Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽనాగతాబాధాప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातोऽनागताबाधाप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అనాగత ఈషదాగతః, నఞ్ అత్ర ఈషదర్థే; ఆబాధా దుఃఖం వ్యాధిరిత్యర్థః; తస్య ప్రతిషేధశ్చికిత్సితం| తచ్చికిత్సితం స్వస్థవృత్తమహోరాత్రికాచారక్రమ ఇత్యర్థః, యతోఽహోరాత్రేఽపి షణ్ణామృతూనామంతర్భావః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ఉత్థాయోత్థాయ సతతం స్వస్థేనారోగ్యమిచ్ఛతా | ధీమతా యదనుష్ఠేయం తత్ సర్వం సంప్రవక్ష్యతే ||3||
उत्थायोत्थाय सततं स्वस्थेनारोग्यमिच्छता | धीमता यदनुष्ठेयं तत् सर्वं सम्प्रवक्ष्यते ||३||
🔊 Audio coming soon
ఉత్థాయోత్థాయేతి వీప్సాయాం, ప్రత్యహమితికర్తవ్యతాఖ్యాపనాయేత్యేకే; అన్యే తు ఉత్థాయేతి అభియోజ్యేత్యర్థః, అభితో యోగమభిసంయోగం కృత్వా; అభియోగ ఉద్యమః, ఉత్పూర్వస్య స్థాధాతోరభియోగార్థత్వాత్| సతతం అహరహరిత్యర్థః; యదా తు ఉత్థాయోత్థాయేత్యస్యాహరహ ఇతి వ్యాఖ్యానం తదా సతతమితి వ్యర్థం స్యాత్| ‘యదనుష్ఠేయమస్కన్నం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, అస్కన్నం అవశ్యమిత్యర్థః||3||
Adhikarana 3 (4-12) · Śloka 12
తత్రాదౌ దంతపవనం ద్వాదశాంగులమాయతం | కనిష్ఠికాపరీణాహమృజ్వగ్రంథితమవ్రణం ||4|| అయుగ్మగ్రంథి యచ్చాపి ప్రత్యగ్రం శస్తభూమిజం | అవేక్ష్యర్తుం చ దోషం చ రసం వీర్యం చ యోజయేత్ ||5|| కషాయం మధురం తిక్తం కటుకం ప్రాతరుత్థితః | నింబశ్చ తిక్తకే శ్రేష్ఠః కషాయే ఖదిరస్తథా ||6|| మధూకో మధురే శ్రేష్ఠః కరంజః కటుకే తథా | క్షౌద్రవ్యోషత్రివర్గాక్తం సతైలం సైంధవేన చ ||7|| చూర్ణేన తేజోవత్యాశ్చ దంతాన్నిత్యం విశోధయేత్ | ఏకైకం ఘర్షయేద్దంతం మృదునా కూర్చకేన చ ||8|| దంతశోధనచూర్ణేన దంతమాంసాన్యబాధయన్ | తద్దౌర్గంధ్యోపదేహౌ తు శ్లేష్మాణం చాపకర్షతి ||9|| వైశద్యమన్నాభిరుచిం సౌమనస్యం కరోతి చ | న ఖాదేద్గలతాల్వోష్ఠజిహ్వారోగసముద్భవే ||10|| అథాస్యపాకే శ్వాసే చ కాసహిక్కావమీషు చ | దుర్బలోఽజీర్ణభక్తశ్చ మూర్చ్ఛార్తో మదపీడితః ||11|| శిరోరుజార్తస్తృషితః శ్రాంతః పానక్లమాన్వితః | అర్దితీ కర్ణశూలీ చ దంతరోగీ చ మానవః ||12||
तत्रादौ दन्तपवनं द्वादशाङ्गुलमायतम् | कनिष्ठिकापरीणाहमृज्वग्रन्थितमव्रणम् ||४|| अयुग्मग्रन्थि यच्चापि प्रत्यग्रं शस्तभूमिजम् | अवेक्ष्यर्तुं च दोषं च रसं वीर्यं च योजयेत् ||५|| कषायं मधुरं तिक्तं कटुकं प्रातरुत्थितः | निम्बश्च तिक्तके श्रेष्ठः कषाये खदिरस्तथा ||६|| मधूको मधुरे श्रेष्ठः करञ्जः कटुके तथा | क्षौद्रव्योषत्रिवर्गाक्तं सतैलं सैन्धवेन च ||७|| चूर्णेन तेजोवत्याश्च दन्तान्नित्यं विशोधयेत् | एकैकं घर्षयेद्दन्तं मृदुना कूर्चकेन च ||८|| दन्तशोधनचूर्णेन दन्तमांसान्यबाधयन् | तद्दौर्गन्ध्योपदेहौ तु श्लेष्माणं चापकर्षति ||९|| वैशद्यमन्नाभिरुचिं सौमनस्यं करोति च | न खादेद्गलताल्वोष्ठजिह्वारोगसमुद्भवे ||१०|| अथास्यपाके श्वासे च कासहिक्कावमीषु च | दुर्बलोऽजीर्णभक्तश्च मूर्च्छार्तो मदपीडितः ||११|| शिरोरुजार्तस्तृषितः श्रान्तः पानक्लमान्वितः | अर्दिती कर्णशूली च दन्तरोगी च मानवः ||१२||
🔊 Audio coming soon
శిరస ఉత్తమాంగత్వాత్తత్పూర్వమేవ వివృణ్వన్నాహ- తత్రేత్యాది| అవ్రణం కోటరాదిరహితం| ప్రత్థగ్రం నవం| త్రివర్గాక్తం త్రిసుగంధినాఽఽక్తం లిప్తం దంతకాష్ఠం కృత్వా, తేనేత్యధ్యాహారః| దౌర్గంధ్యాద్యపకర్షణం తత్ఫలం; ఉపదేహః ఉపలేపః| వైశద్యం నిర్మలతా| మదః పూగఫలేనేవ||4-12||
Adhikarana 4 (13-14) · Śloka 14
జిహ్వానిర్లేఖనం రౌప్యం సౌవర్ణం వార్క్షమేవ చ | తన్మలాపహరం శస్తం మృదు శ్లక్ష్ణం దశాంగులం ||13|| ముఖవైరస్యదౌర్గంధ్యశోఫజాడ్యహరం సుఖం | దంతదార్ఢ్యకరం రుచ్యం స్నేహగండూషధారణం ||14||
जिह्वानिर्लेखनं रौप्यं सौवर्णं वार्क्षमेव च | तन्मलापहरं शस्तं मृदु श्लक्ष्णं दशाङ्गुलम् ||१३|| मुखवैरस्यदौर्गन्ध्यशोफजाड्यहरं सुखम् | दन्तदार्ढ्यकरं रुच्यं स्नेहगण्डूषधारणम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
జిహ్వేత్యాది| మృదు కోమలం| శ్లక్ష్ణం మసృణం| జాడ్యం జడతా స్తబ్ధతేత్యర్థః||13-14||
Adhikarana 5 (15-16) · Śloka 17
క్షీరవృక్షకషాయైర్వా క్షీరేణ చ విమిశ్రితైః | భిల్లోటకకషాయేణ తథైవామలకస్య వా ||15|| ప్రక్షాలయేన్ముఖం నేత్రే స్వస్థః శీతోదకేన వా | నీలికాం ముఖశోషం చ పిడకాం వ్యంగమేవ చ ||16|| రక్తపిత్తకృతాన్ రోగాన్ సద్య ఏవ వినాశయేత్ |17|
क्षीरवृक्षकषायैर्वा क्षीरेण च विमिश्रितैः | भिल्लोटककषायेण तथैवामलकस्य वा ||१५|| प्रक्षालयेन्मुखं नेत्रे स्वस्थः शीतोदकेन वा | नीलिकां मुखशोषं च पिडकां व्यङ्गमेव च ||१६|| रक्तपित्तकृतान् रोगान् सद्य एव विनाशयेत् |१७|
🔊 Audio coming soon
క్షీరవృక్షా న్యగ్రోధాదయః| క్షీరవృక్షకషాయగండూషేణ రక్తదుష్టిరపి నివర్తతే| బహిర్ముఖప్రక్షాలనమాహ- భిల్లేత్యాది| భిల్లోటకో హి పర్వతే కేదారభూమౌ ప్రసిద్ధః| గయీ తు భిల్లోటకకషాయమంతర్ముఖప్రక్షాలనమాహ| ఆమలకస్య కషాయేణ నేత్రే ప్రక్షాలయేత్, ఉభయం శీతోదకేన వా||15-16||-
Adhikarana 6 (17-20) · Śloka 20
సుఖం లఘు నిరీక్షేత దృఢం పశ్యతి చక్షుషా ||17|| మతం స్రోతోంజనం శ్రేష్ఠం విశుద్ధం సింధుసంభవం | దాహకండూమలఘ్నం చ దృష్టిక్లేదరుజాపహం ||18|| తేజోరూపావహం చైవ సహతే మారుతాతపౌ | న నేత్రరోగా జాయంతే తస్మాదంజనమాచరేత్ ||19|| భుక్తవాంఛిరసా స్నాతః శ్రాంతశ్ఛర్దనవాహనైః | రాత్రౌ జాగరితశ్చాపి నాంజ్యాజ్వరిత ఏవ చ ||20||
सुखं लघु निरीक्षेत दृढं पश्यति चक्षुषा ||१७|| मतं स्रोतोञ्जनं श्रेष्ठं विशुद्धं सिन्धुसम्भवम् | दाहकण्डूमलघ्नं च दृष्टिक्लेदरुजापहम् ||१८|| तेजोरूपावहं चैव सहते मारुतातपौ | न नेत्ररोगा जायन्ते तस्मादञ्जनमाचरेत् ||१९|| भुक्तवाञ्छिरसा स्नातः श्रान्तश्छर्दनवाहनैः | रात्रौ जागरितश्चापि नाञ्ज्याज्वरित एव च ||२०||
🔊 Audio coming soon
తతోఽంజనావసరః| సింధురత్ర నదోఽభిప్రేతః, తత్సంభవం స్రోతోంజనం| విశుద్ధం మలరహితం శ్రేష్ఠం మతం; కుతః? యస్మాద్దృష్టేర్దాహాదిహరం క్లేదాద్యపహరం తథా తేజోరూపకరం; తస్మాదంజనేన దృఢం చక్షుషా పశ్యతి, మారుతాతపౌ సహతే, నేత్రరోగాశ్చ న జాయంత ఇతి యోగతంత్రయుక్త్యా యోజనీయం| ఛర్దనవాహనైరితి బహువచనేన పరిశ్రాంతిహేతవో గృహ్యంతే||17-20||
Adhikarana 7 (21-24) · Śloka 24
కర్పూరజాతీకంకోలలవంగకటుకాహ్వయైః | సచూర్ణపూగైః సహితం పత్రం తాంబూలజం శుభం ||21|| ముఖవైశద్యసౌగంధ్యకాంతిసౌష్ఠవకారకం | హనుదంతస్వరమలజిహ్వేంద్రియవిశోధనం ||22|| ప్రసేకశమనం హృద్యం గలామయవినాశనం | పథ్యం సుప్తోత్థితే భుక్తే స్నాతే వాంతే చ మానవే ||23|| రక్తపిత్తక్షతక్షీణతృష్ణామూర్చ్ఛాపరీతినాం | రూక్షదుర్బలమర్త్యానాం న హితం చాస్యశోషిణాం ||24||
