Adhikarana vRuddheH samprAptiH (1-2) · Śloka 3
అథ వృద్ధినిదానం |
క్రుద్ధోऽనూర్ధ్వగతిర్వాయుః శోథశూలకరశ్చరన్ |
ముష్కౌ వంక్షణతః ప్రాప్య ఫలకోషాభివాహినీః ||1||
ప్రపీడ్య ధమనీర్వృద్ధిం కరోతి ఫలకోషయోః |
దోషాస్రమేదోమూత్రాంత్రైః స వృద్ధిః సప్తధా గదః ||2||
మూత్రాంత్రజావప్యనిలాద్ధేతుభేదస్తు కేవలం |3|
(వా. ని. అ. 11) |
View original
अथ वृद्धिनिदानम् |
क्रुद्धोऽनूर्ध्वगतिर्वायुः शोथशूलकरश्चरन् |
मुष्कौ वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोषाभिवाहिनीः ||१||
प्रपीड्य धमनीर्वृद्धिं करोति फलकोषयोः |
दोषास्रमेदोमूत्रान्त्रैः स वृद्धिः सप्तधा गदः ||२||
मूत्रान्त्रजावप्यनिलाद्धेतुभेदस्तु केवलम् |३|
(वा. नि. अ. ११) |
శోథత్వసామాన్యాత్ శోథానంతరం వృద్ధిరభిధీయతే| వృద్ధేః సంప్రాప్తిమాహ– క్రుద్ధోऽనూర్ధ్వగతిర్వాయురిత్యాది| అనూర్ధ్వగతిరధోగతిర్వాయుః ముష్కౌ ప్రాప్య చరన్ గచ్ఛన్ వంక్షణతో మేఢ్రజంఘాసంధేః సకాశాత్; ఫలకోషాభివాహినీరితి ఫలం చ కోషశ్చ ఫలకోషౌ, అథవా ఫలయోః కోషౌ, తద్వహా ధమనీశ్చ ప్రపీడ్య సందూష్య, వృద్ధిం కరోతి| ఫలకోషయోరితి ద్వివచనముపలక్షణం, తేనైకకోషేऽపి దృశ్యమానా వృద్ధిః సంగతా| స వృద్ధిరితి “క్తిచ్క్తౌ చ సంజ్ఞాయాం” ఇత్యనేన క్తిజంతో వృద్ధిశబ్దః పుంలింగః, క్తిన్నంతస్తు స్త్రీలింగః| వృద్ధిః కురండోऽభిధీయతే| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం లబ్ధాయాం సప్తధేతి వచనం న్యూనాధికసంఖ్యానిరాసార్థం, తేన ద్వంద్వజాదివృద్ధేరధికాయా నిరాసః, అసంభవస్తు తస్యా వ్యాధిస్వభావాత్; మూత్రాంత్రవృద్ధ్యోర్వాతవృద్ధ్యంతర్భావాత్ న్యూనసంఖ్యానిరాసార్థం అనయోర్వాతజత్వేऽపి నిమిత్తచికిత్సాభేదాత్ పృథగభిధానం, నిమిత్తభేదనిబంధన ఏవ వ్యాధిభేదః| యదుక్తం– “దోషదూష్యసంసర్గాదాయతనవిశేషాన్నిమిత్తతశ్చైషాం వ్యాధీనాం భేదః|” (సు. సూ. అ. 24) ఇతి| అత ఆహ– మూత్రాంత్రజావప్యనిలాద్ధేతుభేదస్తు కేవలమితి||1-2||
Adhikarana vAtaja-pittaja-kaphaja-raktaja-medoja-mUtrajavRuddhilakShaNam (3-6) · Śloka 7
వాతపూర్ణదృతిస్పర్శో రూక్షో వాతాదహేతురుక్ ||3||
పక్వోదుంబరసంకాశః పిత్తాద్దాహోష్మపాకవాన్ కఫాచ్ఛీతో గురుః స్నిగ్ధః కండూమాన్ కఠినోऽల్పరుక్ ||4||
కృష్ణస్ఫోటావృతః పిత్తవృద్ధిలింగశ్చ రక్తజః |
కఫవన్మేదసా వృద్ధిర్మృదుస్తాలఫలోపమః ||5||
మూత్రధారణశీలస్య మూత్రజః స తు గచ్ఛతః |
అంభోభిః పూర్ణదృతివత్ క్షోభం యాతి సరుఙ్మృదుః ||6||
మూత్రకృచ్ఛ్రమధః స్యాచ్చ చాలయన్ ఫలకోషయోః |7|
(వా. ని. అ. 11) |
View original
वातपूर्णदृतिस्पर्शो रूक्षो वातादहेतुरुक् ||३||
पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् कफाच्छीतो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक् ||४||
कृष्णस्फोटावृतः पित्तवृद्धिलिङ्गश्च रक्तजः |
कफवन्मेदसा वृद्धिर्मृदुस्तालफलोपमः ||५||
मूत्रधारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः |
अम्भोभिः पूर्णदृतिवत् क्षोभं याति सरुङ्मृदुः ||६||
मूत्रकृच्छ्रमधः स्याच्च चालयन् फलकोषयोः |७|
(वा. नि. अ. ११) |
