62. yōnivyāpannidānam

Adhikarana yoniroganidAnam (1) · Śloka 1

અથ યોનિવ્યાપન્નિદાનમ્ | વિંશતિર્વ્યાપદો યોનૌ નિર્દિષ્ટા રોગસઙ્ગ્રહે | મિથ્યાચારેણ તાઃ સ્ત્રીણાં પ્રદુષ્ટેનાર્તવેન ચ ||૧|| જાયન્તે બીજદોષાચ્ચ દૈવાચ્ચ શૃણુ તાઃ પૃથક્ | (ચ. ચિ. અ. ૩૦) |

સ્ત્ર્યધિકારાનુવૃત્તેઃ પ્રદુષ્ટાર્તવકાર્યત્વાચ્ચ યોનિવ્યાપન્નિદાનમાહ– વિંશતિરિત્યાદિ| રોગસઙ્ગ્રહ ઇતિ અષ્ટોદરીયે, ચરકોક્તત્વાદસ્ય વાક્યસ્ય| મિથ્યાચારેણ અસમ્યગાહારાચારેણ, ચરતેર્ગતિભક્ષણાર્થત્વાત્| પ્રદુષ્ટેનાર્તવેનેતિ વાતાદિદુષ્ટરજસેત્યર્થઃ| તેન, વન્ધ્યાદિષ્વાર્તવદુષ્ટિરપિ કારણં ભવતિ| બીજદોષાન્માતાપિત્રોરારમ્ભકબીજદોષાત્| દૈવાત્ પ્રાક્તનાધર્મકારણાત્; દૈવસ્ય સર્વત્ર કારણત્વે સિદ્ધેઽત્ર વિશેષેણ કારણત્વમુક્તમ્||૧||–

Adhikarana vAtikayonirogANAM lakShaNam (2-4) · Śloka 4

સા ફેનિલમુદાવર્તા રજઃ કૃચ્છ્રેણ મુઞ્ચતિ ||૨|| વન્ધ્યાં નષ્ટાર્તવાં વિદ્યાદ્વિપ્લુતાં નિત્યવેદનામ્ | પરિપ્લુતાયાં ભવતિ ગ્રામ્યધર્મેણ રુગ્ભૃશમ્ ||૩|| વાતલા કર્કશા સ્તબ્ધા શૂલનિસ્તોદપીડિતા | ચતસૃષ્વપિ ચાદ્યાસુ ભવન્ત્યનિલવેદનાઃ ||૪|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૮) |

શ્લૈષ્મિકા આહ– સા ફેનિલમિત્યાદિ| સા યોનિઃ ફેનવદાર્તવં મુઞ્ચતિ| ઉદાવર્તેતિ ઊર્ધ્વમાવર્તઃ સમન્તાદ્વર્તનં વાયોર્યત્ર સા તથેતિ, અર્શઆદિત્વાદચ્| વિપ્લુતામિતિ વિપ્લુતાં વાતવેદનયા વિપ્લુતત્વાત્| નિત્યવેદનામ્ અતિકુપિતેનૈવ વાતેનેતિ| પરિપ્લુતાયામિતિ પરિ સર્વતો વાતવિકારેણ પ્લુતત્વાત્ પરિપ્લુતાસઞ્જ્ઞા| પરિપ્લુતાયાં બાહ્યાભ્યન્તરવાતવેદનાભિર્યુક્તાયામ્| “ગ્રામ્યધર્મેણ રુગ્ભૃશમ્” ઇત્યત્ર “ગ્રામ્યધર્મે રુચિર્ભૃશમ્” ઇતિ પાઠાન્તરં, તત્ર રુચિરભિલાષઃ; ગ્રામ્યધર્મે મૈથુને| વાતલેત્યાદિ યોનિવિશેષણં, વાતલયા સહ પઞ્ચ યોનિવ્યાપદઃ| વાતલાયાઃ પૃથગભિધાનં વાતલાયાં વિશેષેણ વાતવેદનાપ્રાદુર્ભાવાર્થમ્| એવં પિત્તલાદિષ્વપિ બોદ્ધવ્યમ્| ચતસૃષ્વિતિ ઉદાવર્તાવન્ધ્યાવિપ્લુતાપરિપ્લુતાસુ||૨-૪||