कर्पूरजातीकङ्कोललवङ्गकटुकाह्वयैः | सचूर्णपूगैः सहितं पत्रं ताम्बूलजं शुभम् ||२१|| मुखवैशद्यसौगन्ध्यकान्तिसौष्ठवकारकम् | हनुदन्तस्वरमलजिह्वेन्द्रियविशोधनम् ||२२|| प्रसेकशमनं हृद्यं गलामयविनाशनम् | पथ्यं सुप्तोत्थिते भुक्ते स्नाते वान्ते च मानवे ||२३|| रक्तपित्तक्षतक्षीणतृष्णामूर्च्छापरीतिनाम् | रूक्षदुर्बलमर्त्यानां न हितं चास्यशोषिणाम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
కర్పూరేత్యాది| జాతీశబ్దేన జాతీఫలం కథ్యతే||21-24||
Adhikarana 8 (25-26) · Śloka 26
శిరోగతాంస్తథా రోగాంఛిరోభంగోఽపకర్షతి | కేశానాం మార్దవం దైర్ధ్యం బహుత్వం స్నిగ్ధకృష్ణతాం ||25|| కరోతి శిరసస్తృప్తిం సుత్వక్కమపి చాననం | సంతర్పణం చేంద్రియాణాం శిరసః ప్రతిపూరణం ||26||
शिरोगतांस्तथा रोगाञ्छिरोभङ्गोऽपकर्षति | केशानां मार्दवं दैर्ध्यं बहुत्वं स्निग्धकृष्णताम् ||२५|| करोति शिरसस्तृप्तिं सुत्वक्कमपि चाननम् | सन्तर्पणं चेन्द्रियाणां शिरसः प्रतिपूरणम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
శిరసః ప్రతిపూరణమితి శూన్యభూతస్య శిరసః పునః పూరణమిత్యర్థః| ‘శిరోగతాంస్తథా రోగాన్’ ఇత్యత్ర ‘కేశభూమిగతాన్ రోగాన్’ ఇత్యేకే పఠంతి; ‘శిరసః ప్రతిపూరణం’ ఇత్యత్ర ‘దత్తం మస్తకతైలకం’ ఇత్యపరే పఠంతి||25-26||
Adhikarana 9 (27-28) · Śloka 28
మధుకం క్షీరశుక్లా చ సరలం దేవదారు చ | క్షుద్రకం పంచనామానం సమభాగాని సంహరేత్ ||27|| తేషాం కల్కకషాయాభ్యాం చక్రతైలం విపాచయేత్ | సదైవ శీతలం జంతోర్మూర్ధ్ని తైలం ప్రదాపయేత్ ||28||
मधुकं क्षीरशुक्ला च सरलं देवदारु च | क्षुद्रकं पञ्चनामानं समभागानि संहरेत् ||२७|| तेषां कल्ककषायाभ्यां चक्रतैलं विपाचयेत् | सदैव शीतलं जन्तोर्मूर्ध्नि तैलं प्रदापयेत् ||२८||
🔊 Audio coming soon
శిరోభ్యంగర్థం తైలమాహ- మధుకమిత్యాది| క్షీరశుక్లా క్షీరవిదారికా| క్షుద్రకం పంచనామానమితి అల్పా పంచమూలీ| చక్రతైలం యంత్రపీడితతైలం| మధుకాదిద్రవ్యాణాం క్వాథార్థం పలశతం, ఉదకస్య ద్వాదశాధికపంచశతపలాని, తావత్ విపచేద్యావద్వింశత్యధికం శతం భవతి, తతో వస్త్రపూతం గ్రాహ్యం, తేన క్వాథేన తథా తద్ద్రవ్యాణామేవ కల్కైరష్టభిః పలైశ్చక్రతైలస్య ద్వాత్రింశత్పలాని విపచేత్, యావత్తైలపాకలక్షణాని భవంతి, ఏవమానుమానికం కల్పనీయం ||27-28||
Adhikarana 10 (29) · Śloka 29
కేశప్రసాధనీ కేశ్యా రజోజంతుమలాపహా |29|
केशप्रसाधनी केश्या रजोजन्तुमलापहा |२९|
🔊 Audio coming soon
కేశప్రసాధనీ కంకతికా ‘కాకుంఇ’ ఇతి లోకే| రజో ధూలిః| జంతుః యూకా|29|-
Adhikarana 11 (29) · Śloka 29
హనుమన్యాశిరఃకర్ణశూలఘ్నం కర్ణపూరణం ||29||
हनुमन्याशिरःकर्णशूलघ्नं कर्णपूरणम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
హన్విత్యాది| కర్ణపూరణకాలస్య సంఖ్యాం శ్రీవాగ్భటః ప్రాహ- “ధారయేత్ పూరణం కర్ణే కర్ణమూలం విమర్దయన్| రుజః స్యాన్మార్దవం యావన్మాత్రాశతమవేదనే” (వా.సూ.అ.22)- ఇతి||29||
Adhikarana 12 (30) · Śloka 30
అభ్యంగో మార్దవకరః కఫవాతనిరోధనః | ధాతూనాం పుష్టిజననో మృజావర్ణబలప్రదః ||30||
अभ्यङ्गो मार्दवकरः कफवातनिरोधनः | धातूनां पुष्टिजननो मृजावर्णबलप्रदः ||३०||
🔊 Audio coming soon
అభ్యంగ ఇత్యాది| అభ్యంగోఽత్ర సకలదేహస్య స్నేహాభ్యంగః| మృజా శుద్ధప్రభా, వర్ణో గౌరాదిః| స్నేహస్య సిరాముఖాదిభిః శరీరసంతర్పణకాలం కేచిదత్ర పఠంతి- “రోమాంతేష్వను దేహస్య స్థిత్వా మాత్రాశతత్రయం| తతః ప్రవిశతి స్నేహశ్చతుర్భిర్గచ్ఛతి త్వచం||రక్తం గచ్ఛతి మాత్రాణాం శతైః పంచభిరేవ తు| షడ్భిర్మాంసం ప్రపద్యేత మేదః సప్తభిరేవ చ||శతైరష్టాభిరస్థీని మజ్జానం నవభిర్వ్రజేత్| తత్రస్థాంఛమయేద్రోగాన్ వాతపిత్తకఫాత్మకాన్” ఇతి||30||
Adhikarana 13 (31-32) · Śloka 32
సేకః శ్రమఘ్నోఽనిలహృద్భగ్నసంధిప్రసాధకః | క్షతాగ్నిదగ్ధాభిహతవిఘృష్టానాం రుజాపహః ||31|| జలసిక్తస్య వర్ధంతే యథా మూలేఽంకురాస్తరోః | తథా ధాతువివృద్ధిర్హి స్నేహసిక్తస్య జాయతే ||32||
सेकः श्रमघ्नोऽनिलहृद्भग्नसन्धिप्रसाधकः | क्षताग्निदग्धाभिहतविघृष्टानां रुजापहः ||३१|| जलसिक्तस्य वर्धन्ते यथा मूलेऽङ्कुरास्तरोः | तथा धातुविवृद्धिर्हि स्नेहसिक्तस्य जायते ||३२||
🔊 Audio coming soon
సేకః సర్వాంగపరిషేకః||31-32||
Adhikarana 14 (33) · Śloka 33
సిరాముఖై రోమకూపైర్ధమనీభిశ్చ తర్పయన్ | శరీరబలమాధత్తే యుక్తః స్నేహోఽవగాహనే ||33||
सिरामुखै रोमकूपैर्धमनीभिश्च तर्पयन् | शरीरबलमाधत्ते युक्तः स्नेहोऽवगाहने ||३३||
🔊 Audio coming soon
యుక్తః ప్రయుక్తః| అవగాహనం మజ్జనం||33||
Adhikarana 15 (34) · Śloka 34
తత్ర ప్రకృతిసాత్మ్యర్తుదేశదోషవికారవిత్ | తైలం ఘృతం వా మతిమాన్ యుంజ్యాదభ్యంగసేకయోః ||34||
तत्र प्रकृतिसात्म्यर्तुदेशदोषविकारवित् | तैलं घृतं वा मतिमान् युञ्ज्यादभ्यङ्गसेकयोः ||३४||
🔊 Audio coming soon
తేషాం యోగ్యతామాహ- తత్రేత్యాది||34||
Adhikarana 16 (35-37) · Śloka 37
కేవలం సామదోషేషు న కథంచన యోజయేత్ | తరుణజ్వర్యజీర్ణీ చ నాభ్యక్తవ్యౌ కథంచన ||35|| తథా విరిక్తో వాంతశ్చ నిరూఢో యశ్చ మానవః | పూర్వయోః కృచ్ఛ్రతా వ్యాధేరసాధ్యత్వమథాపి వా ||36|| శేషాణాం తదహః ప్రోక్తా అగ్నిమాంద్యాదయో గదాః | సంతర్పణసముత్థానాం రోగాణాం నైవ కారయేత్ ||37||
केवलं सामदोषेषु न कथञ्चन योजयेत् | तरुणज्वर्यजीर्णी च नाभ्यक्तव्यौ कथञ्चन ||३५|| तथा विरिक्तो वान्तश्च निरूढो यश्च मानवः | पूर्वयोः कृच्छ्रता व्याधेरसाध्यत्वमथापि वा ||३६|| शेषाणां तदहः प्रोक्ता अग्निमान्द्यादयो गदाः | सन्तर्पणसमुत्थानां रोगाणां नैव कारयेत् ||३७||
🔊 Audio coming soon
అభ్యంగస్య నిషేధమాహ- కేవలమిత్యాది| ఆమజ్వరే తత్కృతకంపాదీనామపి సంభవ ఇత్యర్థః| పూర్వయోస్తరుణజ్వర్యజీర్ణినోః; శేషాణాం విరిక్తానాం తదహఃక్రియమాణేఽభ్యంగేఽగ్నిమాంద్యాదయో భవంతి||35-37||
Adhikarana 17 (38-50) · Śloka 51
శరీరాయాసజననం కర్మ వ్యాయామసంజ్ఞితం | తత్ కృత్వా తు సుఖం దేహం విమృద్గీయాత్ సమంతతః ||38|| శరీరోపచయః కాంతిర్గాత్రాణాం సువిభక్తతా | దీప్తాగ్నిత్వమనాలస్యం స్థిరత్వం లాఘవం మృజా ||39|| శ్రమక్లమపిపాసోష్ణశీతాదీనాం సహిష్ణుతా | ఆరోగ్యం చాపి పరమం వ్యాయామాదుపజాయతే ||40|| న చాస్తి సదృశం తేన కించిత్ స్థౌల్యాపకర్షణం | న చ వ్యాయామినం మర్త్యమర్దయంత్యరయో బలాత్ ||41|| న చైనం సహసాఽఽక్రమ్య జరా సమధిరోహతి | స్థిరీభవతి మాంసం చ వ్యాయామాభిరతస్య చ ||42|| వ్యాయామస్విన్నగాత్రస్య పద్భ్యాముద్వర్తితస్య చ | వ్యాధయో నోపసర్పంతి సింహం క్షుద్రమృగా ఇవ ||43|| వయోరూపగుణైర్హీనమపి కుర్యాత్ సుదర్శనం | వ్యాయామం కుర్వతో నిత్యం విరుద్ధమపి భోజనం ||44|| విదగ్ధమవిదగ్ధం వా నిర్దోషం పరిపచ్యతే | వ్యాయామో హి సదా పథ్యో బలినాం స్నిగ్ధభోజినాం ||45|| స చ శీతే వసంతే చ తేషాం పథ్యతమః స్మృతః | సర్వేష్వృతుష్వహరహః పుంభిరాత్మహితైషిభిః ||46|| బలస్యార్ధేన కర్తవ్యో వ్యాయామో హంత్యతోఽన్యథా | హృది స్థానస్థితో వాయుర్యదా వక్త్రం ప్రపద్యతే ||47|| వ్యాయామం కుర్వతో జంతోస్తద్బలార్ధస్య లక్షణం | వయోబలశరీరాణి దేశకాలాశనాని చ ||48|| సమీక్ష్య కుర్యాద్వ్యాయామమన్యథా రోగమాప్నుయాత్ | క్షయతృష్ణారుచిచ్ఛర్దిరక్తపిత్తభ్రమక్లమాః ||49|| కాసశోషజ్వరశ్వాసా అతివ్యాయామసంభవాః | రక్తపిత్తీ కృశః శోషీ శ్వాసకాసక్షతాతురః ||50|| భుక్తవాన్ స్త్రీషు చ క్షీణస్తృడ్భ్రమార్తశ్చ వర్జయేత్ |51|
