Adhikarana vRuddheH samprAptiH (1-2) · Śloka 3
അഥ വൃദ്ധിനിദാനമ് |
ക്രുദ്ധോऽനൂര്ധ്വഗതിര്വായുഃ ശോഥശൂലകരശ്ചരന് |
മുഷ്കൌ വങ്ക്ഷണതഃ പ്രാപ്യ ഫലകോഷാഭിവാഹിനീഃ ||൧||
പ്രപീഡ്യ ധമനീര്വൃദ്ധിം കരോതി ഫലകോഷയോഃ |
ദോഷാസ്രമേദോമൂത്രാന്ത്രൈഃ സ വൃദ്ധിഃ സപ്തധാ ഗദഃ ||൨||
മൂത്രാന്ത്രജാവപ്യനിലാദ്ധേതുഭേദസ്തു കേവലമ് |൩|
(വാ. നി. അ. ൧൧) |
View original
अथ वृद्धिनिदानम् |
क्रुद्धोऽनूर्ध्वगतिर्वायुः शोथशूलकरश्चरन् |
मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ||१||
प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोषयोः |
दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः ||२||
मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम् |३|
(वा. नि. अ. ११) |
ശോഥത്വസാമാന്യാത് ശോഥാനന്തരം വൃദ്ധിരഭിധീയതേ| വൃദ്ധേഃ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ– ക്രുദ്ധോऽനൂര്ധ്വഗതിര്വായുരിത്യാദി| അനൂര്ധ്വഗതിരധോഗതിര്വായുഃ മുഷ്കൌ പ്രാപ്യ ചരന് ഗച്ഛന് വങ്ക്ഷണതോ മേഢ്രജങ്ഘാസന്ധേഃ സകാശാത്; ഫലകോഷാഭിവാഹിനീരിതി ഫലം ച കോഷശ്ച ഫലകോഷൌ, അഥവാ ഫലയോഃ കോഷൌ, തദ്വഹാ ധമനീശ്ച പ്രപീഡ്യ സന്ദൂഷ്യ, വൃദ്ധിം കരോതി| ഫലകോഷയോരിതി ദ്വിവചനമുപലക്ഷണം, തേനൈകകോഷേऽപി ദൃശ്യമാനാ വൃദ്ധിഃ സങ്ഗതാ| സ വൃദ്ധിരിതി “ക്തിച്ക്തൌ ച സഞ്ജ്ഞായാമ്” ഇത്യനേന ക്തിജന്തോ വൃദ്ധിശബ്ദഃ പുംലിങ്ഗഃ, ക്തിന്നന്തസ്തു സ്ത്രീലിങ്ഗഃ| വൃദ്ധിഃ കുരണ്ഡോऽഭിധീയതേ| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യായാം ലബ്ധായാം സപ്തധേതി വചനം ന്യൂനാധികസങ്ഖ്യാനിരാസാര്ഥം, തേന ദ്വന്ദ്വജാദിവൃദ്ധേരധികായാ നിരാസഃ, അസമ്ഭവസ്തു തസ്യാ വ്യാധിസ്വഭാവാത്; മൂത്രാന്ത്രവൃദ്ധ്യോര്വാതവൃദ്ധ്യന്തര്ഭാവാത് ന്യൂനസങ്ഖ്യാനിരാസാര്ഥമ് അനയോര്വാതജത്വേऽപി നിമിത്തചികിത്സാഭേദാത് പൃഥഗഭിധാനം, നിമിത്തഭേദനിബന്ധന ഏവ വ്യാധിഭേദഃ| യദുക്തമ്– “ദോഷദൂഷ്യസംസര്ഗാദായതനവിശേഷാന്നിമിത്തതശ്ചൈഷാം വ്യാധീനാം ഭേദഃ|” (സു. സൂ. അ. ൨൪) ഇതി| അത ആഹ– മൂത്രാന്ത്രജാവപ്യനിലാദ്ധേതുഭേദസ്തു കേവലമിതി||൧-൨||
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphaja-raktaja-medoja-mUtrajavRuddhilakShaNam (3-6) · Śloka 7
വാതപൂര്ണദൃതിസ്പര്ശോ രൂക്ഷോ വാതാദഹേതുരുക് ||൩||