Adhikarana paittikayonirogANAM lakShaNam (5-7) · Śloka 7

સદાહં ક્ષીયતે રક્તં યસ્યાં સા લોહિતક્ષયા | સવાતમુદ્ગિરેદ્બીજં વામિની રજસા યુતમ્ ||૫|| પ્રસ્રંસિની સ્રંસતે ચ ક્ષોભિતા દુષ્પ્રજાયિની | સ્થિતં સ્થિતં હન્તિ ગર્ભં પુત્રઘ્ની રક્તસઙ્ક્ષયાત્ ||૬|| અત્યર્થં પિત્તલા યોનિર્દાહપાકજ્વરાન્વિતા | ચતસૃષ્વપિ ચાદ્યાસુ પિત્તલિઙ્ગોચ્છ્રયો ભવેત્ ||૭|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૮) |

પૈત્તિકા આહ– સદાહમિત્યાદિ| ક્ષીયતે રક્તમિતિ અતિપ્રવૃત્ત્યા રક્તસ્ય ક્ષયઃ| વામિન્યુદ્ગિરેદ્બીજમિતિ શુક્રં શુદ્ધમપિ વમતીત્યર્થઃ| પ્રસ્રંસિની સ્રંસતે ઇતિ સ્વસ્થાનાચ્ચ્યવતે નિઃસરતીતિ યાવત્| અત એવ “ ક્ષીરસ્વિન્નાં પ્રવેશયેત્|” (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૮) ઇતિ ચિકિત્સિતમ્| ક્ષોભિતા વિમર્દિતા| દુષ્પ્રજાયિની દુઃખપ્રસવા| રક્તસઙ્ક્ષયાદાર્તવસ્ય વાયુના ક્ષયાત્| યદ્યપિ સર્વસ્યૈવાપત્યસ્ય નાશસ્તથાઽપિ પુત્રસ્ય પ્રાધાન્યાત્ પુત્રઘ્નીતિ વ્યપદેશઃ| પિત્તલયા સહ પઞ્ચ પિત્તજાઃ| દાહપાકેત્યાદ્યુપલક્ષણં, તેન નીલપીતાસિતાર્તવા ચ ભવતીત્યર્થઃ| યદુક્તમન્યત્ર– “વ્યાપલ્લવણકટ્વમ્લક્ષારાદ્યૈઃ પિત્તજા ભવેત્| દાહપાકજ્વરોષ્ણાર્તા નીલપીતાસિતાર્તવા||” ઇતિ| આદ્યાસ્વિતિ રક્તક્ષયાવામિનીપ્રસ્રંસિનીપુત્રઘ્નીષુ||૫-૭||

Adhikarana shlaiShmikayonirogANAM lakShaNam (8-10) · Śloka 10

અત્યાનન્દા ન સન્તોષં ગ્રામ્યધર્મેણ ગચ્છતિ | કર્ણિન્યાં કર્ણિકા યોનૌ શ્લેષ્માસૃગ્ભ્યાં પ્રજાયતે ||૮|| મૈથુનેઽચરણા પૂર્વં પુરુષાદતિરિચ્યતે | બહુશશ્ચાતિચરણા તયોર્બીજં ન વિન્દતિ ||૯|| શ્લેષ્મલા પિચ્છિલા યોનિઃ કણ્ડૂગ્રસ્તાઽતિશીતલા | ચતસૃષ્વપિ ચાદ્યાસુ શ્લેષ્મલિઙ્ગોચ્છ્રયો ભવેત્ ||૧૦|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૮) |