शरीरायासजननं कर्म व्यायामसञ्ज्ञितम् | तत् कृत्वा तु सुखं देहं विमृद्गीयात् समन्ततः ||३८|| शरीरोपचयः कान्तिर्गात्राणां सुविभक्तता | दीप्ताग्नित्वमनालस्यं स्थिरत्वं लाघवं मृजा ||३९|| श्रमक्लमपिपासोष्णशीतादीनां सहिष्णुता | आरोग्यं चापि परमं व्यायामादुपजायते ||४०|| न चास्ति सदृशं तेन किञ्चित् स्थौल्यापकर्षणम् | न च व्यायामिनं मर्त्यमर्दयन्त्यरयो बलात् ||४१|| न चैनं सहसाऽऽक्रम्य जरा समधिरोहति | स्थिरीभवति मांसं च व्यायामाभिरतस्य च ||४२|| व्यायामस्विन्नगात्रस्य पद्भ्यामुद्वर्तितस्य च | व्याधयो नोपसर्पन्ति सिंहं क्षुद्रमृगा इव ||४३|| वयोरूपगुणैर्हीनमपि कुर्यात् सुदर्शनम् | व्यायामं कुर्वतो नित्यं विरुद्धमपि भोजनम् ||४४|| विदग्धमविदग्धं वा निर्दोषं परिपच्यते | व्यायामो हि सदा पथ्यो बलिनां स्निग्धभोजिनाम् ||४५|| स च शीते वसन्ते च तेषां पथ्यतमः स्मृतः | सर्वेष्वृतुष्वहरहः पुम्भिरात्महितैषिभिः ||४६|| बलस्यार्धेन कर्तव्यो व्यायामो हन्त्यतोऽन्यथा | हृदि स्थानस्थितो वायुर्यदा वक्त्रं प्रपद्यते ||४७|| व्यायामं कुर्वतो जन्तोस्तद्बलार्धस्य लक्षणम् | वयोबलशरीराणि देशकालाशनानि च ||४८|| समीक्ष्य कुर्याद्व्यायाममन्यथा रोगमाप्नुयात् | क्षयतृष्णारुचिच्छर्दिरक्तपित्तभ्रमक्लमाः ||४९|| कासशोषज्वरश्वासा अतिव्यायामसम्भवाः | रक्तपित्ती कृशः शोषी श्वासकासक्षतातुरः ||५०|| भुक्तवान् स्त्रीषु च क्षीणस्तृड्भ्रमार्तश्च वर्जयेत् |५१|
🔊 Audio coming soon
శరీరేత్యాది| శరీరస్యోపచయః సమ్యక్పుష్టిః| గాత్రాణాం సువిభక్తతా గాత్రాణామితి సర్వేషామంగానాం, సువిభక్తతా సుసన్నిబిష్టతా సుఘటితశరీరతేత్యర్థః| మృజా శుద్ధిః | శత్రవో యథా చ వ్యాయామినం బలాద్ధేతోర్న మర్దయంతి ఉద్వర్తనకారిణం జనం తథా వ్యాధయో నోపసర్పంతి నాభిభవంతీత్యర్థః| స్థిరీభవతి మాంసం చేతి ఉపచయలక్షణస్యాపి బలస్య హేతురిత్యర్థః| వ్యాయామస్విన్నగాత్రస్యేతి గాత్రే స్వేదాగమే సతి వ్యాయామాదుపరమః కార్య ఇత్యర్థః, అన్యే తు ‘వ్యాయామస్విన్నగాత్రస్య’ ఇత్యత్ర ‘వ్యాయామక్షుణ్ణగాత్రస్య’ ఇతి పఠంతి| పద్భ్యాముద్వర్తితస్య పాదాభ్యాం బహుకృతమర్దనస్యేత్యర్థః| విరుద్ధం హితాహితీయాధ్యాయోక్తం| విదగ్ధం అమ్లపాకం, అవిదగ్ధం విదగ్ధాదన్యత్, తేనామం విదగ్ధం చ గృహ్యతే| పరిః సర్వతోఽర్థే| వసంతే చేతి చకారః పథ్యతమత్వే హేమంతాద్వసంతస్యాపకర్షం సూచయతి| బలార్ధలక్షణం కేచిదన్యథా పఠంతి,- “కక్షాలలాటనాసాసు హస్తపాదాదిసంధిషు| ప్రస్వేదాన్ముఖశోషాచ్చ బలార్ధం తద్ధి నిర్దిశేత్”- ఇతి| వయోబలేత్యాది వయో యౌవనం, బలం శక్త్యుపచయలక్షణం, శరీరం మధ్యం స్థూలం చ, దేశమానూపం సాధారణం చ; కాలం నిత్యగమావస్థికం చ ద్వివిధమపి, తత్ర నిత్యగే శీతే వసంతే చ, ఆవస్థికే యౌవనే బలే సతి; అశనాని స్నిగ్ధభోజనాని; సమీక్ష్య దృష్ట్వా ఉపచయప్రభృతౌ వ్యాయామం కుర్యాత్| వ్యాయామాదగ్నిప్రదీప్తౌ సత్యాం సర్వరోగోపశమ ఇతి||38-50||-
Adhikarana 18 (51) · Śloka 52
ఉద్వర్తనం వాతహరం కఫమేదోవిలాపనం ||51|| స్థిరీకరణమంగానాం త్వక్ప్రసాదకరం పరం |52|
उद्वर्तनं वातहरं कफमेदोविलापनम् ||५१|| स्थिरीकरणमङ्गानां त्वक्प्रसादकरं परम् |५२|
🔊 Audio coming soon
వ్యాయామే పద్భ్యాముద్వర్తితస్యేత్యుక్తస్యోద్వర్తనస్య గుణం నిర్దిశన్నాహ- ఉద్వర్తనమిత్యాది| ఉద్వర్తనం గాత్రమర్దనం| విలాపనం ద్రవీకరణం||51||
Adhikarana 19 (52-56) · Śloka 56
సిరాముఖవివిక్తత్వం త్వక్స్థస్యాగ్నేశ్చ తేజనం ||52|| ఉద్ధర్షణోత్సాదనాభ్యాం జాయేయాతామసంశయం | ఉత్సాదనాద్భవేత్ స్త్రీణాం విశేషాత్ కాంతిమద్వపుః ||53|| ప్రహర్షసౌభాగ్యమృజాలాఘవాదిగుణాన్వితం | ఉద్ధర్షణం తు విజ్ఞేయం కండూకోఠానిలాపహం ||54|| ఊర్వోః సంజనయత్యాశు ఫేనకః స్థైర్యలాఘవే | కండూకోఠానిలస్తంభమలరోగాపహశ్చ సః ||55|| తేజనం త్వగ్గతస్యాగ్నేః సిరాముఖవివేచనం | ఉద్ధర్షణం త్విష్టికయా కండూకోఠవినాశనం ||56||
सिरामुखविविक्तत्वं त्वक्स्थस्याग्नेश्च तेजनम् ||५२|| उद्धर्षणोत्सादनाभ्यां जायेयातामसंशयम् | उत्सादनाद्भवेत् स्त्रीणां विशेषात् कान्तिमद्वपुः ||५३|| प्रहर्षसौभाग्यमृजालाघवादिगुणान्वितम् | उद्धर्षणं तु विज्ञेयं कण्डूकोठानिलापहम् ||५४|| ऊर्वोः सञ्जनयत्याशु फेनकः स्थैर्यलाघवे | कण्डूकोठानिलस्तम्भमलरोगापहश्च सः ||५५|| तेजनं त्वग्गतस्याग्नेः सिरामुखविवेचनम् | उद्धर्षणं त्विष्टिकया कण्डूकोठविनाशनम् ||५६||
🔊 Audio coming soon
సిరేత్యాది| తేజనం త్వగ్గతస్యాగ్నేః, సిరాముఖవివర్ధనం| ఉద్ధర్షణం అస్నేహౌషధచూర్ణాదిభిర్ఘర్షణం, అన్యే తు ఫేనకేష్టకాదిఘర్షణం| ఉద్ధర్షణోత్సాదనాభ్యాం జాయేయాతామితి సిరాముఖవివిక్తత్వాగ్నిదీపనే ఉద్ధర్షణోత్సాదనాభ్యాముత్పద్యేయాతాం;| కేచిదత్ర యథాసంఖ్యమాహుః- సిరాముఖవివిక్తత్వముద్ధర్షణేన, త్వక్స్థస్యాగ్నేస్తేజనముత్సాదనేన; సస్నేహకల్కేనోద్ధర్షణముత్సాదనం| మృజా శుద్ధప్రభా| ఊర్వోరూర్ధ్వమధశ్చ ఫేనకః, ఊరుః ‘జాంఘ’ ఇతి లోకే| కండూకోఠవినాశనమితి ఇయమిష్టికోద్ధర్షణగుణోక్తిః||52-56||
Adhikarana 20 (57-63) · Śloka 64
నిద్రాదాహశ్రమహరం స్వేదకండూతృషాపహం | హృద్యం మలహరం శ్రేష్ఠం సర్వేంద్రియవిబోధనం ||57|| తంద్రాపాప్మోపశమనం తుష్టిదం పుంస్త్వవర్ధనం | రక్తప్రసాదనం చాపి స్నానమగ్నేశ్చ దీపనం ||58|| ఉష్ణేన శిరసః స్నానమహితం చక్షుషః సదా | శీతేన శిరసః స్నానం చక్షుష్యమితి నిర్దిశేత్ ||59|| శ్లేష్మమారుతకోపే తు జ్ఞాత్వా వ్యాధిబలాబలం | కామముష్ణం శిరఃస్నానం భైషజ్యార్థం సమాచరేత్ ||60|| అతిశీతాంబు శీతే చ శ్లేష్మమారుతకోపనం | అత్యుష్ణముష్ణకాలే చ పిత్తశోణితకోపనం ||61|| తచ్చాతిసారజ్వరితకర్ణశూలానిలార్తిషు | ఆధ్మానారోచకాజీర్ణభుక్తవత్సు చ గర్హితం ||62|| సౌభాగ్యదం వర్ణకరం ప్రీత్యోజోబలవర్ధనం | స్వేదదౌర్గంధ్యవైవర్ణ్యశ్రమఘ్నమనులేపనం ||63|| స్నానం యేషాం నిషిద్ధం తు తేషామప్యనులేపనం |64|
निद्रादाहश्रमहरं स्वेदकण्डूतृषापहम् | हृद्यं मलहरं श्रेष्ठं सर्वेन्द्रियविबोधनम् ||५७|| तन्द्रापाप्मोपशमनं तुष्टिदं पुंस्त्ववर्धनम् | रक्तप्रसादनं चापि स्नानमग्नेश्च दीपनम् ||५८|| उष्णेन शिरसः स्नानमहितं चक्षुषः सदा | शीतेन शिरसः स्नानं चक्षुष्यमिति निर्दिशेत् ||५९|| श्लेष्ममारुतकोपे तु ज्ञात्वा व्याधिबलाबलम् | काममुष्णं शिरःस्नानं भैषज्यार्थं समाचरेत् ||६०|| अतिशीताम्बु शीते च श्लेष्ममारुतकोपनम् | अत्युष्णमुष्णकाले च पित्तशोणितकोपनम् ||६१|| तच्चातिसारज्वरितकर्णशूलानिलार्तिषु | आध्मानारोचकाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम् ||६२|| सौभाग्यदं वर्णकरं प्रीत्योजोबलवर्धनम् | स्वेददौर्गन्ध्यवैवर्ण्यश्रमघ्नमनुलेपनम् ||६३|| स्नानं येषां निषिद्धं तु तेषामप्यनुलेपनम् |६४|