പക്വോദുമ്ബരസങ്കാശഃ പിത്താദ്ദാഹോഷ്മപാകവാന് കഫാച്ഛീതോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധഃ കണ്ഡൂമാന് കഠിനോऽല്പരുക് ||൪||
കൃഷ്ണസ്ഫോടാവൃതഃ പിത്തവൃദ്ധിലിങ്ഗശ്ച രക്തജഃ |
കഫവന്മേദസാ വൃദ്ധിര്മൃദുസ്താലഫലോപമഃ ||൫||
മൂത്രധാരണശീലസ്യ മൂത്രജഃ സ തു ഗച്ഛതഃ |
അമ്ഭോഭിഃ പൂര്ണദൃതിവത് ക്ഷോഭം യാതി സരുങ്മൃദുഃ ||൬||
മൂത്രകൃച്ഛ്രമധഃ സ്യാച്ച ചാലയന് ഫലകോഷയോഃ |൭|
(വാ. നി. അ. ൧൧) |
View original
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक् ||३||
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् कफाच्छीतो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक् ||४||
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्तजः |
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः ||५||
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः |
अम्भोभिः पूर्णदृतिवत् क्षोभं याति सरुङ्मृदुः ||६||
मूत्रकृच्छ्रमधः स्याच्च चालयन् फलकोषयोः |७|
(वा. नि. अ. ११) |
വാതജാദീനാം മൂത്രജാന്താനാം വൃദ്ധീനാം ക്രമേണ ലക്ഷണാന്യാഹ– വാതേത്യാദി| അഹേതുരുഗിതി അനിമിത്തതോ ദാഹാദിരുക്| രക്തജേ ‘കൃഷ്ണസ്ഫോടാവൃത’ ഇതി പിത്തജവൃദ്ധിലിങ്ഗാദധികം; തേന ഹേതുലിങ്ഗചികിത്സാഭേദാദ്രക്തജവൃദ്ധിഃ പൃഥഗ്ഗണ്യതേ| മേദോജേ താലഫലോപമ ഇതി പക്വതാലഫലമിവ നീലവര്തുലഃ| മൂത്രജേ മൂത്രകൃച്ഛ്രമിതി മൂത്രകൃച്ഛ്രവത് വേദനാ| ചാലയന് ഫലകോഷയോരിതി ഫലകോഷയോശ്ചാലയന് ചലോ ഭവന്നിതസ്തതോ ഗച്ഛന് സോऽധഃ സ്യാത്| ചാലയന്നിതി സ്വാര്ഥികോ ണിച്||൩-൬||–
Adhikarana antravRuddhernidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (7-10) · Śloka 11
വാതകോപിഭിരാഹാരൈഃ ശീതതോയാവഗാഹനൈഃ ||൭||
ധാരണേരണഭാരാധ്വവിഷമാങ്ഗപ്രവര്തനൈഃ |
ക്ഷോഭണൈഃ ക്ഷോഭിതോऽന്യൈശ്ച ക്ഷുദ്രാന്ത്രാവയവം യദാ ||൮||
പവനോ വിഗുണീകൃത്യ സ്വനിവേശാദധോ നയേത് |
കുര്യാദ്വങ്ക്ഷണസന്ധിസ്ഥോ ഗ്രന്ഥ്യാഭം ശ്വയഥും തദാ ||൯||
ഉപേക്ഷ്യമാണസ്യ ച മുഷ്കവൃദ്ധിമാധ്മാനരുക്സ്തമ്ഭവതീം സ വായുഃ |
പ്രപീഡിതോऽന്തഃസ്വനവാന് പ്രയാതി പ്രധ്മാപയന്നേതി പുനശ്ച മുക്തഃ ||൧൦||
യസ്യാന്ത്രാവയവാശ്ലേഷാന്മുഷ്കയോര്വാതസമ്ഭവാത് |
അന്ത്രവൃദ്ധിരസാധ്യോऽയം വാതവൃദ്ധിസമാകൃതിഃ ||൧൧||
(വാ. നി. അ. ൧൧) |
View original
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः ||७||
धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः |
क्षोभणैः क्षोभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा ||८||
पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत् |
कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा ||९||
उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धिमाध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः |
प्रपीडितोऽन्तःस्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः ||१०||
यस्यान्त्रावयवाश्लेषान्मुष्कयोर्वातसम्भवात् |
अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः ||११||
(वा. नि. अ. ११) |
അന്ത്രവൃദ്ധിമാഹ– വാതകോപിഭിരിത്യാദി| ധാരണം വേഗസ്യോപസ്ഥിതസ്യ, ഈരണമപ്രാപ്തസ്യ| ക്ഷോഭണൈഃ ക്ഷുഭിതോऽന്യൈരിതി ബലവദ്വിഗ്രഹധനുരാകര്ഷണാദിഭിഃ| ക്ഷുദ്രാന്ത്രാവയവമിതി ബൃഹദന്ത്രവ്യുദാസാര്ഥമ്| വിഗുണീകൃത്യേതി സങ്കുചീകൃത്യ| ദ്വിഗുണീകൃത്യേതി പാഠാന്തരേ സങ്കോചേന ദ്വിഗുണീകൃത്യ| സ്വനിവേശാത് സ്വസ്ഥാനാത്| തദാ വങ്ക്ഷണസന്ധിസ്ഥഃ സന് വങ്ക്ഷണസന്ധൌ ഗ്രന്ഥിരൂപം സാധ്യം ശ്വയഥും കരോതി, തത്ര ഗ്രന്ഥിരൂപേണ സ്ഥിത്വാ കാലാന്തരേണ ഫലകോഷം ഗച്ഛതീതി| താം മുഷ്കവൃദ്ധിമാധ്മാനരുക്സ്തമ്ഭവതീമുപേക്ഷ്യമാണസ്യ അചികിത്സിതപുരുഷസ്യ| അത്ര ഭോജഃ– “അന്ത്രം ദ്വിഗുണമാദായ ജന്തോര്നയതി വങ്ക്ഷണമ്| വങ്ക്ഷണാത്തദ്രുജായുക്തം ഫലകോഷം പ്രപദ്യതേ||” ഇതി| പ്രധ്മാപയന്നിതി ഉച്ഛൂനയന്| അസാധ്യോऽയമിതി കഥം? യതോऽസ്യ ചികിത്സാऽഭിഹിതാ; നൈവമ്, അപ്രാപ്തഫലകോഷായാമയം ചികിത്സാവിധിഃ; പ്രാപ്തഫലകോഷാ ത്വസാധ്യാ; യാപ്യായാം വാ തസ്യാം ചികിത്സാവിധിഃ| യദുക്തം ഭോജേ– “യാപ്യാം താമന്ത്രജാം വിദുഃ|” ഇതി| ബ്രധ്നനിദാനം തു തന്ത്രാന്തരേ പഠ്യതേ| തദ്യഥാ– “അത്യഭിഷ്യന്ദിഗുര്വന്നസേവനാന്നിചയം ഗതഃ| കരോതി ഗ്രന്ഥിവച്ഛോഥം ദോഷോ വങ്ക്ഷണസന്ധിഷു|| ജ്വരശൂലാങ്ഗസാദാഢ്യം തം ബ്രധ്നമിതി നിര്ദിശേത്||” ഇതി||൭-൧൦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 37
ഇതി ശ്രീമാധവകരവിരചിതേ മാധവനിദാനേ വൃദ്ധിനിദാനം സമാപ്തമ് ||൩൭||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वृद्धिनिदानं समाप्तम् ||३७||
ഇതി ശ്രീകണ്ഠദത്തകൃതായാം മധുകോശവ്യാഖ്യായാം വൃദ്ധിനിദാനം സമാപ്തമ്||൩൭||