వాతజాదీనాం మూత్రజాంతానాం వృద్ధీనాం క్రమేణ లక్షణాన్యాహ– వాతేత్యాది| అహేతురుగితి అనిమిత్తతో దాహాదిరుక్| రక్తజే ‘కృష్ణస్ఫోటావృత’ ఇతి పిత్తజవృద్ధిలింగాదధికం; తేన హేతులింగచికిత్సాభేదాద్రక్తజవృద్ధిః పృథగ్గణ్యతే| మేదోజే తాలఫలోపమ ఇతి పక్వతాలఫలమివ నీలవర్తులః| మూత్రజే మూత్రకృచ్ఛ్రమితి మూత్రకృచ్ఛ్రవత్ వేదనా| చాలయన్ ఫలకోషయోరితి ఫలకోషయోశ్చాలయన్ చలో భవన్నితస్తతో గచ్ఛన్ సోऽధః స్యాత్| చాలయన్నితి స్వార్థికో ణిచ్||3-6||–
Adhikarana antravRuddhernidAnasamprAptipUrvakaM lakShaNam (7-10) · Śloka 11
వాతకోపిభిరాహారైః శీతతోయావగాహనైః ||7||
ధారణేరణభారాధ్వవిషమాంగప్రవర్తనైః |
క్షోభణైః క్షోభితోऽన్యైశ్చ క్షుద్రాంత్రావయవం యదా ||8||
పవనో విగుణీకృత్య స్వనివేశాదధో నయేత్ |
కుర్యాద్వంక్షణసంధిస్థో గ్రంథ్యాభం శ్వయథుం తదా ||9||
ఉపేక్ష్యమాణస్య చ ముష్కవృద్ధిమాధ్మానరుక్స్తంభవతీం స వాయుః |
ప్రపీడితోऽంతఃస్వనవాన్ ప్రయాతి ప్రధ్మాపయన్నేతి పునశ్చ ముక్తః ||10||
యస్యాంత్రావయవాశ్లేషాన్ముష్కయోర్వాతసంభవాత్ |
అంత్రవృద్ధిరసాధ్యోऽయం వాతవృద్ధిసమాకృతిః ||11||
(వా. ని. అ. 11) |
View original
वातकोपिभिराहारैः शीततोयावगाहनैः ||७||
धारणेरणभाराध्वविषमाङ्गप्रवर्तनैः |
क्षोभणैः क्षोभितोऽन्यैश्च क्षुद्रान्त्रावयवं यदा ||८||
पवनो विगुणीकृत्य स्वनिवेशादधो नयेत् |
कुर्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तदा ||९||
उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धिमाध्मानरुक्स्तम्भवतीं स वायुः |
प्रपीडितोऽन्तःस्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः ||१०||
यस्यान्त्रावयवाश्लेषान्मुष्कयोर्वातसम्भवात् |
अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः ||११||
(वा. नि. अ. ११) |
అంత్రవృద్ధిమాహ– వాతకోపిభిరిత్యాది| ధారణం వేగస్యోపస్థితస్య, ఈరణమప్రాప్తస్య| క్షోభణైః క్షుభితోऽన్యైరితి బలవద్విగ్రహధనురాకర్షణాదిభిః| క్షుద్రాంత్రావయవమితి బృహదంత్రవ్యుదాసార్థం| విగుణీకృత్యేతి సంకుచీకృత్య| ద్విగుణీకృత్యేతి పాఠాంతరే సంకోచేన ద్విగుణీకృత్య| స్వనివేశాత్ స్వస్థానాత్| తదా వంక్షణసంధిస్థః సన్ వంక్షణసంధౌ గ్రంథిరూపం సాధ్యం శ్వయథుం కరోతి, తత్ర గ్రంథిరూపేణ స్థిత్వా కాలాంతరేణ ఫలకోషం గచ్ఛతీతి| తాం ముష్కవృద్ధిమాధ్మానరుక్స్తంభవతీముపేక్ష్యమాణస్య అచికిత్సితపురుషస్య| అత్ర భోజః– “అంత్రం ద్విగుణమాదాయ జంతోర్నయతి వంక్షణం| వంక్షణాత్తద్రుజాయుక్తం ఫలకోషం ప్రపద్యతే||” ఇతి| ప్రధ్మాపయన్నితి ఉచ్ఛూనయన్| అసాధ్యోऽయమితి కథం? యతోऽస్య చికిత్సాऽభిహితా; నైవం, అప్రాప్తఫలకోషాయామయం చికిత్సావిధిః; ప్రాప్తఫలకోషా త్వసాధ్యా; యాప్యాయాం వా తస్యాం చికిత్సావిధిః| యదుక్తం భోజే– “యాప్యాం తామంత్రజాం విదుః|” ఇతి| బ్రధ్ననిదానం తు తంత్రాంతరే పఠ్యతే| తద్యథా– “అత్యభిష్యందిగుర్వన్నసేవనాన్నిచయం గతః| కరోతి గ్రంథివచ్ఛోథం దోషో వంక్షణసంధిషు|| జ్వరశూలాంగసాదాఢ్యం తం బ్రధ్నమితి నిర్దిశేత్||” ఇతి||7-10||
Adhikarana puShpikA · Śloka 37
ఇతి శ్రీమాధవకరవిరచితే మాధవనిదానే వృద్ధినిదానం సమాప్తం ||37||
View original
इति श्रीमाधवकरविरचिते माधवनिदाने वृद्धिनिदानं समाप्तम् ||३७||
ఇతి శ్రీకంఠదత్తకృతాయాం మధుకోశవ్యాఖ్యాయాం వృద్ధినిదానం సమాప్తం||37||