🔊 Audio coming soon
నిద్రేత్యాది| కామం యథేష్టం| స్నానస్య నిషేధమాహ- తదిత్యాది| యేషాం స్నానం నేష్యతే తేషామనులేపనమపి నిషిధ్యతే||57-63||-
Adhikarana 21 (64) · Śloka 65
రక్షోఘ్నమథ చౌజస్యం సౌభాగ్యకరముత్తమం ||64|| సుమనోంబరరత్నానాం ధారణం ప్రీతివర్ధనం |65|
रक्षोघ्नमथ चौजस्यं सौभाग्यकरमुत्तमम् ||६४|| सुमनोम्बररत्नानां धारणं प्रीतिवर्धनम् |६५|
🔊 Audio coming soon
రక్షోఘ్నమిత్యాది| రత్నాని మాణిక్యమరకతాదీని| అస్యాగ్రే ఆదర్శగుణం గోరోచనాధారణగుణం చ కేచిదధీయతే; స చాభావాన్న లిఖితః||64||-
Adhikarana 22 (65) · Śloka 66
ముఖాలేపాద్దృఢం చక్షుః పీనగండం తథాఽఽననం ||65|| అవ్యంగపిడకం కాంతం భవత్యంబుజసన్నిభం |66|
मुखालेपाद्दृढं चक्षुः पीनगण्डं तथाऽऽननम् ||६५|| अव्यङ्गपिडकं कान्तं भवत्यम्बुजसन्निभम् |६६|
🔊 Audio coming soon
ముఖేత్యాది| కాంతం కమనీయం మనోహరమిత్యర్థః||65||-
Adhikarana 23 (66-67) · Śloka 68
పక్ష్మలం విశదం కాంతమమలోజ్జ్వలమండలం ||66|| నేత్రమంజనసంయోగాద్భవేచ్చామలతారకం | యశస్యం స్వర్గ్యమాయుష్యం ధనధాన్యవివర్ధనం ||67|| దేవతాతిథివిప్రాణాం పూజనం గోత్రవర్ధనం |68|
पक्ष्मलं विशदं कान्तममलोज्ज्वलमण्डलम् ||६६|| नेत्रमञ्जनसंयोगाद्भवेच्चामलतारकम् | यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं धनधान्यविवर्धनम् ||६७|| देवतातिथिविप्राणां पूजनं गोत्रवर्धनम् |६८|
🔊 Audio coming soon
సామాన్యమంజనగుణమాహ- పక్ష్మలమిత్యాది| పక్ష్మలం ఘనరోమాన్వితం విశదం చిప్పౌరహితం| అమలోజ్జ్వలమండలమితి నిర్మలోజ్జ్వలచక్షుర్బహిర్భాగం ||66-67||-
Adhikarana 24 (68) · Śloka 69
ఆహారః ప్రీణనః సద్యో బలకృద్దేహధారకః ||68|| ఆయుస్తేజఃసముత్సాహస్మృత్యోజోగ్నివివర్ధనః |69|
आहारः प्रीणनः सद्यो बलकृद्देहधारकः ||६८|| आयुस्तेजःसमुत्साहस्मृत्योजोग्निविवर्धनः |६९|
🔊 Audio coming soon
ఆహార ఇత్యాది| తేజో భ్రాజిష్ణుతా, సముత్సాహః సమ్యక్చిత్తవ్యవసాయః, ఓజో హృదిస్థం ప్రాణాయతనం||68||-
Adhikarana 25 (69) · Śloka 70
పాదప్రక్షాలనం పాదమలరోగశ్రమాపహం ||69|| చక్షుఃప్రసాదనం వృష్యం రక్షోఘ్నం ప్రీతివర్ధనం |70|
पादप्रक्षालनं पादमलरोगश्रमापहम् ||६९|| चक्षुःप्रसादनं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् |७०|
🔊 Audio coming soon
చక్షుఃప్రసాదనం దృష్టిప్రసాదనం, దృష్టిసంయుక్తపాదనిబంధననాడీప్రసాదనత్వాత్ ; ప్రభావాదిత్యపరే| వృష్యం శుక్రవృద్ధికరం, ప్రభావాత్||69||-
Adhikarana 26 (70) · Śloka 71
నిద్రాకరో దేహసుఖశ్చక్షుష్యః శ్రమసుప్తినుత్ ||70|| పాదత్వఙ్మృదుకారీ చ పాదాభ్యంగః సదా హితః |71|
निद्राकरो देहसुखश्चक्षुष्यः श्रमसुप्तिनुत् ||७०|| पादत्वङ्मृदुकारी च पादाभ्यङ्गः सदा हितः |७१|
🔊 Audio coming soon
నిద్రేత్యాది| పాదాభ్యంగోఽత్రాపి దృష్టిప్రదః పూర్వవత్||70||-
Adhikarana 27 (71-74) · Śloka 74
పాదరోగహరం వృష్యం రక్షోఘ్నం ప్రీతివర్ధనం ||71|| సుఖప్రచారమోజస్యం సదా పాదత్రధారణం | అనారోగ్యమనాయుష్యం చక్షుషోరుపఘాతకృత్ ||72|| పాదాభ్యామనుపానద్భ్యాం సదా చంక్రమణం నృణాం | పాప్మోపశమనం కేశనఖరోమాపమార్జనం ||73|| హర్షలాఘవసౌభాగ్యకరముత్సాహవర్ధనం | బాణవారం మృజావర్ణతేజోబలవివర్ధనం ||74||
पादरोगहरं वृष्यं रक्षोघ्नं प्रीतिवर्धनम् ||७१|| सुखप्रचारमोजस्यं सदा पादत्रधारणम् | अनारोग्यमनायुष्यं चक्षुषोरुपघातकृत् ||७२|| पादाभ्यामनुपानद्भ्यां सदा चङ्क्रमणं नृणाम् | पाप्मोपशमनं केशनखरोमापमार्जनम् ||७३|| हर्षलाघवसौभाग्यकरमुत्साहवर्धनम् | बाणवारं मृजावर्णतेजोबलविवर्धनम् ||७४||
🔊 Audio coming soon
పాదేత్యాది| పాదత్రం పాదహితం పాదుకాది| అనుపానద్భ్యాం పాదత్రాణరహితాభ్యాం| బాణవారం వర్మ||71-74||
Adhikarana 28 (75) · Śloka 75
పవిత్రం కేశ్యముష్ణీషం వాతాతపరజోపహం |75|
पवित्रं केश्यमुष्णीषं वातातपरजोपहम् |७५|
🔊 Audio coming soon
పవిత్రమిత్యాది| ఉష్ణీషం శిరోవేష్టనం|75|-
Adhikarana 29 (75) · Śloka 76
వర్షానిలరజోఘర్మహిమాదీనాం నివారణం ||75|| వర్ణ్యం చక్షుష్యమౌజస్యం శంకరం ఛత్రధారణం |76|
वर्षानिलरजोघर्महिमादीनां निवारणम् ||७५|| वर्ण्यं चक्षुष्यमौजस्यं शङ्करं छत्रधारणम् |७६|
🔊 Audio coming soon
వర్షేత్యాది| శంకరం సుఖకరం||75||-
Adhikarana 30 (76-77) · Śloka 78
శునః సరీసృపవ్యాలవిషాణిభ్యో భయాపహం ||76|| శ్రమస్ఖలనదోషఘ్నం స్థవిరే చ ప్రశస్యతే | సత్త్వోత్సాహబలస్థైర్యధైర్యవీర్యవివర్ధనం ||77|| అవష్టంభకరం చాపి భయఘ్నం దండధారణం |78|
शुनः सरीसृपव्यालविषाणिभ्यो भयापहम् ||७६|| श्रमस्खलनदोषघ्नं स्थविरे च प्रशस्यते | सत्त्वोत्साहबलस्थैर्यधैर्यवीर्यविवर्धनम् ||७७|| अवष्टम्भकरं चापि भयघ्नं दण्डधारणम् |७८|
🔊 Audio coming soon
శున ఇత్యాది| సరీసృపాః కృష్ణసర్పాదయః| వ్యాలా వ్యాఘ్రాదయః| విషాణిభ్యః శృంగిభ్యః| సత్త్వం సత్త్వగుణః, ఉత్సాహో బలం, బలం ఓజః, స్థైర్యం అచలత్వం, ధైర్యం ధీరత్వం, వీర్యం శక్తిః| అవష్టంభః అవలంబనం| భయఘ్నం భయనాశకం||76-77||-
Adhikarana 31 (78) · Śloka 78
ఆస్యా వర్ణకఫస్థౌల్యసౌకుమార్యకరీ సుఖా ||78||
आस्या वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यकरी सुखा ||७८||
🔊 Audio coming soon
ఆస్యేత్యాది| ఆస్యా స్థితిః||78||
Adhikarana 32 (79-80) · Śloka 80
అధ్వా వర్ణకఫస్థౌల్యసౌకుమార్యవినాశనః | అత్యధ్వా విపరీతోఽస్మాజ్జరాదౌర్బల్యకృచ్చ సః ||79|| యత్తు చంక్రమణం నాతిదేహపీడాకరం భవేత్ | తదాయుర్బలమేధాగ్నిప్రదమింద్రియబోధనం ||80||
अध्वा वर्णकफस्थौल्यसौकुमार्यविनाशनः | अत्यध्वा विपरीतोऽस्माज्जरादौर्बल्यकृच्च सः ||७९|| यत्तु चङ्क्रमणं नातिदेहपीडाकरं भवेत् | तदायुर्बलमेधाग्निप्रदमिन्द्रियबोधनम् ||८०||
🔊 Audio coming soon
అధ్వేత్యాది| అత్యధ్వా అతిశయేన మార్గగమనం| చంక్రమణం కుటిలగత్యా పరిభ్రమణం||79-80||
Adhikarana 33 (81-82) · Śloka 82
శ్రమానిలహరం వృష్యం పుష్టినిద్రాధృతిప్రదం | సుఖం శయ్యాసనం, దుఃఖం విపరీతగుణం మతం ||81|| బాలవ్యజనమౌజస్యం మక్షికాదీనపోహతి | శోషదాహశ్రమస్వేదమూర్చ్ఛాఘ్నో వ్యజనానిలః ||82||
श्रमानिलहरं वृष्यं पुष्टिनिद्राधृतिप्रदम् | सुखं शय्यासनं, दुःखं विपरीतगुणं मतम् ||८१|| बालव्यजनमौजस्यं मक्षिकादीनपोहति | शोषदाहश्रमस्वेदमूर्च्छाघ्नो व्यजनानिलः ||८२||
🔊 Audio coming soon
