ಸೌವರ್ಣಿಕಾದೀನಾಮಷ್ಟಾನಾಮಸಾಧ್ಯಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಹರಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಶೋಥ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಣಾನ್ತಿಕಾ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಹರಾಃ||೪೩||

Adhikarana AkhudUShIviShalakShaNam (44) · Śloka 44

ಆದಂಶಾಚ್ಛೋಣಿತಂ ಪಾಣ್ಡುಮಣ್ಡಲಾನಿ ಜ್ವರೋಽರುಚಿಃ | ಲೋಮಹರ್ಷಶ್ಚ ದಾಹಶ್ಚಾಪ್ಯಾಖುದೂಷೀವಿಷಾರ್ದಿತೇ ||೪೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ಆಖುದೂಷೀವಿಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಆದಂಶಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಆದಂಶಾತ್ ಶೋಣಿತಮಿತ್ಯತ್ರ ‘ಗಲತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಆಖವಃ ಶುಕ್ರವಿಷಾಃ| ಯದುಕ್ತಮ್– “ಶುಕ್ರಂ ಪತತಿ ಯತ್ರೈಷಾಂ ಶುಕ್ರಸ್ಪೃಷ್ಟೈಃ ಸ್ಪೃಶನ್ತಿ ಯತ್|” (ಸು. ಕ. ಅ. ೭) ಇತಿ||೪೪||

Adhikarana prANaharamUShikalakShaNam (45) · Śloka 45

ಮೂರ್ಛಾಙ್ಗಶೋಥವೈವರ್ಣ್ಯಕ್ಲೇದಶಬ್ದಾಶ್ರುತಿಜ್ವರಾಃ | ಶಿರೋಗುರುತ್ವಂ ಲಾಲಾಸೃಕ್ಛರ್ದಿಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯಮೂಷಿಕೈಃ ||೪೫|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ಪ್ರಾಣಹರಮೂಷಿಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ಮೂರ್ಛೇತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಶೋಥೇತಿ ಮೂಷಿಕಾಕಾರ ಏವಾಙ್ಗಶೋಥೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ಚೀಯತೇ ಗ್ರನ್ಥಿಭಿಶ್ಚಾಙ್ಗಮಾಖುಶಾವಕಸನ್ನಿಭೈಃ|” (ಸು. ಕ. ಅ. ೭) ಇತಿ| ಶಬ್ದಾಶ್ರುತಿಃ ಬಾಧಿರ್ಯಮ್; ಅನ್ಯೇ ‘ಮನ್ದಾ ರುಚಿಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ ಅಸಾಧ್ಯಮೂಷಿಕೈಃ ಮಾರಣಾತ್ಮಕೈಃ||೪೫||

Adhikarana kRukalAsadaShTali~ggam (46) · Śloka 46

ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಶ್ಯಾವತ್ವಮಥವಾ ನಾನಾವರ್ಣತ್ವಮೇವ ವಾ | ಮೋಹೋಽಥ ವರ್ಚಸೋ ಭೇದೋ ದಷ್ಟೇ ಸ್ಯಾತ್ ಕೃಕಲಾಸಕೈಃ ||೪೬|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ಕೃಕಲಾಸದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ವರ್ಚಸೋ ಭೇದೋಽತಿಸಾರಃ||೪೬||

