Adhikarana vRuddheH samprAptiH (1-2) · Śloka 3
ਅਥ ਵਦ੍ਧਿਨਿਦਾਨਮ੍ |
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੋਥਸ਼ੂਲਕਰਸ਼੍ਚਰਨ੍ |
ਮੁਸ੍ਕੌ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਫਲਕੋਸਾਭਿਵਾਹਿਨੀਃ ||੧||
ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯ ਧਮਨੀਰ੍ਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ ਫਲਕੋਸਯੋਃ |
ਦੋਸਾਸ੍ਰਮੇਦੋਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਸ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਪ੍ਤਧਾ ਗਦਃ ||੨||
ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਜਾਵਪ੍ਯਨਿਲਾਦ੍ਧੇਤੁਭੇਦਸ੍ਤੁ ਕੇਵਲਮ੍ |੩|
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
अथ वृद्धिनिदानम् |
क्रुद्धोऽनूर्ध्वगतिर्वायुः शोथशूलकरश्चरन् |
मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ||१||
प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोषयोः |
दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः ||२||
मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम् |३|
(वा. नि. अ. ११) |
ਸ਼ੋਥਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸ਼ੋਥਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਦ੍ਧਿਰਭਿਧੀਯਤੇ| ਵਦ੍ਧੇਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ– ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਰਧੋਗਤਿਰ੍ਵਾਯੁਃ ਮੁਸ੍ਕੌ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚਰਨ੍ ਗਚ੍ਛਨ੍ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਤੋ ਮੇਢ੍ਰਜਙ੍ਘਾਸਨ੍ਧੇਃ ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍; ਫਲਕੋਸਾਭਿਵਾਹਿਨੀਰਿਤਿ ਫਲਂ ਚ ਕੋਸਸ਼੍ਚ ਫਲਕੋਸੌ, ਅਥਵਾ ਫਲਯੋਃ ਕੋਸੌ, ਤਦ੍ਵਹਾ ਧਮਨੀਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਪੀਡ੍ਯ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ, ਵਦ੍ਧਿਂ ਕਰੋਤਿ| ਫਲਕੋਸਯੋਰਿਤਿ ਦ੍ਵਿਵਚਨਮੁਪਲਕ੍ਸਣਂ, ਤੇਨੈਕਕੋਸੇਪਿ ਦਸ਼੍ਯਮਾਨਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਙ੍ਗਤਾ| ਸ ਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ “ਕ੍ਤਿਚ੍ਕ੍ਤੌ ਚ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਯਾਮ੍” ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਕ੍ਤਿਜਨ੍ਤੋ ਵਦ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਂਲਿਙ੍ਗਃ, ਕ੍ਤਿਨ੍ਨਨ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤ੍ਰੀਲਿਙ੍ਗਃ| ਵਦ੍ਧਿਃ ਕੁਰਣ੍ਡੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਵ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾਂ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਸਪ੍ਤਧੇਤਿ ਵਚਨਂ ਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਂ, ਤੇਨ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਦਿਵਦ੍ਧੇਰਧਿਕਾਯਾ ਨਿਰਾਸਃ, ਅਸਮ੍ਭਵਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍; ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਵਦ੍ਧ੍ਯੋਰ੍ਵਾਤਵਦ੍ਧ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਾਤ੍ ਨ੍ਯੂਨਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮ੍ ਅਨਯੋਰ੍ਵਾਤਜਤ੍ਵੇਪਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਤ੍ ਪਥਗਭਿਧਾਨਂ, ਨਿਮਿਤ੍ਤਭੇਦਨਿਬਨ੍ਧਨ ਏਵ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਮ੍– “ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਸਂਸਰ੍ਗਾਦਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਭੇਦਃ|” (ਸੁ. ਸੂ. ਅ. ੨੪) ਇਤਿ| ਅਤ ਆਹ– ਮੂਤ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਜਾਵਪ੍ਯਨਿਲਾਦ੍ਧੇਤੁਭੇਦਸ੍ਤੁ ਕੇਵਲਮਿਤਿ||੧-੨||
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphaja-raktaja-medoja-mUtrajavRuddhilakShaNam (3-6) · Śloka 7
ਵਾਤਪੂਰ੍ਣਦਤਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੋ ਰੂਕ੍ਸੋ ਵਾਤਾਦਹੇਤੁਰੁਕ੍ ||੩||
ਪਕ੍ਵੋਦੁਮ੍ਬਰਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਦਾਹੋਸ੍ਮਪਾਕਵਾਨ੍ ਕਫਾਚ੍ਛੀਤੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਕਣ੍ਡੂਮਾਨ੍ ਕਠਿਨੋਲ੍ਪਰੁਕ੍ ||੪||
ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਾਵਤਃ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਿਲਿਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਜਃ |
ਕਫਵਨ੍ਮੇਦਸਾ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਮਦੁਸ੍ਤਾਲਫਲੋਪਮਃ ||੫||
ਮੂਤ੍ਰਧਾਰਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਜਃ ਸ ਤੁ ਗਚ੍ਛਤਃ |
ਅਮ੍ਭੋਭਿਃ ਪੂਰ੍ਣਦਤਿਵਤ੍ ਕ੍ਸੋਭਂ ਯਾਤਿ ਸਰੁਙ੍ਮਦੁਃ ||੬||
ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮਧਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਚਾਲਯਨ੍ ਫਲਕੋਸਯੋਃ |੭|
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक् ||३||
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् कफाच्छीतो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक् ||४||
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्तजः |
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः ||५||
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः |
अम्भोभिः पूर्णदृतिवत् क्षोभं याति सरुङ्मृदुः ||६||
मूत्रकृच्छ्रमधः स्याच्च चालयन् फलकोषयोः |७|
(वा. नि. अ. ११) |
ਵਾਤਜਾਦੀਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਜਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਵਦ੍ਧੀਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ– ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਹੇਤੁਰੁਗਿਤਿ ਅਨਿਮਿਤ੍ਤਤੋ ਦਾਹਾਦਿਰੁਕ੍| ਰਕ੍ਤਜੇ ‘ਕਸ੍ਣਸ੍ਫੋਟਾਵਤ’ ਇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਜਵਦ੍ਧਿਲਿਙ੍ਗਾਦਧਿਕਂ; ਤੇਨ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭੇਦਾਦ੍ਰਕ੍ਤਜਵਦ੍ਧਿਃ ਪਥਗ੍ਗਣ੍ਯਤੇ| ਮੇਦੋਜੇ ਤਾਲਫਲੋਪਮ ਇਤਿ ਪਕ੍ਵਤਾਲਫਲਮਿਵ ਨੀਲਵਰ੍ਤੁਲਃ| ਮੂਤ੍ਰਜੇ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਵਤ੍ ਵੇਦਨਾ| ਚਾਲਯਨ੍ ਫਲਕੋਸਯੋਰਿਤਿ ਫਲਕੋਸਯੋਸ਼੍ਚਾਲਯਨ੍ ਚਲੋ ਭਵਨ੍ਨਿਤਸ੍ਤਤੋ ਗਚ੍ਛਨ੍ ਸੋਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਚਾਲਯਨ੍ਨਿਤਿ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਿਕੋ ਣਿਚ੍||੩-੬||–
Adhikarana antravRuddhernidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (7-10) · Śloka 11
ਵਾਤਕੋਪਿਭਿਰਾਹਾਰੈਃ ਸ਼ੀਤਤੋਯਾਵਗਾਹਨੈਃ ||੭||
ਧਾਰਣੇਰਣਭਾਰਾਧ੍ਵਵਿਸਮਾਙ੍ਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨੈਃ |
ਕ੍ਸੋਭਣੈਃ ਕ੍ਸੋਭਿਤੋਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਾਵਯਵਂ ਯਦਾ ||੮||
ਪਵਨੋ ਵਿਗੁਣੀਕਤ੍ਯ ਸ੍ਵਨਿਵੇਸ਼ਾਦਧੋ ਨਯੇਤ੍ |
ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਭਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਤਦਾ ||੯||
ਉਪੇਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਯ ਚ ਮੁਸ੍ਕਵਦ੍ਧਿਮਾਧ੍ਮਾਨਰੁਕ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਵਤੀਂ ਸ ਵਾਯੁਃ |
ਪ੍ਰਪੀਡਿਤੋਨ੍ਤਃਸ੍ਵਨਵਾਨ੍ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਪਯਨ੍ਨੇਤਿ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਮੁਕ੍ਤਃ ||੧੦||
ਯਸ੍ਯਾਨ੍ਤ੍ਰਾਵਯਵਾਸ਼੍ਲੇਸਾਨ੍ਮੁਸ੍ਕਯੋਰ੍ਵਾਤਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ |
ਅਨ੍ਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਰਸਾਧ੍ਯੋਯਂ ਵਾਤਵਦ੍ਧਿਸਮਾਕਤਿਃ ||੧੧||
(ਵਾ. ਨਿ. ਅ. ੧੧) |
View original
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः ||७||
धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः |
क्षोभणैः क्षोभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा ||८||
पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत् |
कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा ||९||
उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धिमाध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः |
प्रपीडितोऽन्तःस्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः ||१०||
यस्यान्त्रावयवाश्लेषान्मुष्कयोर्वातसम्भवात् |
अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः ||११||
(वा. नि. अ. ११) |
ਅਨ੍ਤ੍ਰਵਦ੍ਧਿਮਾਹ– ਵਾਤਕੋਪਿਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਰਣਂ ਵੇਗਸ੍ਯੋਪਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ, ਈਰਣਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯ| ਕ੍ਸੋਭਣੈਃ ਕ੍ਸੁਭਿਤੋਨ੍ਯੈਰਿਤਿ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਧਨੁਰਾਕਰ੍ਸਣਾਦਿਭਿਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਾਵਯਵਮਿਤਿ ਬਹਦਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯੁਦਾਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਵਿਗੁਣੀਕਤ੍ਯੇਤਿ ਸਙ੍ਕੁਚੀਕਤ੍ਯ| ਦ੍ਵਿਗੁਣੀਕਤ੍ਯੇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇ ਸਙ੍ਕੋਚੇਨ ਦ੍ਵਿਗੁਣੀਕਤ੍ਯ| ਸ੍ਵਨਿਵੇਸ਼ਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍| ਤਦਾ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਃ ਸਨ੍ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧੌ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰੂਪੇਣ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣ ਫਲਕੋਸਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ| ਤਾਂ ਮੁਸ੍ਕਵਦ੍ਧਿਮਾਧ੍ਮਾਨਰੁਕ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਵਤੀਮੁਪੇਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ੍ਯ ਅਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਪੁਰੁਸਸ੍ਯ| ਅਤ੍ਰ ਭੋਜਃ– “ਅਨ੍ਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਮਾਦਾਯ ਜਨ੍ਤੋਰ੍ਨਯਤਿ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਮ੍| ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਤ੍ਤਦ੍ਰੁਜਾਯੁਕ੍ਤਂ ਫਲਕੋਸਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ||” ਇਤਿ| ਪ੍ਰਧ੍ਮਾਪਯਨ੍ਨਿਤਿ ਉਚ੍ਛੂਨਯਨ੍| ਅਸਾਧ੍ਯੋਯਮਿਤਿ ਕਥਂ? ਯਤੋਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਹਿਤਾ; ਨੈਵਮ੍, ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਫਲਕੋਸਾਯਾਮਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਿਃ; ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਫਲਕੋਸਾ ਤ੍ਵਸਾਧ੍ਯਾ; ਯਾਪ੍ਯਾਯਾਂ ਵਾ ਤਸ੍ਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਧਿਃ| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜੇ– “ਯਾਪ੍ਯਾਂ ਤਾਮਨ੍ਤ੍ਰਜਾਂ ਵਿਦੁਃ|” ਇਤਿ| ਬ੍ਰਧ੍ਨਨਿਦਾਨਂ ਤੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪਠ੍ਯਤੇ| ਤਦ੍ਯਥਾ– “ਅਤ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਗੁਰ੍ਵਨ੍ਨਸੇਵਨਾਨ੍ਨਿਚਯਂ ਗਤਃ| ਕਰੋਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਚ੍ਛੋਥਂ ਦੋਸੋ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਸਨ੍ਧਿਸੁ|| ਜ੍ਵਰਸ਼ੂਲਾਙ੍ਗਸਾਦਾਢ੍ਯਂ ਤਂ ਬ੍ਰਧ੍ਨਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||” ਇਤਿ||੭-੧੦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 37
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਾਧਵਕਰਵਿਰਚਿਤੇ ਮਾਧਵਨਿਦਾਨੇ ਵਦ੍ਧਿਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍ ||੩੭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वृद्धिनिदानं समाप्तम् ||३७||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਕਣ੍ਠਦਤ੍ਤਕਤਾਯਾਂ ਮਧੁਕੋਸ਼ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਵਦ੍ਧਿਨਿਦਾਨਂ ਸਮਾਪ੍ਤਮ੍||੩੭||