శ్రమేత్యాది| సుఖం శయ్యాసనం విస్తృతమాస్తీర్ణం మృదుగండోపధానాదియుక్తం| దుఃఖం సంకోచ్యాసనం , దుఃఖం విపరీతగుణం| బాలవ్యజనం చామరాఖ్యవ్యజనం| వ్యజనానిలః తాలవృంతవాయుః||81-82||
Adhikarana 34 (83) · Śloka 83
ప్రీతినిద్రాకరం వృష్యం కఫవాతశ్రమాపహం | సంవాహనం మాంసరక్తత్వక్ప్రసాదకరం సుఖం ||83||
प्रीतिनिद्राकरं वृष्यं कफवातश्रमापहम् | संवाहनं मांसरक्तत्वक्प्रसादकरं सुखम् ||८३||
🔊 Audio coming soon
ప్రీతీత్యాది| సంవాహనం సుఖకరస్పర్శః, మర్దనం తు గాఢం పాదాభ్యామారభ్య కటిపర్యంతం, అమితప్రభటీకాకారస్తు హస్తాభ్యాం శనైః శనైరాహననమితి వదతి||83||
Adhikarana 35 (84-88) · Śloka 88
ప్రవాతం రౌక్ష్యవైవర్ణ్యస్తంభకృద్దాహపక్తినుత్ | స్వేదమూర్చ్ఛాపిపాసాఘ్నమప్రవాతమతోఽన్యథా ||84|| సుఖం వాతం ప్రసేవేత గ్రీష్మే శరది మానవః | నివాతం హ్యాయుషే సేవ్యమారోగ్యాయ చ సర్వదా ||85|| ఆతపః పిత్తతృష్ణాగ్నిస్వేదమూర్చ్ఛాభ్రమాస్రకృత్ | దాహవైవర్ణ్యకారీ చ ఛాయా చైతానపోహతి ||86|| అగ్నిర్వాతకఫస్తంభశీతవేపథునాశనః | ఆమాభిష్యందజరణో రక్తపిత్తప్రదూషణః ||87|| పుష్టివర్ణబలోత్సాహమగ్నిదీప్తిమతంద్రితాం | కరోతి ధాతుసామ్యం చ నిద్రా కాలే నిషేవితా ||88||
प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहपक्तिनुत् | स्वेदमूर्च्छापिपासाघ्नमप्रवातमतोऽन्यथा ||८४|| सुखं वातं प्रसेवेत ग्रीष्मे शरदि मानवः | निवातं ह्यायुषे सेव्यमारोग्याय च सर्वदा ||८५|| आतपः पित्ततृष्णाग्निस्वेदमूर्च्छाभ्रमास्रकृत् | दाहवैवर्ण्यकारी च छाया चैतानपोहति ||८६|| अग्निर्वातकफस्तम्भशीतवेपथुनाशनः | आमाभिष्यन्दजरणो रक्तपित्तप्रदूषणः ||८७|| पुष्टिवर्णबलोत्साहमग्निदीप्तिमतन्द्रिताम् | करोति धातुसाम्यं च निद्रा काले निषेविता ||८८||
🔊 Audio coming soon
సుఖమిత్యాది| “సుఖం ప్రవాతం సేవేత గ్రీష్మే శరది వాఽంతరా” ఇత్యన్యే పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- గ్రీష్మశరదౌ ప్రవాతసేవనకాలః, పరం తయోరపి ప్రవాతసేవనం సాంతరం| జ్యోత్స్నాతమసోర్గుణాః పునశ్ఛాయానివాతగుణైః సదృశా జ్ఞేయా ఇతీహ నోక్తాః| అద్రవ్యత్వేఽపి ఆతపాదీనాం ప్రభావజం కర్మ; అన్యే పునరాతపం తేజఃపరమాణుపుంజం, ఛాయామపి తమఃపరమాణుజామాహుః||84-88||
Adhikarana 36 (89) · Śloka 89
తత్రాదిత ఏవ నీచనఖరోమ్ణా శుచినా శుక్లవాససా లఘూష్ణీషచ్ఛత్రోపానత్కేన దండపాణినా కాలే హితమితమధురపూర్వాభిభాషిణా బంధుభూతేన భూతానాం గురువృద్ధానుమతేన సుసహాయేనానన్యమనసా ఖలూపచరితవ్యం, తదపి న రాత్రౌ, న కేశాస్థికంటకాశ్మతుషభస్మోత్కరకపాలాంగారామేధ్యస్నానబలిభూమిషు, న విషమేంద్రకీలచతుష్పథశ్వభ్రాణాముపరిష్టాత్ ||89||
तत्रादित एव नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवाससा लघूष्णीषच्छत्रोपानत्केन दण्डपाणिना काले हितमितमधुरपूर्वाभिभाषिणा बन्धुभूतेन भूतानां गुरुवृद्धानुमतेन सुसहायेनानन्यमनसा खलूपचरितव्यं, तदपि न रात्रौ, न केशास्थिकण्टकाश्मतुषभस्मोत्करकपालाङ्गारामेध्यस्नानबलिभूमिषु, न विषमेन्द्रकीलचतुष्पथश्वभ्राणामुपरिष्टात् ||८९||
🔊 Audio coming soon
ప్రాతరుత్థితస్య దంతకాష్ఠఖాదనాదీంద్రియశరీరమనసాముపకారకమంతరంగమభిధాయ బహిరంగోపచరణే సద్ధృత్తముద్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| లఘూష్ణీషం అల్పతనుకృతం శిరోవేష్టనం; కేచిల్లఘుపదం ఛత్రేణోపానదాఽపి సంబంధయంతి| ఉపచరితవ్యం ఉపగమనం కర్తవ్యం| ఉత్కరః తృణాదిసమూహః; ఆచ్ఛాదితఖనితమృత్తికాదిరిత్యపరే| యాగార్థం నిఖాతో యూపోపలక్షితః ప్రదేశ ఇంద్రకీలః, ఇంద్రార్థం కీలా న్యస్యంతే యస్మిన్ దేశే స ప్రదేశ ఇంద్రకీలః| చతుష్పథో మార్గచతుష్టయసంగమః| శ్వభ్రం గర్తః||89||
Adhikarana 37 (90) · Śloka 90
న రాజద్విష్టపరుషపైశున్యానృతాని వదేత్, న దేవబ్రాహ్మణపితృపరివాదాంశ్చ; న నరేంద్రద్విష్టోన్మత్తపతితక్షుద్రనీచానుపాసీత ||90||
न राजद्विष्टपरुषपैशुन्यानृतानि वदेत्, न देवब्राह्मणपितृपरिवादांश्च; न नरेन्द्रद्विष्टोन्मत्तपतितक्षुद्रनीचानुपासीत ||९०||
🔊 Audio coming soon
పైశున్యం సూచకతా, దౌర్జన్యమితి యావత్| పరివాదో దోషకథనం| ఉన్మత్తో వాతూలః, పతితః స్వకీయధర్మాద్భ్రష్టః , క్షుద్రో లఘుః, నీచా మ్లేచ్ఛాదయః| నోపాసీత నోపసేవేత||90||
Adhikarana 38 (91) · Śloka 91
వృక్షపర్వతప్రపాతవిషమవల్మీకదుష్టవాజికుంజరాద్యధిరోహణాని పరిహరేత్, పూర్ణనదీసముద్రావిదితపల్వలశ్వభ్రకూపావతరణాని, భిన్నశూన్యాగారశ్మశానవిజనారణ్యవాసాగ్నిసంభ్రమవ్యాలభుజంగకీటసేవాశ్చ, గ్రామాఘాతకలహశస్త్రసన్నిపాతవ్యాలసరీసృపశృంగిసన్నికర్షాంశ్చ ||91||
वृक्षपर्वतप्रपातविषमवल्मीकदुष्टवाजिकुञ्जराद्यधिरोहणानि परिहरेत्, पूर्णनदीसमुद्राविदितपल्वलश्वभ्रकूपावतरणानि, भिन्नशून्यागारश्मशानविजनारण्यवासाग्निसम्भ्रमव्यालभुजङ्गकीटसेवाश्च, ग्रामाघातकलहशस्त्रसन्निपातव्यालसरीसृपशृङ्गिसन्निकर्षांश्च ||९१||
🔊 Audio coming soon
ప్రపాతో నిర్ఝరపతనం| కూపాంతావతరణాని పరిహరేదితి సంబంధః; అవిదితోఽజ్ఞాతస్వరూపః; పల్వలం ఖాతగర్తః, అవతరణం ప్రవేశః; అత్రాపి పరిహరేదితి సంబంధః| భిన్నశూన్యాగారం పతితగృహం జనరహితగృహం చ, విజనం నిర్జనం, అరణ్యం అటవీ, అగ్నిసంభ్రమ ఉత్పాతప్రదీప్తః, వ్యాలా వ్యాఘ్రాదయః, కీటా వృశ్చికాదయః, గ్రామాఘాతో మారీభయజన్యగ్రామహననం, సరీసృపః కృష్ణసర్పః, సన్నికర్షం నైకట్యం పరిహరేదితి సంబంధః| పూర్వమగ్నేర్హేమంతాదావతిశైత్యాదభిప్రేతస్యాపి సేవా అత్యంతోపాసనం నిషిద్ధం, అత్ర తు గ్రీష్మాదౌ తస్య సాన్నిధ్యమపి నిషిద్ధమితి బుధ్యతే| తథా పూర్వం వ్యాలభుజంగయోరపి సేవా పునః పునర్నికటోపాసనం నిషిద్ధం, అత్ర తు విశ్వస్తయోః సాన్నిధ్యమపి నిషిధ్యత ఇతి న పౌనరుక్త్యం||91||
Adhikarana 39 (92) · Śloka 92
నాగ్నిగోగురుబ్రాహ్మణప్రేంఖాదంపత్యంతరేణ యాయాత్ | న శవమనుయాయాత్ | దేవగోబ్రాహ్మణచైత్యధ్వజరోగిపతితపాపకారిణాం చ ఛాయాం నాక్రమేత | నాస్తం గచ్ఛంతముద్యంతం వాఽఽదిత్యం వీక్షేత | గాం ధాపయంతీం ధయంతీం పరశస్యం వా చరంతీం న కస్మైచిదాచక్షీత, న చోల్కాపాతోత్పాతేంద్రధనూంషి | నాగ్నిం ముఖేనోపధమేత్ | నాపో భూమిం వా పాణిపాదేనాభిహన్యాత్ ||92||
नाग्निगोगुरुब्राह्मणप्रेङ्खादम्पत्यन्तरेण यायात् | न शवमनुयायात् | देवगोब्राह्मणचैत्यध्वजरोगिपतितपापकारिणां च छायां नाक्रमेत | नास्तं गच्छन्तमुद्यन्तं वाऽऽदित्यं वीक्षेत | गां धापयन्तीं धयन्तीं परशस्यं वा चरन्तीं न कस्मैचिदाचक्षीत, न चोल्कापातोत्पातेन्द्रधनूंषि | नाग्निं मुखेनोपधमेत् | नापो भूमिं वा पाणिपादेनाभिहन्यात् ||९२||
🔊 Audio coming soon