Adhikarana vRushcikadaShTali~ggamasAdhyalakShaNaM ca (47-48) · Śloka 48

ದಹತ್ಯಗ್ನಿರಿವಾದೌ ಚ ಭಿನತ್ತೀವೋರ್ಧ್ವಮಾಶು ಚ | ವೃಶ್ಚಿಕಸ್ಯ ವಿಷಂ ಯಾತಿ ದಂಶೇ ಪಶ್ಚಾತ್ತು ತಿಷ್ಠತಿ ||೪೭|| ದಷ್ಟೋಽಸಾಧ್ಯಶ್ಚ ಹೃದ್ಘ್ರಾಣರಸನೋಪಹತೋ ನರಃ | ಮಾಂಸೈಃ ಪತದ್ಭಿರತ್ಯರ್ಥಂ ವೇದನಾರ್ತೋ ಜಹಾತ್ಯಸೂನ್ ||೪೮|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ವೃಶ್ಚಿಕವಿಷಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ದಹತ್ಯಗ್ನಿರಿವೇತ್ಯಾದಿ| ವೃಶ್ಚಿಕಃ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಃ, ಸ ಚ ಆರಾವಿಷಃ| ದಷ್ಟೋಽಸಾಧ್ಯಶ್ಚ ಹೃದ್ಘ್ರಾಣರಸನೋಪಹತೋ ನರ ಇತಿ ಯದಾ ಹೃದಯನಾಸಾಜಿಹ್ವೋಪಘಾತೋ ಭವತಿ ತದಾ ತದ್ದಷ್ಟೋ ನ ಸಾಧ್ಯಃ| ಮಾಂಸೈಃ ಪತದ್ಭಿರತ್ಯರ್ಥಂ ವೇದನಾರ್ತೋ ಜಹಾತ್ಯಸೂನಿತ್ಯಾದಿನಾಽಯಮಪರೋಽಸಾಧ್ಯಪ್ರಕಾರಃ| ‘ದಷ್ಟೋಽಸಾಧ್ಯೈಸ್ತು’ ಇತಿ ಪಾಠಪಕ್ಷೇಽಸಾಧ್ಯೈಃ ಸದ್ಯಃಪ್ರಾಣಹರೈರ್ವೃಶ್ಚಿಕೈರ್ದಷ್ಟೋ ಯಥೋಕ್ತಲಿಙ್ಗೋ ಭವತಿ| ಚರಕೇಽಪ್ಯಯಮೇವ ಪಾಠಃ||೪೭-೪೮||

Adhikarana kaNabhadaShTali~ggam (49) · Śloka 49

ವಿಸರ್ಪಃ ಶ್ವಯಥುಃ ಶೂಲಂ ಜ್ವರಶ್ಛರ್ದಿರಥಾಪಿ ಚ | ಲಕ್ಷಣಂ ಕಣಭೈರ್ದಷ್ಟೇ ದಂಶಶ್ಚೈವಾವಸೀದತಿ ||೪೯|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ಕಣಭದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ವಿಸರ್ಪ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಣಭಃ ಕೀಟವಿಶೇಷಃ||೪೯||

Adhikarana ucciTi~ggadaShTalakShaNam (50) · Śloka 50

ಹೃಷ್ಟಲೋಮೋಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗೇನ ಸ್ತಬ್ಧಲಿಙ್ಗೋ ಭೃಶಾರ್ತಿಮಾನ್ | ದಷ್ಟಃ ಶೀತೋದಕೇನೇವ ಸಿಕ್ತಾನ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಮನ್ಯತೇ ||೫೦|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ಉಚ್ಚಿಟಿಙ್ಗದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಹೃಷ್ಟರೋಮೇತ್ಯಾದಿ||೫೦||

Adhikarana maNDUkadaShTalakShaNaM, saviShamatsyadaShTalakShaNaM, saviShajalaukAdaShTali~ggaM ca (51-52) · Śloka 52

ಏಕದಂಷ್ಟ್ರಾರ್ದಿತಃ ಶೂನಃ ಸರುಜಃ ಪೀತಕಃ ಸತೃಟ್ | ಛರ್ದಿರ್ನಿದ್ರಾ ಚ ಸವಿಷೈರ್ಮಣ್ಡೂಕೈರ್ದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮ್ ||೫೧|| ಮತ್ಸ್ಯಾಸ್ತು ಸವಿಷಾಃ ಕುರ್ಯುರ್ದಾಹಂ ಶೋಥಂ ರುಜಂ ತಥಾ | ಕಣ್ಡೂಂ ಶೋಥಂ ಜ್ವರಂ ಮೂರ್ಛಾಂ ಸವಿಷಾಸ್ತು ಜಲೌಕಸಃ ||೫೨|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ಸವಿಷಮಣ್ಡೂಕಾದಿದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಏಕದಂಷ್ಟ್ರಾರ್ದಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವಾದೇಕಯಾ ದಂಷ್ಟ್ರಯಾ ಕೃತೋ ದಂಶೋ ಭವತಿ||೫೧-೫೨||

Adhikarana gRuhagodhikAdaShTali~ggam (53) · Śloka 53

ವಿದಾಹಂ ಶ್ವಯಥುಂ ತೋದಂ ಸ್ವೇದಂ ಚ ಗೃಹಗೋಧಿಕಾ |೫೩| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ಗೃಹಗೋಧಿಕಾದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ವಿದಾಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗೃಹಗೋಧಿಕಾ ಜ್ಯೇಷ್ಠೀ, ಅನ್ಯೇ ತು ಭ್ರಾಮರಕಮಾಹುಃ| ಅತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ, ತೇನ ವಿದಾಹಾದೀನಾಂ ಕರ್ಮತ್ವಮ್|೫೩|–

Adhikarana shatapadIdaShTali~ggam (53) · Śloka 53

ದಂಶೇ ಸ್ವೇದಂ ರುಜಂ ದಾಹಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಛತಪದೀವಿಷಮ್ ||೫೩|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ಶತಪದೀದಷ್ಟಲಕ್ಷಣಮಾಹ– ದಂಶೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕುರ್ಯಾಚ್ಛತಪದೀವಿಷಮಿತಿ ಶತಪದೀ ಕಾರುಣ್ಡಿಕಾ||೫೩||

Adhikarana mashakadaShTalakShaNam (54) · Śloka 54

ಕಣ್ಡೂಮಾನ್ ಮಶಕೈರೀಷಚ್ಛೋಥಃ ಸ್ಮಾನ್ಮನ್ದವೇದನಃ | ಅಸಾಧ್ಯಕೀಟಸದೃಶಮಸಾಧ್ಯಂ ಮಶಕಕ್ಷತಮ್ ||೫೪|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ಮಶಕದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಕಣ್ಡೂಮಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸಾಧ್ಯಕೀಟಸದೃಶಮಿತಿ ಅಸಾಧ್ಯಕೀಟೈರ್ಲೂತಾದಿಭಿಃ ಸಮಲಕ್ಷಣಮಿತಿ| ಅಸಾಧ್ಯಂ ಮಶಕಕ್ಷತಮಿತಿ ಪಞ್ಚಸು ಮಶಕೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಪಾರ್ವತೀಯಮಶಕಕ್ಷತಮಸಾಧ್ಯಮ್| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ– “ ಪಾರ್ವತೀಯೈಸ್ತು ಕೀಟೈಶ್ಚ ಪ್ರಾಣಹರೈಸ್ತುಲ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್|” ಇತಿ||೫೪||

Adhikarana makShikAdaShTali~ggam (55) · Śloka 55

ಸದ್ಯಃಪ್ರಸ್ರಾವಿಣೀ ಶ್ಯಾವಾ ದಾಹಮೂರ್ಛಾಜ್ವರಾನ್ವಿತಾ | ಪಿಡಕಾ ಮಕ್ಷಿಕಾದಂಶೇ ತಾಸಾಂ ತು ಸ್ಥಗಿಕಾಽಸುಹೃತ್ ||೫೫|| (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೩) |

ಮಕ್ಷಿಕಾದಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ– ಸದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಾಸಾಂ ಚ ಸ್ಥಗಿಕಾಽಸುಹೃದಿತಿ ತಾಸಾಂ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಷಣ್ಮಕ್ಷಿಕಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಗಿಕಾ ಪ್ರಾಣಹರೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೫||

Adhikarana catuShpadbhirdvipadbhishca kRutanakhadantaviShalakShaNam (56) · Śloka 56

