૬૨. યોનિવ્યાપન્નિદાનમ્

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સ્ત્ર્યધિકારાનુવૃત્તેઃ પ્રદુષ્ટાર્તવકાર્યત્વાચ્ચ યોનિવ્યાપન્નિદાનમાહ– વિંશતિરિત્યાદિ| રોગસઙ્ગ્રહ ઇતિ અષ્ટોદરીયે, ચરકોક્તત્વાદસ્ય વાક્યસ્ય| મિથ્યાચારેણ અસમ્યગાહારાચારેણ, ચરતેર્ગતિભક્ષણાર્થત્વાત્| પ્રદુષ્ટેનાર્તવેનેતિ વાતાદિદુષ્ટરજસેત્યર્થઃ| તેન, વન્ધ્યાદિષ્વાર્તવદુષ્ટિરપિ કારણં ભવતિ| બીજદોષાન્માતાપિત્રોરારમ્ભકબીજદોષાત્| દૈવાત્ પ્રાક્તનાધર્મકારણાત્; દૈવસ્ય સર્વત્ર કારણત્વે સિદ્ધેઽત્ર વિશેષેણ કારણત્વમુક્તમ્||૧||–

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

યોનિપ્રવૃત્તત્વાદસૃગ્દરસ્યાનન્તરં યોનિવ્યાપન્નિદાનમાહ– વિંશતિરિત્યાદિ| વ્યાપદો રોગાઃ| રોગસઙ્ગ્રહ ઇતિ અષ્ટોદરીયે, ચરકોક્તેઃ| મિથ્યાચારતઃ અસમ્યગાહારાચારતઃ| પ્રદુષ્ટેનાર્તવેનેતિ કુપિતવાતાદિદુષ્ટેનાર્તવેન, બન્ધ્યાસુ આર્તવદુષ્ટિરપિ કારણં ભવતિ| બીજદોષાદિત્યાદિ ગર્ભારમ્ભકબીજગતાર્તવદોષાત્| દૈવાદિત્યાદિ દૈવં સર્વત્ર સાધારણં વિશિષ્ટદૃષ્ટકારણાદર્શને સતિ કાર્યદર્શનાદુન્નેયમ્||૧||–

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લૈષ્મિકા આહ– સા ફેનિલમિત્યાદિ| સા યોનિઃ ફેનવદાર્તવં મુઞ્ચતિ| ઉદાવર્તેતિ ઊર્ધ્વમાવર્તઃ સમન્તાદ્વર્તનં વાયોર્યત્ર સા તથેતિ, અર્શઆદિત્વાદચ્| વિપ્લુતામિતિ વિપ્લુતાં વાતવેદનયા વિપ્લુતત્વાત્| નિત્યવેદનામ્ અતિકુપિતેનૈવ વાતેનેતિ| પરિપ્લુતાયામિતિ પરિ સર્વતો વાતવિકારેણ પ્લુતત્વાત્ પરિપ્લુતાસઞ્જ્ઞા| પરિપ્લુતાયાં બાહ્યાભ્યન્તરવાતવેદનાભિર્યુક્તાયામ્| “ગ્રામ્યધર્મેણ રુગ્ભૃશમ્” ઇત્યત્ર “ગ્રામ્યધર્મે રુચિર્ભૃશમ્” ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્ર રુચિરભિલાષઃ; ગ્રામ્યધર્મે મૈથુને| વાતલેત્યાદિ યોનિવિશેષણં, વાતલયા સહ પઞ્ચ યોનિવ્યાપદઃ| વાતલાયાઃ પૃથગભિધાનં વાતલાયાં વિશેષેણ વાતવેદનાપ્રાદુર્ભાવાર્થમ્| એવં પિત્તલાદિષ્વપિ બોદ્ધવ્યમ્| ચતસૃષ્વિતિ ઉદાવર્તાવન્ધ્યાવિપ્લુતાપરિપ્લુતાસુ||૨-૪||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