అగ్న్యోర్గుర్వోర్బ్రాహ్మణయోః ప్రేంఖయోర్దంపత్యోశ్చాంతరేణ న గచ్ఛేత్; ప్రేంఖా దోలా, దంపతీ జాయాపతీ| శవం మృతప్రాణిశరీరం| అనుగమనం పశ్చాద్గమనం; స్కంధదానాద్యధికారం వినేతి శేషః| చైత్యః శ్మశానవృక్షః| నాక్రమేత న లంఘయేత్| గాం సురభీం| ధాపయంతీం పాయయంతీం, వత్సమితి గమ్యతే, ధేట్ పానే| ధయంతీం స్వయం పిబంతీం కుండాదినిక్షిప్తపానీయప్రభృతీనీతి గమ్యతే| పరశస్యం పరక్షేత్రం| నాచక్షీత న కథయేత్| ఉల్కాపాత ఆకాశాజ్జ్వలదగ్నిపాతః; ఉత్పాతా దివ్యభౌమాంతరీక్షాస్త్రయః; తత్ర దివ్యాః ప్రతిమారోదనగంధర్వనగరదర్శనాదికాః, భౌమా భూకంపప్రభృతయః, ఆంతరిక్షాస్తారాపతనరవిపరివేషాదయః; ఏతాని కస్మైచిన్నాచక్షీతేత్యర్థః| ఉపధమేత్ నాగ్నిం ముఖేన జ్వాలయేదిత్యర్థః| అభిహన్యాదితి కారణం వినేతి శేషః||92||
Adhikarana 40 (93) · Śloka 93
న వేగాన్ ధారయేద్ వాతమూత్రపురీషాదీనాం | న బహిర్వేగాన్ గ్రామనగరదేవతాయతనశ్మశానచతుష్పథసలిలాశయపథి సన్నికృష్టానుత్సృజేన్న ప్రకాశం న వాయ్వగ్నిసలిలసోమార్కగోగురుప్రతిముఖం ||93||
न वेगान् धारयेद् वातमूत्रपुरीषादीनाम् | न बहिर्वेगान् ग्रामनगरदेवतायतनश्मशानचतुष्पथसलिलाशयपथि सन्निकृष्टानुत्सृजेन्न प्रकाशं न वाय्वग्निसलिलसोमार्कगोगुरुप्रतिमुखम् ||९३||
🔊 Audio coming soon
బహిర్వేగా వాతమూత్రపురీషాదీనాం| న ప్రకాశమితి ప్రకాశో యథా భవత్యేవం నోత్సృజేత్||93||
Adhikarana 41 (94) · Śloka 94
న భూమిం విలిఖేత్, నాసంవృతముఖః సదసి జృంభోద్గారకాసశ్వాసక్షవథూనుత్సృజేత్, న పర్యంకికావష్టంభపాదప్రసారణాని గురుసన్నిధౌ కుర్యాత్ ||94||
न भूमिं विलिखेत्, नासंवृतमुखः सदसि जृम्भोद्गारकासश्वासक्षवथूनुत्सृजेत्, न पर्यङ्किकावष्टम्भपादप्रसारणानि गुरुसन्निधौ कुर्यात् ||९४||
🔊 Audio coming soon
విలిఖేత్ నఖాదిభిః| న సభాయామసంవృతముఖో జృంభాదీన్ విసృజేత్| క్షవథుః ఛిక్కా| పర్యంకికా పర్యస్తికా| అవష్టంభోఽగ్రపృష్ఠపార్శ్వస్థితస్తంభాదిష్వవలంబనం; పరమార్థతస్తు అవష్టంభోఽవలంబో న పర్యాయశబ్దః||94||
Adhikarana 42 (95) · Śloka 95
న బాలకర్ణనాసాస్రోతోదశనాక్షివివరాణ్యభికుష్ణీయాత్ , న వీజయేత్ కేశముఖనఖవస్త్రగాత్రాణి, న గాత్రనఖవక్త్రవాదిత్రం కుర్యాత్, న కాష్ఠలోష్టతృణాదీనభిహన్యాచ్ఛింద్యాద్భింద్యాద్వా ||95||
न बालकर्णनासास्रोतोदशनाक्षिविवराण्यभिकुष्णीयात् , न वीजयेत् केशमुखनखवस्त्रगात्राणि, न गात्रनखवक्त्रवादित्रं कुर्यात्, न काष्ठलोष्टतृणादीनभिहन्याच्छिन्द्याद्भिन्द्याद्वा ||९५||
🔊 Audio coming soon
స్రోతాంసి పాయూపస్థాదీని, ఏతేషాం వివరాణి ఛిద్రాణి; నాభికుష్ణీయాత్ నాభికర్షేత్, న మలం స్పృశేదిత్యర్థః| న వీజయేత్ న కంపయేత్| న గాత్రవాదిత్రం న గాత్రం వాద్యభాండం కుర్యాత్||95||
Adhikarana 43 (96) · Śloka 96
న ప్రతివాతాతపం సేవేత, న భుక్తమాత్రోఽగ్నిముపాసీత, నోత్కటకాల్పకాష్ఠాసనమధ్యాసీత, న గ్రీవాం విషమం ధారయేత్, న విషమకాయః క్రియాం భజేత భుంజీత వా, న ప్రతతమీక్షేత విశేషాజ్జ్యోతిర్భాస్కరసూక్ష్మచలభ్రాంతాని, న భారం శిరసా వహేత్, న స్వప్నజాగరణశయనాసనస్థానచంక్రమణయానవాహనప్రధావనలంఘనప్లవనప్రతరణహాస్యభాష్యవ్యవాయవ్యాయామాదీనుచితానప్యతిసేవేత ||96||
न प्रतिवातातपं सेवेत, न भुक्तमात्रोऽग्निमुपासीत, नोत्कटकाल्पकाष्ठासनमध्यासीत, न ग्रीवां विषमं धारयेत्, न विषमकायः क्रियां भजेत भुञ्जीत वा, न प्रततमीक्षेत विशेषाज्ज्योतिर्भास्करसूक्ष्मचलभ्रान्तानि, न भारं शिरसा वहेत्, न स्वप्नजागरणशयनासनस्थानचङ्क्रमणयानवाहनप्रधावनलङ्घनप्लवनप्रतरणहास्यभाष्यव्यवायव्यायामादीनुचितानप्यतिसेवेत ||९६||
🔊 Audio coming soon
న ప్రతివాతాతపమితి అభిముఖం వాతమాతపం వా న సేవేత| నాధ్యాసీత నోపవిశేదిత్యర్థః| ఆసనశబ్ద ఉత్కటకాదిభిస్త్రిభిః సహ ప్రత్యేకమభిసంబధ్యతే| ప్రతతం విస్ఫారితాక్షం నేక్షేత; జ్యోతిరగ్నిశిఖా, తారకేత్యన్యే| దివా స్వప్నజాగరణాదీని స్వభ్యస్తాన్యప్యేతాని హితాహితాని నాతిక్రాంతప్రమాణం భజేత్| స్థానం ఊర్ధ్వస్థితిం, చంక్రమణం గతాగతం, యానం రథాది, వాహనం హస్త్యశ్వాది, లంఘనం ఖేయగర్తాద్యుత్క్రమణం, ప్లవనం ఉత్ప్లుత్యోత్ప్లుత్య గమనం, ప్రతరణం నద్యాదీనాం బాహుభ్యాం తరణం||96||
Adhikarana 44 (97) · Śloka 97
ఉచితాదప్యహితాత్ క్రమశో విరమేత్, హితమనుచితమప్యాసేవేత క్రమశః, న చైకాంతతః పాదహీనాత్ ||97||
उचितादप्यहितात् क्रमशो विरमेत्, हितमनुचितमप्यासेवेत क्रमशः, न चैकान्ततः पादहीनात् ||९७||
🔊 Audio coming soon
స్వభ్యస్తాదపి యవకాదేః క్రమేణైవ నివర్తయేదిత్యర్థః; సహసా పరివర్తనే రోగో మరణం వా| క్రమశో హితం రక్తశాల్యాది| అనుచితం అనభ్యస్తం, క్రమశ ఇతి తత్రాభ్యస్తాదహితాద్విరామే యథాక్రమం పాదస్యాపచయః, తథా తస్యాభ్యసనీయస్య యథాక్రమమభ్యాసే పాదస్యైవ ప్రక్షేపః; ఏవం హితాహితయోశ్చతుర్థాంశస్య షోడశాంశస్య వాఽఽవాపోద్ధారాభ్యాం షోడశాహోభిరహితస్య సర్వస్య త్యాగో హితస్య సర్వస్య ప్రాప్తిరితి||97||
Adhikarana 45 (98) · Śloka 98
నావాక్శిరాః శయీత, న భిన్నపాత్రే భుంజీత, న వినా పాత్రేణ, నాంజలిపుటేనాపః పిబేత్, కాలే హితమితస్నిగ్ధమధురప్రాయమాహారం వైద్యప్రత్యవేక్షితమశ్నీయాత్, గ్రామగణగణికాపణికశత్రుసత్రశఠపతితభోజనాని పరిహరేత్, శేషాణ్యపి చానిష్టరూపరసగంధస్పర్శశబ్దమానసాని, అన్యాన్యేవంగుణాన్యపి సంభ్రమదత్తాని, (తాన్యపి) మక్షికాబాలోపహతాని , నాప్రక్షాలితపాదో భుంజీత న మూత్రోచ్చారపీడితో న సంధ్యయోర్నానుపాశ్రితో నాతీతకాలం హీనమతిమాత్రం (నోద్ధృతస్నేహం) చేతి ||98||
नावाक्शिराः शयीत, न भिन्नपात्रे भुञ्जीत, न विना पात्रेण, नाञ्जलिपुटेनापः पिबेत्, काले हितमितस्निग्धमधुरप्रायमाहारं वैद्यप्रत्यवेक्षितमश्नीयात्, ग्रामगणगणिकापणिकशत्रुसत्रशठपतितभोजनानि परिहरेत्, शेषाण्यपि चानिष्टरूपरसगन्धस्पर्शशब्दमानसानि, अन्यान्येवङ्गुणान्यपि सम्भ्रमदत्तानि, (तान्यपि) मक्षिकाबालोपहतानि , नाप्रक्षालितपादो भुञ्जीत न मूत्रोच्चारपीडितो न सन्ध्ययोर्नानुपाश्रितो नातीतकालं हीनमतिमात्रं (नोद्धृतस्नेहं) चेति ||९८||
🔊 Audio coming soon
అవాక్శిరా అధఃశిరా ఇత్యర్థః| భిన్నపాత్రే విదీర్ణపాత్రే| ప్రత్యవేక్షితం విలోకితం| గ్రామస్థాః సర్వే మిలిత్వా క్వచిత్ కించిద్ యద్భోజనం సంపాదయంతి తద్గ్రామభోజనం| గణా కథకచారణాదయః, గణికా వేశ్యా, పణిక ఇతరవణిక్, శత్రుః విపక్షః, సత్రం యజ్ఞః, పతితః స్వకీయాచారభ్రష్టః| అనిష్టశబ్దో రూపాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అనిష్టశబ్దః కుత్సితధ్వనిః; అనిష్టమానసం చిత్తానభిప్రేతం| అన్యానీతి అనిష్టరూపాదిభ్యోఽన్యాని ఇష్టరూపరసాదీని వా, ఏవంగుణాన్యపీతి గ్రామాదిభ్యః శేషాణ్యపీత్యర్థః| సంభ్రమదత్తానీతి మిలిత్వా దత్తాని, భోజనాని పరిహరేదితి శేషః| (సర్వాణ్యేవ కిం త్వరయా దత్తాని పరిహరేదిత్యాహ- తాన్యపీత్యాది|) ఉచ్చారో విష్ఠా| నానుపాశ్రిత ఆశ్రితాన్వితో న భుంజీత| నాతీతకాలం నాతిక్రాంతకాలమిత్యర్థః, (సస్నేహవస్తుని పీడనేన స్నేహాద్భిన్నం యత్తదుద్ధృతస్నేహం|)||98||
Adhikarana 46 (99-100) · Śloka 100
న భుంజీతోద్ధృతస్నేహం నష్టం పర్యుషితం పయః | న నక్తం దధి భుంజీత న చాప్యఘృతశర్కరం ||99|| నాముద్గయూషం నాక్షౌద్రం నోష్ణం నామలకైర్వినా | అన్యథా జనయేత్ కుష్ఠవిసర్పాదీన్ గదాన్ బహూన్ | నాత్మానముదకే పశ్యేన్న నగ్నః ప్రవిశేజ్జలం ||100||