ಚತುಷ್ಪದ್ಭಿರ್ದ್ವಿಪದ್ಭಿಶ್ಚ ನಖದನ್ತವಿಷಂ ಚ ಯತ್ | ಶೂಯತೇ ಪಚ್ಯತೇ ವಾಽಪಿ ಸ್ರವತಿ ಜ್ವರಯತ್ಯಪಿ ||೫೬||

ಚತುಷ್ಪದ್ಭಿರಿತಿ ಚತುಷ್ಪಾದಾ ವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ| ದ್ವಿಪಾದಾ ವನಮಾನುಷವಾನರಾದಯಃ||೫೬||

Adhikarana viShojjhitalakShaNam (57-60) · Śloka 60

ಶ್ವಶೃಗಾಲತರಕ್ಷ್ವರ್ಕ್ಷವ್ಯಾಘ್ರಾದೀನಾಂ ಯದಾಽನಿಲಃ | ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರದುಷ್ಟೋ ಮುಷ್ಣಾತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾಶ್ರಿತಃ ||೫೭|| ತದಾ ಪ್ರಸ್ರಸ್ತಲಾಙ್ಗೂಲಹನುಸ್ಕನ್ಧೋಽತಿಲಾಲವಾನ್ | ಅವ್ಯಕ್ತಬಧಿರಾನ್ಧಶ್ಚ ಸೋಽನ್ಯೋನ್ಯಮಭಿಧಾವತಿ ||೫೮|| ಪ್ರಮೂಢೋಽನ್ಯತಮಸ್ತ್ವೇಷಾಂ ಖಾದನ್ ವಿಪರಿಧಾವತಿ | ತೇನೋನ್ಮತ್ತೇನ ದಷ್ಟಸ್ಯ ದಂಷ್ಟ್ರಿಣಾ ಸವಿಷೇಣ ತು ||೫೯|| ಸುಪ್ತತಾ ಜಾಯತೇ ದಂಶೇ ಕೃಷ್ಣಂ ಚಾತಿಸ್ರವತ್ಯಸೃಕ್ | ದಿಗ್ಧವಿದ್ಧಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗೇನ ಪ್ರಾಯಶಶ್ಚೋಪಲಕ್ಷಿತಃ ||೬೦||

ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ವಿಷಾಧಿಕಾರಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಶ್ವಾದೀನಾಮಪಿ ವ್ಯಾಘ್ರಾದೀನಾಂ ಭಲ್ಲಕಾನಾಂ ವಿಷಲಕ್ಷಣಂ ಭಣನ್ತಿ| ತದಾಹ– ಶ್ವೇತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ವಾ ಕುಕ್ಕುರಃ, ಶೃಗಾಲಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ತರಕ್ಷುರ್ಮೃಗಶತ್ರುರ್ವ್ಯಾಘ್ರವಿಶೇಷಃ, ಚರಷ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಋಕ್ಷೋ ಭಲ್ಲೂಕಃ ಅತಿಲೋಮಶಃ, ಋಚ್ಛ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾದ್ ವೃಕಚಿತ್ರಾದಯೋ ಹಿಂಸ್ರಾಃ ಪಶವೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಶ್ವಾದೀನಾಂ ಯದಾ ಅನಿಲೋ ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರದುಷ್ಟಃ ಸನ್ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಾಶ್ರಿತಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾವಹಸ್ರೋತೋಗತಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಂ ಮುಷ್ಣಾತಿ ಹರತಿ| ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾನಹರಣಾಚ್ಚ ಹೀದೃಶೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ– ತದೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸ್ರಸ್ತಂ ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತಂ, ಲಾಙ್ಗೂಲಂ ವಾಲಧಿಃ, ಮೇಹನಂ ಚ| ಪ್ರಸ್ರಸ್ತಶಬ್ದೋ ಲಾಙ್ಗೂಲಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ| ಅತಿಲಾಲಾವಾನ್ ಅತಿಶಯೇನ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಯುಕ್ತಃ| ಅವ್ಯಕ್ತಬಧಿರೋಽನ್ಧಶ್ಚ ನ ವ್ಯಕ್ತೋ ಬಧಿರೋಽನ್ಧೋ ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಮಭಿಧಾವತಿ ಪರಸ್ಪರಂ ದಷ್ಟುಮಭಿಧಾವತಿ| ಹನುಸ್ಕನ್ಧಸ್ಥಾನೇ ‘ಶೂನಸ್ಕನ್ಧಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ| ‘ಪ್ರಮೂಢೋಽನ್ಯತಮಸ್ತೇಷಾಂ ಖಾದನ್ವಿಪರಿಧಾವತಿ|’ ಇತ್ಯತ್ರೋತ್ತರಾರ್ಧಂ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ| ಏಷಾಂ ಮಧ್ಯೇಽನ್ಯತಮ ಏಕತಮಃ ಪ್ರಮೂಢಃ ಸನ್ ಖಾದನ್ ವಿಶೇಷೇಣ ಪರಿಧಾವತಿ| ತೇನೇತಿ ದಂಷ್ಟ್ರಿಣಾ| ಸುಪ್ತತಾ ಬಾಧಿರ್ಯಮ್| ಉಪಲಕ್ಷಿತೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೭-೬೦||

