೬೨. ಯೋನಿವ್ಯಾಪನ್ನಿದಾನಮ್

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸ್ತ್ರ್ಯಧಿಕಾರಾನುವೃತ್ತೇಃ ಪ್ರದುಷ್ಟಾರ್ತವಕಾರ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ಯೋನಿವ್ಯಾಪನ್ನಿದಾನಮಾಹ– ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ ಅಷ್ಟೋದರೀಯೇ, ಚರಕೋಕ್ತತ್ವಾದಸ್ಯ ವಾಕ್ಯಸ್ಯ| ಮಿಥ್ಯಾಚಾರೇಣ ಅಸಮ್ಯಗಾಹಾರಾಚಾರೇಣ, ಚರತೇರ್ಗತಿಭಕ್ಷಣಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ಪ್ರದುಷ್ಟೇನಾರ್ತವೇನೇತಿ ವಾತಾದಿದುಷ್ಟರಜಸೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ, ವನ್ಧ್ಯಾದಿಷ್ವಾರ್ತವದುಷ್ಟಿರಪಿ ಕಾರಣಂ ಭವತಿ| ಬೀಜದೋಷಾನ್ಮಾತಾಪಿತ್ರೋರಾರಮ್ಭಕಬೀಜದೋಷಾತ್| ದೈವಾತ್ ಪ್ರಾಕ್ತನಾಧರ್ಮಕಾರಣಾತ್; ದೈವಸ್ಯ ಸರ್ವತ್ರ ಕಾರಣತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇಽತ್ರ ವಿಶೇಷೇಣ ಕಾರಣತ್ವಮುಕ್ತಮ್||೧||–

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಯೋನಿಪ್ರವೃತ್ತತ್ವಾದಸೃಗ್ದರಸ್ಯಾನನ್ತರಂ ಯೋನಿವ್ಯಾಪನ್ನಿದಾನಮಾಹ– ವಿಂಶತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಪದೋ ರೋಗಾಃ| ರೋಗಸಙ್ಗ್ರಹ ಇತಿ ಅಷ್ಟೋದರೀಯೇ, ಚರಕೋಕ್ತೇಃ| ಮಿಥ್ಯಾಚಾರತಃ ಅಸಮ್ಯಗಾಹಾರಾಚಾರತಃ| ಪ್ರದುಷ್ಟೇನಾರ್ತವೇನೇತಿ ಕುಪಿತವಾತಾದಿದುಷ್ಟೇನಾರ್ತವೇನ, ಬನ್ಧ್ಯಾಸು ಆರ್ತವದುಷ್ಟಿರಪಿ ಕಾರಣಂ ಭವತಿ| ಬೀಜದೋಷಾದಿತ್ಯಾದಿ ಗರ್ಭಾರಮ್ಭಕಬೀಜಗತಾರ್ತವದೋಷಾತ್| ದೈವಾದಿತ್ಯಾದಿ ದೈವಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಾಧಾರಣಂ ವಿಶಿಷ್ಟದೃಷ್ಟಕಾರಣಾದರ್ಶನೇ ಸತಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶನಾದುನ್ನೇಯಮ್||೧||–

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾ ಆಹ– ಸಾ ಫೇನಿಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾ ಯೋನಿಃ ಫೇನವದಾರ್ತವಂ ಮುಞ್ಚತಿ| ಉದಾವರ್ತೇತಿ ಊರ್ಧ್ವಮಾವರ್ತಃ ಸಮನ್ತಾದ್ವರ್ತನಂ ವಾಯೋರ್ಯತ್ರ ಸಾ ತಥೇತಿ, ಅರ್ಶಆದಿತ್ವಾದಚ್| ವಿಪ್ಲುತಾಮಿತಿ ವಿಪ್ಲುತಾಂ ವಾತವೇದನಯಾ ವಿಪ್ಲುತತ್ವಾತ್| ನಿತ್ಯವೇದನಾಮ್ ಅತಿಕುಪಿತೇನೈವ ವಾತೇನೇತಿ| ಪರಿಪ್ಲುತಾಯಾಮಿತಿ ಪರಿ ಸರ್ವತೋ ವಾತವಿಕಾರೇಣ ಪ್ಲುತತ್ವಾತ್ ಪರಿಪ್ಲುತಾಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಪರಿಪ್ಲುತಾಯಾಂ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರವಾತವೇದನಾಭಿರ್ಯುಕ್ತಾಯಾಮ್| “ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇಣ ರುಗ್ಭೃಶಮ್” ಇತ್ಯತ್ರ “ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇ ರುಚಿರ್ಭೃಶಮ್” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತತ್ರ ರುಚಿರಭಿಲಾಷಃ; ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇ ಮೈಥುನೇ| ವಾತಲೇತ್ಯಾದಿ ಯೋನಿವಿಶೇಷಣಂ, ವಾತಲಯಾ ಸಹ ಪಞ್ಚ ಯೋನಿವ್ಯಾಪದಃ| ವಾತಲಾಯಾಃ ಪೃಥಗಭಿಧಾನಂ ವಾತಲಾಯಾಂ ವಿಶೇಷೇಣ ವಾತವೇದನಾಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಾರ್ಥಮ್| ಏವಂ ಪಿತ್ತಲಾದಿಷ್ವಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಚತಸೃಷ್ವಿತಿ ಉದಾವರ್ತಾವನ್ಧ್ಯಾವಿಪ್ಲುತಾಪರಿಪ್ಲುತಾಸು||೨-೪||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಪೂರ್ವಂ ಯೋನೇರ್ವಿಂಶತಿರ್ವ್ಯಾಪದ ಉಕ್ತಾಸ್ತಾಸು ಉದಾವರ್ತಾಮಾಹ– ಸಾ ಫೇನಿಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉದ್ ಊರ್ಧ್ವಮಾ ಸಮನ್ತಾತ್ ವೃತ್ತಾ ವರ್ತುಲಾ ಯೋನಿರ್ಯತ್ರ ಸಾ ತಥಾ| ‘ಉದಾವರ್ತಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ತತ್ರಾಪ್ಯಯಮೇವಾರ್ಥಃ| ಸಾ ಯೋನಿಃ ಫೇನೇನಾರ್ತವಂ ಮುಞ್ಚತಿ| ವನ್ಧ್ಯಾಮಾಹ– ನಷ್ಟಮಾರ್ತವಂ ರಜೋ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ತಥಾ| ವಿಪ್ಲುತಾಮಾಹ– ವಾತವೇದನಾವಿಪ್ಲುತತ್ವಾತ್| ನಿತ್ಯವೇದನಾಂ ವಾತಜನಿತತೋದವನ್ಧ್ಯಾದಿನಾನಾವೇದನಾಯುಕ್ತಾಮ್| ಪರಿಪ್ಲುತಾಮಾಹ– ಪರಿಪ್ಲುತಾಯಾಮಿತಿ| ಪರಿ ಸರ್ವತೋ ವಾತವಿಕಾರಪರಿಪ್ಲುತತ್ವಾತ್ಪರಿಪ್ಲುತೇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇ ಮೈಥುನೇ ಭೃಶಂ ಪೀಡಾ ಭವತಿ| “ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇಽರುಚಿಃ” ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ತತ್ರಾರುಚಿರನಭಿಲಾಷಃ| ವಾತಜಾಮಾಹ– ವಾತಲೇತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಕಶಾ ಸ್ತಬ್ಧಾ, ಶೂಲನಿಸ್ತೋದಪೀಡಿತೇತಿ| ವಾತಲೇತಿ ಯೋನಿವಿಶೇಷಣಮ್| ವಾತಲಯಾ ಸಹ ಪಞ್ಚಯೋನಿವ್ಯಾಪದಃ| ವಾತಲೇತಿ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾನಮತ್ಯರ್ಥವಾತವೇದನಾಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಾರ್ಥಮ್| ಏವಂ ಪಿತ್ತಲಾದಿಷ್ವಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಆದ್ಯಾಸು ಚತಸೃಷು ವಾತಾನುಬನ್ಧಿತ್ವಮಾಹ– ಚತಸೃಷ್ವಪೀತ್ಯಾದಿ| ಉದಾವರ್ತಾವನ್ಧ್ಯಾವಿಪ್ಲುತಾಪರಿಪ್ಲುತೇತಿ ಚತಸೃಷು ವಾತವೇದನಾ ಜ್ಞೇಯಾ, ವಾತಲಾಯಾಮಧಿಕಾಽತಃ ಸಞ್ಜ್ಞಾ||೨-೪||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಪೈತ್ತಿಕಾ ಆಹ– ಸದಾಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀಯತೇ ರಕ್ತಮಿತಿ ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ರಕ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷಯಃ| ವಾಮಿನ್ಯುದ್ಗಿರೇದ್ಬೀಜಮಿತಿ ಶುಕ್ರಂ ಶುದ್ಧಮಪಿ ವಮತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರಸ್ರಂಸಿನೀ ಸ್ರಂಸತೇ ಇತಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯವತೇ ನಿಃಸರತೀತಿ ಯಾವತ್| ಅತ ಏವ “ ಕ್ಷೀರಸ್ವಿನ್ನಾಂ ಪ್ರವೇಶಯೇತ್|” (ಸು. ಉ. ತಂ. ಅ. ೩೮) ಇತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಕ್ಷೋಭಿತಾ ವಿಮರ್ದಿತಾ| ದುಷ್ಪ್ರಜಾಯಿನೀ ದುಃಖಪ್ರಸವಾ| ರಕ್ತಸಙ್ಕ್ಷಯಾದಾರ್ತವಸ್ಯ ವಾಯುನಾ ಕ್ಷಯಾತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಸ್ಯೈವಾಪತ್ಯಸ್ಯ ನಾಶಸ್ತಥಾಽಪಿ ಪುತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ ಪುತ್ರಘ್ನೀತಿ ವ್ಯಪದೇಶಃ| ಪಿತ್ತಲಯಾ ಸಹ ಪಞ್ಚ ಪಿತ್ತಜಾಃ| ದಾಹಪಾಕೇತ್ಯಾದ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ನೀಲಪೀತಾಸಿತಾರ್ತವಾ ಚ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ– “ವ್ಯಾಪಲ್ಲವಣಕಟ್ವಮ್ಲಕ್ಷಾರಾದ್ಯೈಃ ಪಿತ್ತಜಾ ಭವೇತ್| ದಾಹಪಾಕಜ್ವರೋಷ್ಣಾರ್ತಾ ನೀಲಪೀತಾಸಿತಾರ್ತವಾ||” ಇತಿ| ಆದ್ಯಾಸ್ವಿತಿ ರಕ್ತಕ್ಷಯಾವಾಮಿನೀಪ್ರಸ್ರಂಸಿನೀಪುತ್ರಘ್ನೀಷು||೫-೭||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಿನ್ಯಃ| ತತ್ರ ರಕ್ತಕ್ಷಯಾಮಾಹ– ಸದಾಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾ ರಕ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷಯಃ, ತೇನ ರಕ್ತಕ್ಷಯೇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಾ| ವಾಮಿನೀಮಾಹ– ಸವಾತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಗಮಮ್| ಪ್ರಸ್ರಂಸಿನೀಮಾಹ– ಪ್ರಸ್ರಂಸಿನೀತ್ಯಾದಿ| ಸ್ರಂಸತೇ ಸ್ವಸ್ಥಾನಾಚ್ಚ್ಯವತೇ, ನಿಃಸರತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷೋಭಿತಾ ವಿಮರ್ದಿತಾ, ದುಷ್ಪ್ರಜಾಯಿನೀ ದುಃಖಪ್ರಸವಾ| ಸ್ಥಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪುತ್ರಘ್ನೀಮಾಹ– ಪುತ್ರಘ್ನೀತಿ ಸರ್ವಾಪತ್ಯವಿನಾಶಿನ್ಯಸ್ತಥಾಽಪಿ ಪುತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದತ್ರ ಪುತ್ರಘ್ನೀತಿ ವ್ಯಪದೇಶಃ| ಪಿತ್ತಲಾಮಾಹ– ಅತ್ಯರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ದಾಹಪಾಕಜ್ವರಾನ್ವಿತೇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ನೀಲಪೀತಾಸಿತಾರ್ತವಾ ಚ ಭವತೀತ್ಯವಗನ್ತವ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ವ್ಯಾಪಲ್ಲವಣಕಟ್ವಮ್ಲಕ್ಷಾರಾದ್ಯೈಃ ಪಿತ್ತಜಾ ಭವೇತ್| ದಾಹಪಾಕಜ್ವರೋಷ್ಣಾರ್ತಾ ನೀಲಪೀತಾಽಸಿತಾರ್ತವಾ||” ಇತಿ| ಚತಸೃಷ್ವಪಿ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಮಾಹ– ರಕ್ತಕ್ಷಯಾವಾಮಿನೀಪ್ರಸ್ರಂಸಿನೀಪುತ್ರಘ್ನೀಷು ಪಿತ್ತಲಯಾ ಸಹ ಪಞ್ಚಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಿನ್ಯಃ||೫-೭||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾ ಆಹ– ಅತ್ಯಾನನ್ದೇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮೇಣ ಮೈಥುನೇನ| ಕರ್ಣಿನ್ಯಾಂ ಕರ್ಣಿಕೇತಿ ಕರ್ಣಿಕಾ ಮಾಂಸಕನ್ದಾಕಾರಗ್ರನ್ಥಿಃ| ಮೈಥುನೇಽಚರಣಾ ಪೂರ್ವಂ ಪುರುಷಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಅಚರಣಾ ಸಮ್ಯಙ್ಮೈಥುನಾಚರಣಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಥಮಂ, ಪುರುಷಾದತಿರಿಚ್ಯತೇ ವಿರಮತಿ, ತೇನ ಬೀಜಂ ನ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಅತ್ರ ಅಚರಣಶಬ್ದೇನೋಪಚಾರಾತ್ ತದ್ವತೀ ಸ್ತ್ರೀ ಭಣ್ಯತೇ| ಬಹುಶಶ್ಚಾತಿಚರಣೇತಿ ಬಹುಶೋ ಮೈಥುನಾಚರಣಾದತಿಚರಣಾ, ಸಾ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನಿತಕಣ್ಡೂಭಿರಾಜಗೇವ (?) ಬಹುಮೈಥುನಾಚರಣಾದ್ಬೀಜಂ ನ ಧತ್ತೇ| ಅತ ಉಕ್ತಮ್– ತಯೋರ್ಬೀಜಂ ನ ವಿನ್ದತೀತಿ| ತಯೋರಿತಿ ಅಚರಣಾತಿಚರಣಯೋಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಯಾಮತಿಶೀತಲೇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ವೇದನಾದಿಕಮಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ತಥಾಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಕಫೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಿಭಿರ್ವೃದ್ಧೋ ಯೋನಿಂ ಚೇದ್ದೂಷಯೇತ್ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ| ಸ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಿಚ್ಛಿಲಾಂ ಶೀತಾಂ ಕಣ್ಡೂಗ್ರಸ್ತಾಂ ಸವೇದನಾಮ್||” ಇತಿ||೮-೧೦||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಅಥ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನುಬನ್ಧಿನ್ಯಃ| ತತ್ರಾತ್ಯಾನನ್ದಾಮಾಹ– ಅತೀತ್ಯಾದಿ| ಕರ್ಣಿನೀಮಾಹ– ಕರ್ಣಿನ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಹುಶೋ ಮೈಥುನಾಚರಣಾದತಿಚರಣಾ, ಸಾ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನಿತಕಣ್ಡುಯೋಗಾದ್ಬಹುಮೈಥುನಾಚರಣಾದತಿಚರಣಾ, ಬೀಜಂ ಗರ್ಭಾಙ್ಕುರಜನನಂ ನ ಲಭತೇ| ಅತ ಏವೋಕ್ತಮ್– ತಯೋರ್ಬೀಜಂ ನ ವಿನ್ದತೀತ್ಯಾದಿ| ತಯೋರಿತಿ ಚರಣಾತಿಚರಣಯೋಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಾಮಾಹ– ಶ್ಲೇಷ್ಮಲೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಶೀತಲೇತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ವೇದನೇತ್ಯಪಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ– “ಕಫೋಽಭಿಷ್ಯನ್ದಿಭಿರ್ವೃದ್ಧೋ ಯೋನಿಂ ದೂಷಯತೇ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ| ಸ ಕುರ್ಯಾತ್ಪಿಚ್ಛಿಲಾಂ ಶೀತಾಂ ಕಣ್ಡುಗ್ರಸ್ತಾಂ ಸವೇದನಾಮ್||” ಇತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನುಬನ್ಧತ್ವಮಾಹ– ಚತಸೃಷ್ವಪೀತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ಯಾನನ್ದಾಕರ್ಣಿನೀಚರಣಾತಿಚರಣಾಸು| ಏವಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನುಬನ್ಧಿನ್ಯಃ ಪಞ್ಚ||೮-೧೦||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಾ ಆಹ– ಅನಾರ್ತವೇತ್ಯಾದಿ| ಅನಾರ್ತವಾ ರಜಃಶೂನ್ಯಾ| ಅಸ್ತನೀ ಈಷತ್ಸ್ತನೀ| ಅತಿಕಾಯಗೃಹೀತಾಯಾ ಮಹಾಮೇಹನೇನ ಗೃಹೀತಾಯಾಃ| ಅಣ್ಡಲೀ ಅಣ್ಡವನ್ನಿಃಸೃತಾ ಯೋನಿಃ| ವಿವೃತಾ ಮಹಾಯೋನಿಃ ಅತಿವಿವೃತಮುಖೀ| ಸೂಚೀವಕ್ತ್ರಾ ಅತಿಸಂವೃತಾ ಸೂಚೀರನ್ಧ್ರಾಽತಿಸಙ್ಕಟಮುಖೀ| ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಸಮುತ್ಥಾನೇತಿ ಸರ್ವದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮುತ್ಥಾನಂ ಯತ್ರ ಸಾ ತಥಾ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ– ಸರ್ವದೋಷಸಮುತ್ಥಾನಾ ಸರ್ವದೋಷಹೇತುಜೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚರಕೋಕ್ತಾ ಅಧಿಕಾ ರಕ್ತಯೋನ್ಯಾದಯಃ ಸುಶ್ರುತೋಕ್ತಾನಾಮದೂರಾನ್ತರತ್ವೇನಾವಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ||೧೧-೧೩||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಸನ್ನಿಪಾತಜಾದಯಃ ಪಞ್ಚ| ತತ್ರ ಷಣ್ಡೀಮಾಹ– ‘ಅನಾರ್ತವೇತ್ಯಾದಿ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ ಕ್ವಚಿತ್ಪುಸ್ತಕೇ ನೋಪಲಭ್ಯತೇ [ ಅನಾರ್ತವೇತ್ಯಾದಿ| ಅನಾರ್ತವಾ ಅರಜಸ್ಕಾ, ಅಸ್ತನೀ ಈಷತ್ಸ್ತನೀ| ಅಣ್ಡಿನೀಮಾಹ– ಅತಿಕಾಯೋ ಬೃಹನ್ಮೇಹನಪುರುಷಃ, ತೇನ ಗೃಹೀತಾಯಾ ಇತಿ ಅಪ್ರಗಲ್ಭಾಯಾಃ, ಅಣ್ಡಲೀ ಅಣ್ಡವನ್ನಿಃಸೃತಾ ಯೋನಿಃ| ವಿವೃತಾಮಾಹ– ಅತಿವಿವೃತಾ| ಸೂಚೀವಕ್ತ್ರಾಮಾಹ– ಅತಿಶಯೇನ ಸೂಚೀವತ್ಸಙ್ಕೀರ್ಣಮುಖೀ ಸಂವೃತಾ| ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಮಾಹ– ಸರ್ವಲಿಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮುತ್ಥಾನಂ ಯತ್ರ ಸಾ ತಥಾ| ಚತಸೃಷ್ವಪಿ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಾನುಬನ್ಧಮಾಹ– ಚತಸೃಷ್ವಿತಿ| ಷಣ್ಡ್ಯಣ್ಡಲೀವಿವೃತಾಸೂಚೀವಕ್ತ್ರಾಸು| ತ್ರಿದೋಷಜಾಃ ಪಞ್ಚ| ಆಸಾಮಸಾಧ್ಯತಾಮಾಹ– ಪಞ್ಚೇತ್ಯಾದಿ||೧೧-೧೩||

ಮಧುಕೋಶ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಿಜಯರಕ್ಷಿತ, ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀಕಣ್ಠದತ್ತಕೃತಾಯಾಂ ಮಧುಕೋಶವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಯೋನಿವ್ಯಾಪನ್ನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್||೬೨||

ಆತಙ್ಕದರ್ಪಣ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ (ವಾಚಸ್ಪತಿ ವೈದ್ಯ ಕೃತ)

ಇತಿ ಶ್ರೀವಾಚಸ್ಪತಿವೈದ್ಯವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಮಾಧವನಿದಾನವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮಾತಙ್ಕದರ್ಪಣಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಯೋನಿವ್ಯಾಪನ್ನಿದಾನಮ್||೬೨||