Adhikarana visphoTanidAnaM, samprAptishca (1-2) · Śloka 2
ਅਥ ਵਿਸ੍ਫੋਟਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਵਿਦਾਹਿਰੂਕ੍ਸਕ੍ਸਾਰੈਰਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਤਪੈਸ਼੍ਚ |
ਤਥਰ੍ਤੁਦੋਸੇਣ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੋਸਾਃ ਪਵਨਾਦਯਸ੍ਤੁ ||੧||
ਤ੍ਵਚਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤੇ ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਸ੍ਥੀਨਿ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਚ |
ਘੋਰਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਜ੍ਵਰਪੁਰਃਸਰਾਨ੍ ||੨||
View original
अथ विस्फोटनिदानम् |
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च |
तथर्तुदोषेण विपर्ययेण कुप्यन्ति दोषाः पवनादयस्तु ||१||
त्वचमाश्रित्य ते रक्तमांसास्थीनि प्रदूष्य च |
घोरान् कुर्वन्ति विस्फोटान् सर्वान् ज्वरपुरःसरान् ||२||
ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸਾਮ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ੍ਫੋਟਨਿਦਾਨਮਾਹ– ਕਟ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਤਪੈਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਜੀਰ੍ਣਾਸ਼ਨਮਪਕ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਸ਼ਨਮ੍, ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਮਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਮ੍; ਅਥਵਾ ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਸ੍ਵਰੂਪਤੋ ਹੇਤੁਰਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਚ| ਤੁਦੋਸੇਣੇਤਿ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਮਤਿਯੋਗੇਨ| ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣੇਤਿ ਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯਸ਼੍ਚ ਤੁਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯਾਨ੍ਯਥਾਭਾਵਃ| ਏਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਯਥਾਸਮ੍ਭਵਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦੋਸਤ੍ਰਯਪ੍ਰਕੋਪੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਜ੍ਵਰਪੁਰਃਸਰਾਨਿਤ੍ਯਨੇਨ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧-੨||
Adhikarana visphoTasAmAnyali~ggaM, vAtaja-pittaja-kaphaja-dvandvajavisphoTalakShaNaM ca (3-7) · Śloka 8
ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਨਿਭਾਃ ਸ੍ਫੋਟਾਃ ਸਜ੍ਵਰਾ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਾਃ |
ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਾ ਦੇਹੇ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾ ਇਤਿ ਤੇ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੩||
(ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੧੩) |
ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ ਸ਼ੂਲਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਟ੍ ਪਰ੍ਵਭੇਦਨਮ੍ |
ਸਕਸ੍ਣਵਰ੍ਣਤਾ ਚੇਤਿ ਵਾਤਵਿਸ੍ਫੋਟਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੪||
ਜ੍ਵਰਦਾਹਰੁਜਾਸ੍ਰਾਵਪਾਕਤਸ੍ਣਾਭਿਰਨ੍ਵਿਤਮ੍ |
ਪੀਤਲੋਹਿਤਵਰ੍ਣਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਵਿਸ੍ਫੋਟਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੫||
ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕਜਾਡ੍ਯਾਨਿ ਕਣ੍ਡੂਕਾਠਿਨ੍ਯਪਾਣ੍ਡੁਤਾਃ |
ਅਵੇਦਨਸ਼੍ਚਿਰਾਤ੍ਪਾਕੀ ਸ ਵਿਸ੍ਫੋਟਃ ਕਫਾਤ੍ਮਕਃ ||੬||
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਕੁਰੁਤੇ ਤੀਵ੍ਰਵੇਦਨਾਮ੍ |
ਕਣ੍ਡੂਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਗੁਰੁਭਿਰ੍ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕਫਵਾਤਿਕਮ੍ ||੭||
ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਦਾਹੋ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰੇਤੈਸ੍ਤੁ ਕਫਪੈਤ੍ਤਿਕਃ |੮|
View original
अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वरा रक्तपित्तजाः |
क्वचित् सर्वत्र वा देहे विस्फोटा इति ते स्मृताः ||३||
(सु. नि. अ. १३) |
शिरोरुक् शूलभूयिष्ठं ज्वरस्तृट् पर्वभेदनम् |
सकृष्णवर्णता चेति वातविस्फोटलक्षणम् ||४||
ज्वरदाहरुजास्रावपाकतृष्णाभिरन्वितम् |
पीतलोहितवर्णं च पित्तविस्फोटलक्षणम् ||५||
छर्द्यरोचकजाड्यानि कण्डूकाठिन्यपाण्डुताः |
अवेदनश्चिरात्पाकी स विस्फोटः कफात्मकः ||६||
वातपित्तकृतो यस्तु कुरुते तीव्रवेदनाम् |
कण्डूस्तैमित्यगुरुभिर्जानीयात् कफवातिकम् ||७||
कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्दिरेतैस्तु कफपैत्तिकः |८|