न भुञ्जीतोद्धृतस्नेहं नष्टं पर्युषितं पयः | न नक्तं दधि भुञ्जीत न चाप्यघृतशर्करम् ||९९|| नामुद्गयूषं नाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना | अन्यथा जनयेत् कुष्ठविसर्पादीन् गदान् बहून् | नात्मानमुदके पश्येन्न नग्नः प्रविशेज्जलम् ||१००||
🔊 Audio coming soon
ఉద్ధృతస్నేహం చ సుమంథనేనైవ స్నేహాద్భిన్నం, అత్ర స్నేహో ఘృతం| న నక్తం దధీత్యాది| న చాప్యలవణం న వాఽప్యుదకవర్జితం దధి భుంజీత||99-100||
Adhikarana 47 (101) · Śloka 101
ద్యూతమద్యాతిసేవాప్రతిభూత్వసాక్షిత్వసమాహ్వానగోష్ఠీవాదిత్రాణి న సేవేత, స్రజం ఛత్రోపానహౌ కనకమతీతవాసాంసి న చాన్యైర్ధృతాని ధారయేత్, బ్రాహ్మణమగ్నిం గాం చ నోచ్ఛిష్టః స్పృశేత్ ||101||
द्यूतमद्यातिसेवाप्रतिभूत्वसाक्षित्वसमाह्वानगोष्ठीवादित्राणि न सेवेत, स्रजं छत्रोपानहौ कनकमतीतवासांसि न चान्यैर्धृतानि धारयेत्, ब्राह्मणमग्निं गां च नोच्छिष्टः स्पृशेत् ||१०१||
🔊 Audio coming soon
ప్రతిభూః లగ్నకః, నిష్కారణమాహూయ స్వేచ్ఛాలాపకథనం సమాహ్వానం| వాదిత్రాణి మృదంగాదీని| అతీతవాసాంసి జీర్ణవస్త్రాణి, అన్యైర్విధృతాని న ప్రక్షాల్య ధారయేత్||101||
Adhikarana 48 (102-106) · Śloka 107
భవంతి చాత్ర- యస్మిన్ యస్మిన్నృతౌ యే యే దోషాః కుప్యంతి దేహినాం | తేషు తేషు ప్రదాతవ్యా రసాస్తే తే విజానతా ||102|| వర్షాసు న పిబేత్తోయం పిబేచ్ఛరది మాత్రయా | వర్షాసు చతురో మాసాన్ మాత్రావదుదకం పిబేత్ ||103|| ఉష్ణం హైమే వసంతే చ కామం గ్రీష్మే తు శీతలం | హేమంతే చ వసంతే చ సీధ్వరిష్టౌ పిబేన్నరః ||104|| శృతశీతం పయో గ్రీష్మే ప్రావృట్కాలే రసం పిబేత్ | యూషం వర్షతి, తస్యాంతే ప్రపిబేచ్ఛీతలం జలం ||105|| స్వస్థ ఏవమతోఽన్యస్తు దోషాహారగతానుగః | స్నేహం సైంధవచూర్ణేన పిప్పలీభిశ్చ సంయుతం ||106|| పిబేదగ్నివివృద్ధ్యర్థం న చ వేగాన్ విధారయేత్ |107|
भवन्ति चात्र- यस्मिन् यस्मिन्नृतौ ये ये दोषाः कुप्यन्ति देहिनाम् | तेषु तेषु प्रदातव्या रसास्ते ते विजानता ||१०२|| वर्षासु न पिबेत्तोयं पिबेच्छरदि मात्रया | वर्षासु चतुरो मासान् मात्रावदुदकं पिबेत् ||१०३|| उष्णं हैमे वसन्ते च कामं ग्रीष्मे तु शीतलम् | हेमन्ते च वसन्ते च सीध्वरिष्टौ पिबेन्नरः ||१०४|| शृतशीतं पयो ग्रीष्मे प्रावृट्काले रसं पिबेत् | यूषं वर्षति, तस्यान्ते प्रपिबेच्छीतलं जलम् ||१०५|| स्वस्थ एवमतोऽन्यस्तु दोषाहारगतानुगः | स्नेहं सैन्धवचूर्णेन पिप्पलीभिश्च संयुतम् ||१०६|| पिबेदग्निविवृद्ध्यर्थं न च वेगान् विधारयेत् |१०७|
🔊 Audio coming soon
అన్నం నియమ్య కాలేన వర్షాదిఋతులక్షణేనాపి పానం నియమయన్నాహ- వర్షాస్విత్యాది| న పిబేత్ ఈషత్ పిబేదిత్యర్థః| పిబేచ్ఛరది మాత్రయేతి మాత్రాశబ్దోఽల్పవచనః| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- కామమభిలాషపూర్ణం, న త్వతిశయేన| సీధ్వరిష్టౌ మద్యారిష్టయోరుదకం పిబేదిత్యర్థః| సీధుః సస్యకః, అరిష్టః అభయారిష్టాదికః, పయోఽత్ర క్షీరం| తస్యాంతే వర్షాంతే| అతోఽన్య ఇతి అస్వస్థః| దోషాహారగతానుగో భవేత్ దోషా వాతాదయః; తత్ర వాతే స్నిగ్ధముష్ణం, పిత్తే శీతం, కఫే రూక్షోష్ణం; ఆహారగతానుగ ఇతి ‘ఉష్ణోదకానుపానం తు స్నేహానామథ శస్యతే’ ఇత్యాది| వేగవిధారణం హి అగ్నినాశనం||102-106||-
Adhikarana 49 (107-109) · Śloka 109
అగ్నిదీప్తికరం నౄణాం రోగాణాం శమనం ప్రతి ||107|| ప్రావృట్శరద్వసంతేషు సమ్యక్ స్నేహాదిమాచరేత్ | కఫే ప్రచ్ఛర్దనం పిత్తే విరేకో బస్తిరీరణే ||108|| శస్యతే త్రిష్వపి సదా వ్యాయామో దోషనాశనః | భుక్తం విరుద్ధమప్యన్నం వ్యాయామాన్న ప్రదుష్యతి ||109||
अग्निदीप्तिकरं नॄणां रोगाणां शमनं प्रति ||१०७|| प्रावृट्शरद्वसन्तेषु सम्यक् स्नेहादिमाचरेत् | कफे प्रच्छर्दनं पित्ते विरेको बस्तिरीरणे ||१०८|| शस्यते त्रिष्वपि सदा व्यायामो दोषनाशनः | भुक्तं विरुद्धमप्यन्नं व्यायामान्न प्रदुष्यति ||१०९||
🔊 Audio coming soon
స్వస్థాతురయోరుభయోరపి వక్ష్యమాణం శోధనం నిర్దిశన్నాహ- కఫ ఇత్యాది| ఈరణే వాతే| అపిశబ్దో వ్యాయామక్రియాఫలానాం ప్రాగుక్తానామపీహానువర్తనం సముచ్చినోతి| న ప్రదుష్యతి న దోషకరం భవతి||107-109||
Adhikarana 50 (110-129) · Śloka 130
ఉత్సర్గమైథునాహారశోధనే స్యాత్తు తన్మనాః | నేచ్ఛేద్దోషచయాత్ ప్రాజ్ఞః పీడాం వా కాయమానసీం ||110|| అతిస్త్రీసంప్రయోగాచ్చ రక్షేదాత్మానమాత్మవాన్ | శూలకాసజ్వరశ్వాసకార్శ్యపాండ్వామయక్షయాః ||111|| అతివ్యవాయాజ్జాయంతే రోగాశ్చాక్షేపకాదయః | ఆయుష్మంతో మందజరా వపుర్వర్ణబలాన్వితాః ||112|| స్థిరోపచితమాంసాశ్చ భవంతి స్త్రీషు సంయతాః | త్రిభిస్త్రిభిరహోభిర్వా సమీయాత్ ప్రమదాం నరః ||113|| సర్వేష్వృతుషు, ఘర్మేషు పక్షాత్ పక్షాద్వ్రజేద్బుధః | రజస్వలామకామాం చ మలినామప్రియాం తథా ||114|| వర్ణవృద్ధాం వయోవృద్ధాం తథా వ్యాధిప్రపీడితాం | హీనాంగీం గర్భిణీం ద్వేష్యాం యోనిదోషసమన్వితాం ||115|| సగోత్రాం గురుపత్నీం చ తథా ప్రవ్రజితామపి | సంధ్యాపర్వస్వగమ్యాం చ నోపేయాత్ ప్రమదాం నరః ||116|| గోసర్గే చార్ధరాత్రే చ తథా మధ్యందినేషు చ | లజ్జాసమావహే దేశే వివృతేఽశుద్ధ ఏవ చ ||117|| క్షుధితో వ్యాధితశ్చైవ క్షుబ్ధచిత్తశ్చ మానవః | వాతవిణ్మూత్రవేగీ చ పిపాసురతిదుర్బలః ||118|| తిర్యగ్యోనావయోనౌ చ ప్రాప్తశుక్రవిధారణం | దుష్టయోనౌ విసర్గం తు బలవానపి వర్జయేత్ ||119|| రేతసశ్చాతిమాత్రం తు మూర్ధావరణమేవ చ | స్థితావుత్తానశయనే విశేషేణైవ గర్హితం ||120|| క్రీడాయామపి మేధావీ హితార్థీ పరివర్జయేత్ | రజస్వలాం ప్రాప్తవతో నరస్యానియతాత్మనః ||121|| దృష్ట్యాయుస్తేజసాం హానిరధర్మశ్చ తతో భవేత్ | లింగినీం గురుపత్నీం చ సగోత్రామథ పర్వసు ||122|| వృద్ధాం చ సంధ్యయోశ్చాపి గచ్ఛతో జీవితక్షయః | గర్భిణ్యా గర్భపీడా స్యాద్ వ్యాధితాయాం బలక్షయః ||123|| హీనాంగీం మలినాం ద్వేష్యాం కామం వంధ్యామసంవృతే | దేశేఽశుద్ధే చ శుక్రస్య మనసశ్చ క్షయో భవేత్ ||124|| క్షుధితః క్షుబ్ధచిత్తశ్చ మధ్యాహ్నే తృషితోఽబలః | స్థితశ్చ హానిం శుక్రస్య వాయోః కోపం చ విందతి ||125|| అతిప్రసంగాద్భవతి శోషః శుక్రక్షయావహః | వ్యాధితస్య రుజా ప్లీహ్ని మృత్యుర్మూర్చ్ఛా చ జాయతే ||126|| ప్రత్యూషస్యర్ధరాత్రే చ వాతపిత్త ప్రకుప్యతః | తిర్యగ్యోనావయోనౌ చ దుష్టయోనౌ తథైవ చ ||127|| ఉపదంశస్తథా వాయోః కోపః శుక్రస్య చ క్షయః | ఉచ్చారితే మూత్రితే చ రేతసశ్చ విధారణే ||128|| ఉత్తానే చ భవేచ్ఛీధ్రం శుక్రాశ్మర్యాస్తు సంభవః | సర్వం పరిహరేత్తస్మాదేతల్లోకద్వయేఽహితం ||129|| శుక్రం చోపస్థితం మోహాన్న సంధార్యం కథంచన |130|