પૂર્વં યોનેર્વિંશતિર્વ્યાપદ ઉક્તાસ્તાસુ ઉદાવર્તામાહ– સા ફેનિલમિત્યાદિ| ઉદ્ ઊર્ધ્વમા સમન્તાત્ વૃત્તા વર્તુલા યોનિર્યત્ર સા તથા| ‘ઉદાવર્તા’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| તત્રાપ્યયમેવાર્થઃ| સા યોનિઃ ફેનેનાર્તવં મુઞ્ચતિ| વન્ધ્યામાહ– નષ્ટમાર્તવં રજો યસ્યાં સા તથા| વિપ્લુતામાહ– વાતવેદનાવિપ્લુતત્વાત્| નિત્યવેદનાં વાતજનિતતોદવન્ધ્યાદિનાનાવેદનાયુક્તામ્| પરિપ્લુતામાહ– પરિપ્લુતાયામિતિ| પરિ સર્વતો વાતવિકારપરિપ્લુતત્વાત્પરિપ્લુતેતિ સઞ્જ્ઞા| ગ્રામ્યધર્મે મૈથુને ભૃશં પીડા ભવતિ| “ગ્રામ્યધર્મેઽરુચિઃ” ઇતિ પાઠાન્તરમ્| તત્રારુચિરનભિલાષઃ| વાતજામાહ– વાતલેત્યાદિ| કર્કશા સ્તબ્ધા, શૂલનિસ્તોદપીડિતેતિ| વાતલેતિ યોનિવિશેષણમ્| વાતલયા સહ પઞ્ચયોનિવ્યાપદઃ| વાતલેતિ પૃથગ્વિધાનમત્યર્થવાતવેદનાપ્રાદુર્ભાવાર્થમ્| એવં પિત્તલાદિષ્વપિ વ્યાખ્યેયમ્| આદ્યાસુ ચતસૃષુ વાતાનુબન્ધિત્વમાહ– ચતસૃષ્વપીત્યાદિ| ઉદાવર્તાવન્ધ્યાવિપ્લુતાપરિપ્લુતેતિ ચતસૃષુ વાતવેદના જ્ઞેયા, વાતલાયામધિકાઽતઃ સઞ્જ્ઞા||૨-૪||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

પૈત્તિકા આહ– સદાહમિત્યાદિ| ક્ષીયતે રક્તમિતિ અતિપ્રવૃત્ત્યા રક્તસ્ય ક્ષયઃ| વામિન્યુદ્ગિરેદ્બીજમિતિ શુક્રં શુદ્ધમપિ વમતીત્યર્થઃ| પ્રસ્રંસિની સ્રંસતે ઇતિ સ્વસ્થાનાચ્ચ્યવતે નિઃસરતીતિ યાવત્| અત એવ “ ક્ષીરસ્વિન્નાં પ્રવેશયેત્|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૮) ઇતિ ચિકિત્સિતમ્| ક્ષોભિતા વિમર્દિતા| દુષ્પ્રજાયિની દુઃખપ્રસવા| રક્તસઙ્ક્ષયાદાર્તવસ્ય વાયુના ક્ષયાત્| યદ્યપિ સર્વસ્યૈવાપત્યસ્ય નાશસ્તથાઽપિ પુત્રસ્ય પ્રાધાન્યાત્ પુત્રઘ્નીતિ વ્યપદેશઃ| પિત્તલયા સહ પઞ્ચ પિત્તજાઃ| દાહપાકેત્યાદ્યુપલક્ષણં, તેન નીલપીતાસિતાર્તવા ચ ભવતીત્યર્થઃ| યદુક્તમન્યત્ર– “વ્યાપલ્લવણકટ્વમ્લક્ષારાદ્યૈઃ પિત્તજા ભવેત્| દાહપાકજ્વરોષ્ણાર્તા નીલપીતાસિતાર્તવા||” ઇતિ| આદ્યાસ્વિતિ રક્તક્ષયાવામિનીપ્રસ્રંસિનીપુત્રઘ્નીષુ||૫-૭||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ પિત્તાનુબન્ધિન્યઃ| તત્ર રક્તક્ષયામાહ– સદાહમિત્યાદિ| અતિપ્રવૃત્ત્યા રક્તસ્ય ક્ષયઃ, તેન રક્તક્ષયેતિ સઞ્જ્ઞા| વામિનીમાહ– સવાતમિત્યાદિ| સુગમમ્| પ્રસ્રંસિનીમાહ– પ્રસ્રંસિનીત્યાદિ| સ્રંસતે સ્વસ્થાનાચ્ચ્યવતે, નિઃસરતીત્યર્થઃ| ક્ષોભિતા વિમર્દિતા, દુષ્પ્રજાયિની દુઃખપ્રસવા| સ્થિતમિત્યાદિ| પુત્રઘ્નીમાહ– પુત્રઘ્નીતિ સર્વાપત્યવિનાશિન્યસ્તથાઽપિ પુત્રસ્ય પ્રાધાન્યાદત્ર પુત્રઘ્નીતિ વ્યપદેશઃ| પિત્તલામાહ– અત્યર્થમિત્યાદિ| દાહપાકજ્વરાન્વિતેત્યુપલક્ષણં, તેન નીલપીતાસિતાર્તવા ચ ભવતીત્યવગન્તવ્યમ્| તથા ચ તન્ત્રાન્તરે– “વ્યાપલ્લવણકટ્વમ્લક્ષારાદ્યૈઃ પિત્તજા ભવેત્| દાહપાકજ્વરોષ્ણાર્તા નીલપીતાઽસિતાર્તવા||” ઇતિ| ચતસૃષ્વપિ પિત્તાનુબન્ધમાહ– રક્તક્ષયાવામિનીપ્રસ્રંસિનીપુત્રઘ્નીષુ પિત્તલયા સહ પઞ્ચપિત્તાનુબન્ધિન્યઃ||૫-૭||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

શ્લૈષ્મિકા આહ– અત્યાનન્દેત્યાદિ| ગ્રામ્યધર્મેણ મૈથુનેન| કર્ણિન્યાં કર્ણિકેતિ કર્ણિકા માંસકન્દાકારગ્રન્થિઃ| મૈથુનેઽચરણા પૂર્વં પુરુષાદતિરિચ્યતે ઇતિ અચરણા સમ્યઙ્મૈથુનાચરણાત્ પૂર્વં પ્રથમં, પુરુષાદતિરિચ્યતે વિરમતિ, તેન બીજં ન ગૃહ્ણાતિ| અત્ર અચરણશબ્દેનોપચારાત્ તદ્વતી સ્ત્રી ભણ્યતે| બહુશશ્ચાતિચરણેતિ બહુશો મૈથુનાચરણાદતિચરણા, સા ચ શ્લેષ્મજનિતકણ્ડૂભિરાજગેવ (?) બહુમૈથુનાચરણાદ્બીજં ન ધત્તે| અત ઉક્તમ્– તયોર્બીજં ન વિન્દતીતિ| તયોરિતિ અચરણાતિચરણયોઃ| શ્લેષ્મલાયામતિશીતલેત્યુપલક્ષણં, તેન વેદનાદિકમપિ જ્ઞેયમ્| તથાચ તન્ત્રાન્તરે– “કફોઽભિષ્યન્દિભિર્વૃદ્ધો યોનિં ચેદ્દૂષયેત્ સ્ત્રિયાઃ| સ કુર્યાત્ પિચ્છિલાં શીતાં કણ્ડૂગ્રસ્તાં સવેદનામ્||” ઇતિ||૮-૧૦||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

અથ શ્લેષ્માનુબન્ધિન્યઃ| તત્રાત્યાનન્દામાહ– અતીત્યાદિ| કર્ણિનીમાહ– કર્ણિન્યામિત્યાદિ| બહુશો મૈથુનાચરણાદતિચરણા, સા ચ શ્લેષ્મજનિતકણ્ડુયોગાદ્બહુમૈથુનાચરણાદતિચરણા, બીજં ગર્ભાઙ્કુરજનનં ન લભતે| અત એવોક્તમ્– તયોર્બીજં ન વિન્દતીત્યાદિ| તયોરિતિ ચરણાતિચરણયોઃ| શ્લેષ્મલામાહ– શ્લેષ્મલેત્યાદિ| અતિશીતલેત્યુપલક્ષણં, તેન વેદનેત્યપિ બોદ્ધવ્યમ્| યદુક્તં તન્ત્રાન્તરે– “કફોઽભિષ્યન્દિભિર્વૃદ્ધો યોનિં દૂષયતે સ્ત્રિયાઃ| સ કુર્યાત્પિચ્છિલાં શીતાં કણ્ડુગ્રસ્તાં સવેદનામ્||” ઇતિ| શ્લેષ્માનુબન્ધત્વમાહ– ચતસૃષ્વપીત્યાદિ| અત્યાનન્દાકર્ણિનીચરણાતિચરણાસુ| એવં શ્લેષ્માનુબન્ધિન્યઃ પઞ્ચ||૮-૧૦||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

સાન્નિપાતિકા આહ– અનાર્તવેત્યાદિ| અનાર્તવા રજઃશૂન્યા| અસ્તની ઈષત્સ્તની| અતિકાયગૃહીતાયા મહામેહનેન ગૃહીતાયાઃ| અણ્ડલી અણ્ડવન્નિઃસૃતા યોનિઃ| વિવૃતા મહાયોનિઃ અતિવિવૃતમુખી| સૂચીવક્ત્રા અતિસંવૃતા સૂચીરન્ધ્રાઽતિસઙ્કટમુખી| સર્વલિઙ્ગસમુત્થાનેતિ સર્વદોષલિઙ્ગાનાં સમુત્થાનં યત્ર સા તથા| અન્યે ત્વાહુઃ– સર્વદોષસમુત્થાના સર્વદોષહેતુજેત્યર્થઃ| ચરકોક્તા અધિકા રક્તયોન્યાદયઃ સુશ્રુતોક્તાનામદૂરાન્તરત્વેનાવબોદ્ધવ્યાઃ||૧૧-૧૩||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

સન્નિપાતજાદયઃ પઞ્ચ| તત્ર ષણ્ડીમાહ– ‘અનાર્તવેત્યાદિ’ ઇતિ પાઠઃ ક્વચિત્પુસ્તકે નોપલભ્યતે [ અનાર્તવેત્યાદિ| અનાર્તવા અરજસ્કા, અસ્તની ઈષત્સ્તની| અણ્ડિનીમાહ– અતિકાયો બૃહન્મેહનપુરુષઃ, તેન ગૃહીતાયા ઇતિ અપ્રગલ્ભાયાઃ, અણ્ડલી અણ્ડવન્નિઃસૃતા યોનિઃ| વિવૃતામાહ– અતિવિવૃતા| સૂચીવક્ત્રામાહ– અતિશયેન સૂચીવત્સઙ્કીર્ણમુખી સંવૃતા| સન્નિપાતજામાહ– સર્વલિઙ્ગેત્યાદિ| સર્વલિઙ્ગાનાં સમુત્થાનં યત્ર સા તથા| ચતસૃષ્વપિ સર્વલિઙ્ગાનુબન્ધમાહ– ચતસૃષ્વિતિ| ષણ્ડ્યણ્ડલીવિવૃતાસૂચીવક્ત્રાસુ| ત્રિદોષજાઃ પઞ્ચ| આસામસાધ્યતામાહ– પઞ્ચેત્યાદિ||૧૧-૧૩||

મધુકોશ વ્યાખ્યા (વિજયરક્ષિત, શ્રીકણ્ઠદત્ત કૃત)

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં યોનિવ્યાપન્નિદાનં સમાપ્તમ્||૬૨||

આતઙ્કદર્પણ વ્યાખ્યા (વાચસ્પતિ વૈદ્ય કૃત)

ઇતિ શ્રીવાચસ્પતિવૈદ્યવિરચિતાયાં માધવનિદાનવ્યાખ્યાયામાતઙ્કદર્પણાખ્યાયાં યોનિવ્યાપન્નિદાનમ્||૬૨||