શ્લૈષ્મિકા આહ– અત્યાનન્દેત્યાદિ| ગ્રામ્યધર્મેણ મૈથુનેન| કર્ણિન્યાં કર્ણિકેતિ કર્ણિકા માંસકન્દાકારગ્રન્થિઃ| મૈથુનેઽચરણા પૂર્વં પુરુષાદતિરિચ્યતે ઇતિ અચરણા સમ્યઙ્મૈથુનાચરણાત્ પૂર્વં પ્રથમં, પુરુષાદતિરિચ્યતે વિરમતિ, તેન બીજં ન ગૃહ્ણાતિ| અત્ર અચરણશબ્દેનોપચારાત્ તદ્વતી સ્ત્રી ભણ્યતે| બહુશશ્ચાતિચરણેતિ બહુશો મૈથુનાચરણાદતિચરણા, સા ચ શ્લેષ્મજનિતકણ્ડૂભિરાજગેવ (?) બહુમૈથુનાચરણાદ્બીજં ન ધત્તે| અત ઉક્તમ્– તયોર્બીજં ન વિન્દતીતિ| તયોરિતિ અચરણાતિચરણયોઃ| શ્લેષ્મલાયામતિશીતલેત્યુપલક્ષણં, તેન વેદનાદિકમપિ જ્ઞેયમ્| તથાચ તન્ત્રાન્તરે– “કફોઽભિષ્યન્દિભિર્વૃદ્ધો યોનિં ચેદ્દૂષયેત્ સ્ત્રિયાઃ| સ કુર્યાત્ પિચ્છિલાં શીતાં કણ્ડૂગ્રસ્તાં સવેદનામ્||” ઇતિ||૮-૧૦||

Adhikarana sAnnipAtikayonirogANAM lakShaNam (11-13) · Śloka 13

અનાર્તવાઽસ્તની ષણ્ડી ખરસ્પર્શા ચ મૈથુને | અતિકાયગૃહીતાયાસ્તરુણ્યાસ્ત્વણ્ડલી ભવેત્ ||૧૧|| વિવૃતા ચ મહાયોનિઃ સૂચીવક્ત્રાઽતિસંવૃતા | સર્વલિઙ્ગસમુત્થાના સર્વદોષપ્રકોપજા ||૧૨|| ચતસૃષ્વપિ ચાદ્યાસુ સર્વલિઙ્ગોચ્છ્રયો ભવેત્ | પઞ્ચાસાધ્યા ભવન્તીહ યોનયઃ સર્વદોષજાઃ ||૧૩|| (સુ. ઉ. તં. અ. ૩૮) |

સાન્નિપાતિકા આહ– અનાર્તવેત્યાદિ| અનાર્તવા રજઃશૂન્યા| અસ્તની ઈષત્સ્તની| અતિકાયગૃહીતાયા મહામેહનેન ગૃહીતાયાઃ| અણ્ડલી અણ્ડવન્નિઃસૃતા યોનિઃ| વિવૃતા મહાયોનિઃ અતિવિવૃતમુખી| સૂચીવક્ત્રા અતિસંવૃતા સૂચીરન્ધ્રાઽતિસઙ્કટમુખી| સર્વલિઙ્ગસમુત્થાનેતિ સર્વદોષલિઙ્ગાનાં સમુત્થાનં યત્ર સા તથા| અન્યે ત્વાહુઃ– સર્વદોષસમુત્થાના સર્વદોષહેતુજેત્યર્થઃ| ચરકોક્તા અધિકા રક્તયોન્યાદયઃ સુશ્રુતોક્તાનામદૂરાન્તરત્વેનાવબોદ્ધવ્યાઃ||૧૧-૧૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 62

ઇતિ શ્રીમાધવકરવિરચિતે માધવનિદાને યોનિવ્યાપન્નિદાનં સમાપ્તમ્ ||૬૨||

ઇતિ શ્રીકણ્ઠદત્તકૃતાયાં મધુકોશવ્યાખ્યાયાં યોનિવ્યાપન્નિદાનં સમાપ્તમ્||૬૨||