Adhikarana visphoTanidAnaM, samprAptishca (1-2) · Śloka 2
अथ विस्फोटनिदानम् |
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैश्च |
तथर्तुदोषेण विपर्ययेण कुप्यन्ति दोषाः पवनादयस्तु ||१||
त्वचमाश्रित्य ते रक्तमांसास्थीनि प्रदूष्य च |
घोरान् कुर्वन्ति विस्फोटान् सर्वान् ज्वरपुरःसरान् ||२||
प्रायेण दोषदूष्यचिकित्सासाम्याद्विस्फोटनिदानमाह– कट्वित्यादि| अजीर्णाध्यशनातपैश्चेति अजीर्णाशनमपक्वद्रव्यस्याशनम्, अध्यशनमजीर्णे भोजनम्; अथवा अजीर्णं स्वरूपतो हेतुरध्यशनं च| ऋतुदोषेणेति शीतोष्णादीनामतियोगेन| विपर्ययेणेति ऋतुविपर्ययश्च ऋतुस्वभावस्यान्यथाभावः| एभिर्हेतुभिर्यथासम्भवं प्रत्येकं दोषत्रयप्रकोपो बोद्धव्यः| ज्वरपुरःसरानित्यनेन ज्वरस्य पूर्वरूपतां दर्शयति||१-२||
Adhikarana visphoTasAmAnyali~ggaM, vAtaja-pittaja-kaphaja-dvandvajavisphoTalakShaNaM ca (3-7) · Śloka 8
अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वरा रक्तपित्तजाः |
क्वचित् सर्वत्र वा देहे विस्फोटा इति ते स्मृताः ||३||
(सु. नि. अ. १३) |
शिरोरुक् शूलभूयिष्ठं ज्वरस्तृट् पर्वभेदनम् |
सकृष्णवर्णता चेति वातविस्फोटलक्षणम् ||४||
ज्वरदाहरुजास्रावपाकतृष्णाभिरन्वितम् |
पीतलोहितवर्णं च पित्तविस्फोटलक्षणम् ||५||
छर्द्यरोचकजाड्यानि कण्डूकाठिन्यपाण्डुताः |
अवेदनश्चिरात्पाकी स विस्फोटः कफात्मकः ||६||
वातपित्तकृतो यस्तु कुरुते तीव्रवेदनाम् |
कण्डूस्तैमित्यगुरुभिर्जानीयात् कफवातिकम् ||७||
कण्डूर्दाहो ज्वरश्छर्दिरेतैस्तु कफपैत्तिकः |८|
विस्फोटस्वरूपमाह– अग्निदग्धनिभा इत्यादि| रक्तपित्तजा इति सर्वत्रैव विस्फोटे रक्तपित्तयोरव्यभिचारित्वं, यथा शूले वातस्य; वातानुबन्धोऽप्यत्र बोद्धव्यः| यदाह भोजः– “यदा रक्तं च पित्तं च वातेनानुगतं त्वचि| अग्निदग्धनिभान् स्फोटान् कुरुतः सर्वदेहगान्|| सज्वरान् सपरीदाहान् विद्याद्विस्फोटकांस्तु तान्||” इति||३-७||–
Adhikarana tridoShajavisphoTalakShaNam (8-9) · Śloka 9
मध्ये निम्नोन्नतोऽन्ते च कठिनोऽल्पप्रपाकवान् ||८||
दाहरागतृषामोहच्छर्दिमूर्छारुजाज्वराः |
प्रलापो वेपथुस्तन्द्रा सोऽसाध्यः स्यात्त्रिदोषजः ||९||
सान्निपातिकलक्षणमाह– मध्य इत्यादि| मध्ये निम्नोन्नतोऽन्ते चेति मध्ये निम्नोऽन्ते चोन्नत इत्यर्थः| निम्नोन्नत इति प्रयोगोऽसिद्धस्यानित्यत्वेन| एवं सम्पूर्णलक्षणो यस्त्रिदोषजः सोऽसाध्यः||८-९||
Adhikarana raktajavisphoTalakShaNaM, sAdhyAsAdhyavicArashca (10-11) · Śloka 11
रक्ता रक्तसमुत्थाना गुञ्जाविद्रुमसन्निभाः |
वेदितव्यास्तु रक्तेन पैत्तिकेन च हेतुना ||१०||
न ते सिद्धिं समायान्ति सिद्धैर्योगशतैरपि |
एकदोषोत्थितः साध्यः कृच्छ्रसाध्यो द्विदोषजः |
सर्वदोषोत्थितो घोरस्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः ||११||
रक्तजलक्षणमाह– रक्ता इत्यादि| रक्तसमुत्थाना इति लक्ष्यपदं, वेदितव्यास्तु रक्तेनेति लक्षणपदम्, अश्मरीहेतुः तत्पूर्वमिति यथा; अयमर्थः– रक्तसमुत्थानाश्च विस्फोटा भवन्ति ते च कथं विज्ञेया इत्यत उक्तम्– वेदितव्यास्तु रक्तेनति; अथवा रक्तसमुत्थाना इति रक्तं समुत्थापयन्तीति निरुच्य रक्तच्छर्दनमभिमतमाचार्यस्य, वेदितव्यास्तु रक्तेनेति पदस्य कारणद्योतकस्याव्यवस्थानात्| घोरोऽत्यन्तदुःखदः| भूर्युपद्रव इति अत्र विसर्पोक्त एवोपद्रवो ज्ञेयः||१०-११||
Adhikarana puShpikA · Śloka 53
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने विस्फोटनिदानं समाप्तम् ||५३||
इति श्रीकण्ठदत्तकृतायां मधुकोशव्याख्यायां विस्फोटनिदानं समाप्तम्||५३||