Adhikarana jalatrAsalakShaNaM, sAdhyAsAdhyalakShaNaM ca (61-64) · Śloka 64

ಯೇನ ಚಾಪಿ ಭವೇದ್ದಷ್ಟಸ್ತಸ್ಯ ಚೇಷ್ಟಾಂ ರುತಂ ನರಃ | ಬಹುಶಃ ಪ್ರತಿಕುರ್ವಾಣಃ ಕ್ರಿಯಾಹೀನೋ ವಿಪಶ್ಯತಿ ||೬೧|| ದಂಷ್ಟ್ರಿಣಾ ಯೇನ ದಷ್ಟಶ್ಚ ತದ್ರೂಪಂ ಯಸ್ತು ಪಶ್ಯತಿ | ಅಪ್ಸು ಚಾದರ್ಶಬಿಮ್ಬೇ ವಾ ತಸ್ಯ ತದ್ರಿಷ್ಟಮಾದಿಶೇತ್ ||೬೨|| ತ್ರಸ್ಯತ್ಯಕಸ್ಮಾದ್ಯೋಽಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾಽಪಿ ವಾ ಜಲಮ್ | ಜಲತ್ರಾಸಂ ತು ತಂ ವಿದ್ಯಾದ್ರಿಷ್ಟಂ ತದಪಿ ಕೀರ್ತಿತಮ್ ||೬೩|| ಅದಷ್ಟೋ ವಾ ಜಲತ್ರಾಸೀ ನ ಕಥಞ್ಚನ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ | ಪ್ರಸುಪ್ತೋ ವೋತ್ಥಿತೋ ವಾಽಪಿ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ತ್ರಸ್ತೋ ನ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ ||೬೪|| (ಸು. ಕ. ಅ. ೭) |