ਵਿਸ੍ਫੋਟਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ– ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਨਿਭਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਜਾ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਵਿਸ੍ਫੋਟੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰਵ੍ਯਭਿਚਾਰਿਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ ਸ਼ੂਲੇ ਵਾਤਸ੍ਯ; ਵਾਤਾਨੁਬਨ੍ਧੋਪ੍ਯਤ੍ਰ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਯਦਾਹ ਭੋਜਃ– “ਯਦਾ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਵਾਤੇਨਾਨੁਗਤਂ ਤ੍ਵਚਿ| ਅਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਨਿਭਾਨ੍ ਸ੍ਫੋਟਾਨ੍ ਕੁਰੁਤਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਾਨ੍|| ਸਜ੍ਵਰਾਨ੍ ਸਪਰੀਦਾਹਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸ੍ਫੋਟਕਾਂਸ੍ਤੁ ਤਾਨ੍||” ਇਤਿ||੩-੭||–
Adhikarana tridoShajavisphoTalakShaNam (8-9) · Śloka 9
ਮਧ੍ਯੇ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤੋਨ੍ਤੇ ਚ ਕਠਿਨੋਲ੍ਪਪ੍ਰਪਾਕਵਾਨ੍ ||੮||
ਦਾਹਰਾਗਤਸਾਮੋਹਚ੍ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਛਾਰੁਜਾਜ੍ਵਰਾਃ |
ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵੇਪਥੁਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ ||੯||
View original
मध्ये निम्नोन्नतोऽन्ते च कठिनोऽल्पप्रपाकवान् ||८||
दाहरागतृषामोहच्छर्दिमूर्छारुजाज्वराः |
प्रलापो वेपथुस्तन्द्रा सोऽसाध्यः स्यात्त्रिदोषजः ||९||
ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਮਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧ੍ਯੇ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤੋਨ੍ਤੇ ਚੇਤਿ ਮਧ੍ਯੇ ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਤੇ ਚੋਨ੍ਨਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਮ੍ਨੋਨ੍ਨਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਯੋਗੋਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵੇਨ| ਏਵਂ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਲਕ੍ਸਣੋ ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਃ ਸੋਸਾਧ੍ਯਃ||੮-੯||
Adhikarana raktajavisphoTalakShaNaM, sAdhyAsAdhyavicArashca (10-11) · Śloka 11
ਰਕ੍ਤਾ ਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾ ਗੁਞ੍ਜਾਵਿਦ੍ਰੁਮਸਨ੍ਨਿਭਾਃ |
ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤੇਨ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇਨ ਚ ਹੇਤੁਨਾ ||੧੦||
ਨ ਤੇ ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਸਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਸਿਦ੍ਧੈਰ੍ਯੋਗਸ਼ਤੈਰਪਿ |
ਏਕਦੋਸੋਤ੍ਥਿਤਃ ਸਾਧ੍ਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਃ |
ਸਰ੍ਵਦੋਸੋਤ੍ਥਿਤੋ ਘੋਰਸ੍ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯੋ ਭੂਰ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਃ ||੧੧||
View original
रक्ता रक्तसमुत्थाना गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः |
वेदितव्यास्तु रक्तेन पैत्तिकेन च हेतुना ||१०||
न ते सिद्धिं समायान्ति सिद्धैर्योगशतैरपि |
एकदोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः |
सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः ||११||
ਰਕ੍ਤਜਲਕ੍ਸਣਮਾਹ– ਰਕ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾ ਇਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਪਦਂ, ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤੇਨੇਤਿ ਲਕ੍ਸਣਪਦਮ੍, ਅਸ਼੍ਮਰੀਹੇਤੁਃ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮਿਤਿ ਯਥਾ; ਅਯਮਰ੍ਥਃ– ਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਫੋਟਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਚ ਕਥਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਇਤ੍ਯਤ ਉਕ੍ਤਮ੍– ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤੇਨਤਿ; ਅਥਵਾ ਰਕ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾ ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਂ ਸਮੁਤ੍ਥਾਪਯਨ੍ਤੀਤਿ ਨਿਰੁਚ੍ਯ ਰਕ੍ਤਚ੍ਛਰ੍ਦਨਮਭਿਮਤਮਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਯ, ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਰਕ੍ਤੇਨੇਤਿ ਪਦਸ੍ਯ ਕਾਰਣਦ੍ਯੋਤਕਸ੍ਯਾਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍| ਘੋਰੋਤ੍ਯਨ੍ਤਦੁਃਖਦਃ| ਭੂਰ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰ ਵਿਸਰ੍ਪੋਕ੍ਤ ਏਵੋਪਦ੍ਰਵੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੧੦-੧੧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 53
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਵਿਸ੍ਫੋਟਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੫੩||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विस्फोटनिदानं समाप्तम् ||५३||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਵਿਸ੍ਫੋਟਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੫੩||