उत्सर्गमैथुनाहारशोधने स्यात्तु तन्मनाः | नेच्छेद्दोषचयात् प्राज्ञः पीडां वा कायमानसीम् ||११०|| अतिस्त्रीसम्प्रयोगाच्च रक्षेदात्मानमात्मवान् | शूलकासज्वरश्वासकार्श्यपाण्ड्वामयक्षयाः ||१११|| अतिव्यवायाज्जायन्ते रोगाश्चाक्षेपकादयः | आयुष्मन्तो मन्दजरा वपुर्वर्णबलान्विताः ||११२|| स्थिरोपचितमांसाश्च भवन्ति स्त्रीषु संयताः | त्रिभिस्त्रिभिरहोभिर्वा समीयात् प्रमदां नरः ||११३|| सर्वेष्वृतुषु, घर्मेषु पक्षात् पक्षाद्व्रजेद्बुधः | रजस्वलामकामां च मलिनामप्रियां तथा ||११४|| वर्णवृद्धां वयोवृद्धां तथा व्याधिप्रपीडिताम् | हीनाङ्गीं गर्भिणीं द्वेष्यां योनिदोषसमन्विताम् ||११५|| सगोत्रां गुरुपत्नीं च तथा प्रव्रजितामपि | सन्ध्यापर्वस्वगम्यां च नोपेयात् प्रमदां नरः ||११६|| गोसर्गे चार्धरात्रे च तथा मध्यन्दिनेषु च | लज्जासमावहे देशे विवृतेऽशुद्ध एव च ||११७|| क्षुधितो व्याधितश्चैव क्षुब्धचित्तश्च मानवः | वातविण्मूत्रवेगी च पिपासुरतिदुर्बलः ||११८|| तिर्यग्योनावयोनौ च प्राप्तशुक्रविधारणम् | दुष्टयोनौ विसर्गं तु बलवानपि वर्जयेत् ||११९|| रेतसश्चातिमात्रं तु मूर्धावरणमेव च | स्थितावुत्तानशयने विशेषेणैव गर्हितम् ||१२०|| क्रीडायामपि मेधावी हितार्थी परिवर्जयेत् | रजस्वलां प्राप्तवतो नरस्यानियतात्मनः ||१२१|| दृष्ट्यायुस्तेजसां हानिरधर्मश्च ततो भवेत् | लिङ्गिनीं गुरुपत्नीं च सगोत्रामथ पर्वसु ||१२२|| वृद्धां च सन्ध्ययोश्चापि गच्छतो जीवितक्षयः | गर्भिण्या गर्भपीडा स्याद् व्याधितायां बलक्षयः ||१२३|| हीनाङ्गीं मलिनां द्वेष्यां कामं वन्ध्यामसंवृते | देशेऽशुद्धे च शुक्रस्य मनसश्च क्षयो भवेत् ||१२४|| क्षुधितः क्षुब्धचित्तश्च मध्याह्ने तृषितोऽबलः | स्थितश्च हानिं शुक्रस्य वायोः कोपं च विन्दति ||१२५|| अतिप्रसङ्गाद्भवति शोषः शुक्रक्षयावहः | व्याधितस्य रुजा प्लीह्नि मृत्युर्मूर्च्छा च जायते ||१२६|| प्रत्यूषस्यर्धरात्रे च वातपित्त प्रकुप्यतः | तिर्यग्योनावयोनौ च दुष्टयोनौ तथैव च ||१२७|| उपदंशस्तथा वायोः कोपः शुक्रस्य च क्षयः | उच्चारिते मूत्रिते च रेतसश्च विधारणे ||१२८|| उत्ताने च भवेच्छीध्रं शुक्राश्मर्यास्तु सम्भवः | सर्वं परिहरेत्तस्मादेतल्लोकद्वयेऽहितम् ||१२९|| शुक्रं चोपस्थितं मोहान्न सन्धार्यं कथञ्चन |१३०|
🔊 Audio coming soon
శోధనే వమనవిరేచనే| తన్మనా ఉత్సర్గాదిమనా నాన్యచిత్త ఇత్యర్థః| దోషచయాదిశంకామప్రాప్తః ప్రాజ్ఞః శోధనాదినా కాయమానసీం పీడాం నేచ్ఛేదిత్యర్థః| అత్ర ఆత్మా శరీరం| ఆత్మవాన్ బుద్ధివాన్| స్థిరోపచితమాంసా ఇతి కఠినస్థిరమాంసా ఇత్యర్థః| సమీయాత్ గచ్ఛేత్| అకామాం మైథునానభిలాషిణీం| వర్ణవృద్ధాం వర్ణశ్రేష్ఠామిత్యర్థః, యథా శూద్రో న వైశ్యాం, వైశ్యో న క్షత్రియాం, క్షత్రియో న బ్రాహ్మణీమితి| ద్వేష్యాం శత్రుభూతాం| ప్రవ్రజితాం గృహీతవ్రతాం| సంధ్యాపర్వసు పక్షాంతరే నాన్వష్టకాదిషు| అగమ్యా స్వసృదుహితృప్రభృతయః| నోపేయాత్ న గచ్ఛేత్| గోసర్గే ప్రభాతే| వివృతే అనాచ్ఛాదితే దేశే ఇత్యర్థః| అశుద్ధే మనసోఽప్రియే కలుషితదేశే ఇత్యర్థః| క్షుబ్ధచిత్తః భీతచిత్తః | తిర్యగ్యోనిః అజాదిః| అయోని ముఖాదిమైథునం, యథా దాక్షిణాత్యాః స్త్రియో ముఖే మైథునం కారయంతి| ప్రాప్తశుక్రవిధారణమితి ఏషు శుక్రపాతో న కార్య ఇత్యర్థః, చలితశుక్రవిధారణం న కార్యమితి వాఽర్థః| దుష్టయోనౌ స్వభావదుష్టయోనౌ| రేతసశ్చాతిమాత్రం తు విసర్గం వివర్జయేదితి సంబంధః| మూర్ధావరణం లింగమణేరావరణం, యథా దాక్షిణాత్యాః కృత్త్రిమమణిం కారయంతీతి జేజ్జటః; క్వచిత్ పుస్తకే ‘మూర్ధాహననమేవ చ’ ఇతి పాఠః, తత్ర రహసి హర్షేణ శిరస్తాడనం పరిత్యజేత్| యథాఽఽహ వృద్ధవాగ్భటః “మూర్ధాభిఘాతం పరిహరేత్”, (అ.సం.సూ.అ.9) లఘువాగ్భటోఽపి,- “పర్వాణ్యనంగం దివసం శిరోహృదయతాడనం” (వా.సూ.అ.7) ఇతి | స్థితావితి స్థానం స్థితిరూర్ధ్వీభావః, తత్ర రేతసో విసర్గం వర్జయేత్| ఉత్తానశయనేఽపి రేతసో విసర్గం పరివర్జయేత్| ఏతయోః క్రీడాయామపి రేతోవిసర్గం పరివర్జయేత్| అనియతాత్మనః అజితేంద్రియస్య| వృద్ధాం వర్ణవయోభ్యాం వృద్ధాం| అసంవృతే దేశే అనాచ్ఛాదితదేశే ఇత్యర్థః| అశుద్ధే కలుషే ఇత్యర్థః| మనసః క్షయోఽప్రకర్షతా, వంధ్యామితి యద్యపి ఉద్దేశశాస్త్రే వంధ్యాపదం నాస్తి తథాఽపి యోనిదోషసమన్వితామిత్యనేన పదేనోపగృహీతం | ఉచ్చారితే పురీషవేగవతి| మూత్రితే మూత్రవేగయుక్తే| అధఃస్థితః పుమానుత్తానః, తదుపరిస్థా నారీ, యద్యపి అప్రియాఽగమ్యామూర్ధాభిఘాతానాం సేవనే దూషణం నాభిహితం, తథాఽప్యప్రియాయాం ద్వేష్యామివ శుక్రస్య మనసశ్చ క్షయో భవతి, అగమ్యాసు చ వర్ణవృద్ధాయామివ జీవితక్షయః, మూర్ధాభిఘాతే చ తంత్రాంతరాద్దూషణం జ్ఞేయం, తథా చ వృద్ధవాగ్భటః,- “తిమిరాదిగదోత్పత్తిర్మూర్ధాభిహననాద్ ధ్రువం” (అ.సం.సూ.అ.9)- ఇతి||110-129||-
Adhikarana 51 (130-132) · Śloka 132
వయోరూపగుణోపేతాం తుల్యశీలాం కులాన్వితాం ||130|| అభికామోఽభికామాం తు హృష్టో హృష్టామలంకృతాం | సేవేత ప్రమదాం యుక్త్యా వాజీకరణబృంహితః ||131|| భక్ష్యాః సశర్కరాః క్షీరం ససితం రస ఏవ చ | స్నానం సవ్యజనం స్వప్నో వ్యవాయాంతే హితాని తు ||132||
वयोरूपगुणोपेतां तुल्यशीलां कुलान्विताम् ||१३०|| अभिकामोऽभिकामां तु हृष्टो हृष्टामलङ्कृताम् | सेवेत प्रमदां युक्त्या वाजीकरणबृंहितः ||१३१|| भक्ष्याः सशर्कराः क्षीरं ससितं रस एव च | स्नानं सव्यजनं स्वप्नो व्यवायान्ते हितानि तु ||१३२||
🔊 Audio coming soon
గుణో దాక్షిణ్యాదిః| తుల్యశీలాం సమానస్వభావాం| అభికామః సాభిలాషః| అభికామాం వృషస్యంతీం సకామామిత్యర్థః| రసో మాంసరసః| వ్యజనం వ్యజనానిలః| నను చాస్య విధేరసంభవ ఏవ, తథాహి- రాత్రావేవాభిగమనముక్తం, రాత్రౌ చ స్నానభోజనాదిభిరజీర్ణాదిదోషః స్యాత్, తత్ కథం మైథునాంతే స్నానాదివిధిః? సత్యం, అధికశుక్రాణాం నరాణాం దివా మైథునగామినామయం స్నానవిధిర్వ్యవస్థాపిత ఇతి భావః; అథవా గ్రీష్మే సాయం స్నానం భోజనం చ సంభావ్యతే ఏవేతి న దోషః||130-132||
Adhikarana 52 (133) · Śloka 133
ముఖమాత్రం సమాసేన సద్వృత్తస్యైతదీరితం | ఆరోగ్యమాయురర్థో వా నాసద్భిః ప్రాప్యతే నృభిః ||133||
मुखमात्रं समासेन सद्वृत्तस्यैतदीरितम् | आरोग्यमायुरर्थो वा नासद्भिः प्राप्यते नृभिः ||१३३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమతివిస్తృతత్వాత్ ప్రధానమాత్రమేవైతదీరితం న పునరత్రాప్రధానమపీత్యాహ- ముఖమాత్రమిత్యాది| ముఖమాత్రం ప్రధానమాత్రం, సమాసేన సంక్షేపేణ| నాసద్భిః అనాచారైః| నృభిః పురుషైః| (కేచిదస్మిన్నధ్యాయే ‘యస్మిన్ యస్మిన్నృతౌ’ ఇత్యాదికం తథా స్త్రీప్రయోగక్రమం చాధీయంతే; తదసమ్యక్, పంజికాయాం దూషితత్వాత్)||133||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానేఽనాగతాబాధచికిత్సితం నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః ||24||
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽनागताबाधचिकित्सितं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సాస్థానే చతుర్వింశతితమోఽధ్యాయః||24||