ಇದಾನೀಂ ಶ್ವಾದಿದಷ್ಟಸ್ಯ ರಿಷ್ಟಮಾಹ– ಯೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಚೇಷ್ಟಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ, ರುತಂ ಶಬ್ದಂ, ಬಹುಶಃ ಅನೇಕವಾರಂ, ಪ್ರತಿಕುರ್ವಾಣಃ ಅನುಕುರ್ವನ್, ಕ್ರಿಯಾಹೀನಃ ಸ್ವಕೀಯಕಾಯಾದಿವ್ಯಾಪಾರರಹಿತಃ| ಇದಾನೀಮಪರಮಪ್ಯರಿಷ್ಟಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ– ದಂಷ್ಟ್ರಿಣೇತ್ಯಾದಿ| ತದ್ದಂಷ್ಟ್ರಿರೂಪದರ್ಶನಮರಿಷ್ಟಂ ಮರಣಲಕ್ಷಣಮ್| ಪುನರಪರಮರಿಷ್ಟಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ– ತ್ರಸ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ| ಅಕಸ್ಮಾಜ್ಜಲತ್ರಾಸಹೇತುಂ ವಿನಾ, ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಶ್ರುತ್ವಾಽಪಿ ಜಲತ್ರಾಸರೋಗಂ ಜಾನೀಯಾತ್ತಸ್ಯೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ರಿಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ತದಪಿ ಜಲತ್ರಸನಮರಿಷ್ಟಂ ಮರಣಂ ಕೀರ್ತಿತಮ್| ಏತಚ್ಚಾರಿಷ್ಟಂ ದಷ್ಟಸ್ಯ| ಅತ್ರಾರ್ಥೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ವ್ಯಾಧಿತೇನ ಶ್ವಾದಿನಾ ದಷ್ಟಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕುಪಿತಃ ಸ್ರೋತೋವಾಹಿನೀರ್ಧಮನೀರನುಪ್ರವಿಶ್ಯ ಸಞ್ಜ್ಞಾನಾಶಮಾಪಾದಯತಿ| ತತೋ ನರಃ ಸ್ಪೃಷ್ಟ್ವಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಶ್ರುತ್ವಾ ಚ ಜಲಂ ತ್ರಸ್ಯತಿ, ತಸ್ಯಾಪಿ ತದ್ರಿಷ್ಟಂ ಜಾನೀಯಾತ್|” ಇತಿ| ಏವಮದಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಜಲತ್ರಾಸೋ ರಿಷ್ಟಮೇವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಅದಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನರ್ಥೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ ಅದಷ್ಟಸ್ಯಾಪಿ ಜನ್ತೋರ್ಹಿ ಜಲತ್ರಾಸೋ ಭವೇದ್ಯದಿ| ತಸ್ಯಾರಿಷ್ಟಂ ಹಿ ಭಿಷಜೋ ಬ್ರುವತೇ ವಿಷಚಿನ್ತಕಾಃ|| ಜಲಂ ವಿನಾ ಜಲತ್ರಾಸೋ ಜಾಯತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಞ್ಚಯಾತ್|” ಇತಿ| ಅಥ ಚೋಕ್ತಮ್– “ಬುದ್ಧಿಸ್ಥಾನಂ ಯದಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕೇವಲಃ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ| ತದಾ ಬುದ್ಧೌ ನಿರುದ್ಧಾಯಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಽಧಿಷ್ಠಿತೋ ನರಃ|| ಜಾಗ್ರತ್ಸುಪ್ತೋಽಥವಾಽಽತ್ಮಾನಂ ಮಜ್ಜನ್ತಮಿವ ಮನ್ಯತೇ| ಸಲಿಲಾತ್ತ್ರಸ್ಯತಿ ತದಾ ಜಲತ್ರಾಸಂ ತು ತಂ ವಿದುಃ|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಘ್ನಂ ತತ್ರ ಕರ್ತವ್ಯಂ ಶೋಧನಂ ಶಮನಾನಿ ಚ| ಆಹಾರಸ್ಯ ವಿಧಾನೇನ ಯಾವತ್ಸ ಪ್ರಕೃತಿಂ ವ್ರಜೇತ್||” ಇತಿ| ಅಯಂ ಜಲತ್ರಾಸಃ ಕುಪಿತಕಫಸ್ಯ ಭವತೀತಿ ರಿಷ್ಟಂ ನ ಭವತಿ| ಅತ ಏವಾಽತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸೋಪದೇಶಃ| ದಷ್ಟಸ್ಯ ತು ರಿಷ್ಟಮೇವ, ತಥಾ ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ಜಾಗ್ರತೋ ವಾ ಜಲಮನ್ತರೇಣ ತ್ರಾಸೋ ರಿಷ್ಟಮೇವೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ– ಪ್ರಸುಪ್ತ ಇತಿ| ಸುಗಮಮ್||೬೧-೬೪||

Adhikarana aviShakShaNam (65) · Śloka 65

ಪ್ರಶಾನ್ತದೋಷಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಧಾತುಮನ್ನಾಭಿಕಾಮಂ ಸಮಮೂತ್ರವಿಟ್ಕಮ್ | ಪ್ರಸನ್ನವರ್ಣೇನ್ದ್ರಿಯಚಿತ್ತಚೇಷ್ಟಂ ವೈದ್ಯೋಽವಗಚ್ಛೇದವಿಷಂ ಮನುಷ್ಯಮ್ ||೬೫|| (ಸು. ಕ. ಅ. ೬) |

ವಿಷಾತುರಃ ಕೀದೃಶೋ ನಿರ್ವಿಷೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ– ಪ್ರಶಾನ್ತದೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಾಭಿಕಾಮಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾಗ್ನಿತೋಕ್ತಾ| ಯದಾಹ ಚರಕಃ– “ಪ್ರಾಯೇಣೋಪಹತಾಗ್ನಿತ್ವಾತ್ ಸಪಿಚ್ಛಮತಿಸಾರ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಚಾಸ್ಯವೈರಸ್ಯಂ ನ ಚಾನ್ನಮಭಿನನ್ದತಿ||” ಇತಿ| ಸಮಮೂತ್ರವಿಟ್ಕಮಿತಿ ಅಕ್ಷೀಣಾನತಿರಿಕ್ತಮೂತ್ರಪುರೀಷಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ ಸಮಸೂತ್ರಜಿಹ್ವಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತದಾಽಯಮರ್ಥಃ– ಸಮಮವಿಕೃತಂ ಸೂತ್ರಂ ಜಿಹ್ವಾ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ; ಏತೇನ ವಿಷಜುಷ್ಟಾ ಜಿಹ್ವಾ ನ ರಸಬೋಧಿನೀ ಭವತಿ, ಸೂತ್ರಮಪಿ ಜಿಹ್ವಾಯಾಂ ವಿಷಪ್ರಭಾವೇಣ ವೈಕೃತಂ ಭವತೀತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ಜಿಹ್ವಾಗ್ರಹಣೇನೈವ ಸೂತ್ರಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ತಸ್ಯ ಚ ರಸಗ್ರಹಣೇ ಅನುಗುಣತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಮ್| ಅನೇನ ಶ್ಲೋಕೇನ “ಸಮದೋಷಃ ಸಮಾಗ್ನಿಶ್ಚ” (ಸು. ಸೂ. ಅ. ೧೫) ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಸ್ಯ ಸಕಲ ಏವಾರ್ಥ ಉಪಬದ್ಧಃ||೬೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 69

ಇತಿ ಶ್ರೀಮಾಧವಕರವಿರಚಿತೇ ಮಾಧವನಿದಾನೇ ವಿಷನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ ||೬೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ವಿಷನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೬೯|| ಸೂಕ್ತಿಮುಕ್ತಾವಲೀಗ್ರನ್ಥೇ ಗುರುಣಾ ಯನ್ನ ಗುಮ್ಫಿತಮ್|| ಮಯಾ ಸಮಸ್ತಮಗ್ರನ್ಥಿ ತದ್ಗಿರಾ ಶುದ್ಧಿಯುಕ್ತಯಾ||೧|| ಗುಣನಿಧಿಗುರುಬದ್ಧೇ ದಾಮ್ನಿ ವಾಙ್ಮಾಲತೀನಾಂ ಪರಮಪರಿಮಲಶ್ರೀಧಾಮ್ನಿ ಲಬ್ಧಾವಲಮ್ಬಮ್|| ಸ್ಫುರತಿ ವಚನಕುನ್ದಂ ಮನ್ದಸೌರಭ್ಯಲೇಶಾದ್ವಚನಮಪಿ ಮದೀಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇತತ್ ಕದಾಚಿತ್||೨|| ಇತಿ ಶ್ರೀವಿಜಯರಕ್ಷಿತಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಾಭ್ಯಾಂ ವಿರಚಿತಾ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾ ಸಮಾಪ್ತಾ||೬೯||