37. anuvāsanōttarabasticikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

അഥാതോऽനുവാസനോത്തരബസ്തിചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨|| വിരേചനാത് സപ്തരാത്രേ ഗതേ ജാതബലായ വൈ | കൃതാന്നായാനുവാസ്യായ സമ്യഗ്ദേയോऽനുവാസനഃ ||൩||

അനുവാസ്യഃ സപ്തരാത്രാദ്വിരേചിത ഇതി യദുക്തം തദ്ബലലാഭേ ഏവ നാന്യഥേതി ദര്ശയന്നാഹ- വിരേചനാദിത്യാദി| ജാതബലായേതി ജാതബലസ്യൈവാനുവാസനം ദേയം, യത ഉത്പന്നബലസ്യൈവാഗ്നിര്ബലവാനനുവാസനഹേതുഃ| തഥാ ചോക്തം- “പശ്ചാദഗ്നിബലം ജ്ഞാത്വാ സമ്യഗ്ദേയോऽനുവാസനഃ”| ‘കൃതാഹാരായ സായഹ്നേ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, ‘കൃതാഹാരായ സതതമ്’ ഇത്യന്യേ| തത്ര ന കദാചിദപ്യകൃതാഹാരായേതി സതതഗ്രഹണാര്ഥഃ||൧-൩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

യഥാവയോ നിരൂഹാണാം യാ മാത്രാഃ പരികീര്തിതാഃ | പാദാവകൃഷ്ടാസ്താഃ കാര്യാഃ സ്നേഹബസ്തിഷു ദേഹിനാമ് ||൪||

വയോവിശേഷാനുരൂപമാത്രാമുപദിശന്നാഹ - യഥാവയോ നിരൂഹാണാമിത്യാദി| വയ ഇഹ സാംവത്സരികാദീനാം ശരീരാവസ്ഥാവിശേഷഃ| പാദാപകൃഷ്ടാഃ ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടാഃ| ചരകേऽപ്യുക്തം- “നിരൂഹപാദാംശസമേന തൈലേനാമ്ലാനിലഘ്നൌഷധസാധിതേന” (ച.സി.അ.൩) ഇതി| തന്ത്രാന്തരേऽപി- “ഷട്പലീ തു ഭവേച്ഛ്രേഷ്ഠാ ത്രിപലീ മധ്യമാ ഭവേത്| കനീയസ്യര്ധപലികാ ത്രിധാ മാത്രാऽനുവാസനേ”- ഇതി| ‘അര്ധാര്ധകൃഷ്ടാസ്താഃ കാര്യാ’ ഇതി അന്യേ പഠന്തി, തത്രാപി അര്ധസ്യാര്ധശ്ചതുര്ഥോ ഭാഗ ഏവേതി സ ഏവാര്ഥഃ||൪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

ഉത്സൃഷ്ടാനിലവിണ്മൂത്രേ നരേ ബസ്തിം വിധാപയേത് | ഏതൈര്ഹി വിഹതഃ സ്നേഹോ നൈവാന്തഃ പ്രതിപദ്യതേ ||൫|| സ്നേഹബസ്തിര്വിധേയസ്തു നാവിശുദ്ധസ്യ ദേഹിനഃ | സ്നേഹവീര്യം തഥാ ദത്തേ ദേഹം ചാനുവിസര്പതി ||൬||

ബസ്തേഃ പൂര്വകര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- ഉത്സൃഷ്ടേത്യാദി| യസ്മാദേതൈഃ കാരണൈരനുത്സൃഷ്ടൈരനിലവിണ്മൂത്രൈര്നേത്രദ്വാരാവരകൈരന്തര്വിഹതഃ| അവരുദ്ധോ ദത്തഃ സ്നേഹോ നൈവാന്തഃ പ്രതിപദ്യതേ നൈവാന്തഃ പ്രവിശതീത്യര്ഥഃ| ‘ഏതൈര്ഹി വിഹത’ ഇത്യത്ര ‘അന്യഥാ വിഹത’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തത്രാന്യഥാ അന്യേന പ്രകാരേണ, അനുത്സൃഷ്ടാനിലവിണ്മൂത്രത്വേനാവിശുദ്ധസ്യ ദേഹിന ഇത്യര്ഥഃ| അതോ വിണ്മൂത്രനിര്ഹരണേ കൃതേ സ്നേഹബസ്തിര്വിധീയതേ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹേത്യാദി| തഥാ തേന പ്രകാരേണ ശുദ്ധേ ശരീരേ സ്നേഹബസ്തിഃ സ്നേഹവീര്യം ദത്തേ ദദാതീത്യര്ഥഃ| “സ്നേഹോ ദോഷൈരപിഹിതഃ സ്രോതഃസ ന വിസര്പതി”- ഇതി കേചിദര്ധം പഠന്തി| അപിഹിത ആച്ഛാദിത ഇത്യര്ഥഃ||൫-൬||

Adhikarana 4 (7-14) · Śloka 14

അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി തൈലാനീഹ യഥാക്രമമ് | പാനാന്വാസനനസ്യേഷു യാനി ഹന്യുര്ഗദാന് ബഹൂന് ||൭|| ശടീപുഷ്കരകൃഷ്ണാഹ്വാമദനാമരദാരുഭിഃ | ശതാഹ്വാകുഷ്ഠയഷ്ട്യാഹ്വവചാബില്വഹുതാശനൈഃ ||൮|| സുപിഷ്ടൈര്ദ്വിഗുണക്ഷീരം തൈലം തോയചതുര്ഗുണമ് | പക്ത്വാ ബസ്തൌ വിധാതവ്യം മൂഢവാതാനുലോമനമ് ||൯|| അര്ശാംസി ഗ്രഹണീദോഷമാനാഹം വിഷമജ്വരമ് | കട്യൂരുപൃഷ്ഠകോഷ്ഠസ്ഥാന് വാതരോഗാംശ്ച നാശയേത് ||൧൦|| വചാപുഷ്കരകുഷ്ഠൈലാമദനാമരസിന്ധുജൈഃ | കാകോലീദ്വയയഷ്ട്യാഹ്വമേദായുഗ്മനരാധിപൈഃ ||൧൧|| പാഠാജീവകജീവന്തീഭാര്ഗീചന്ദനകട്ഫലൈഃ | സരലാഗുരുബില്വാമ്ബുവാജിഗന്ധാഗ്നിവൃദ്ധിഭിഃ ||൧൨|| വിഡങ്ഗാരഗ്വധശ്യാമാത്രിവൃന്മാഗധികര്ധിഭിഃ | പിഷ്ടൈസ്തൈലം പചേത് ക്ഷീരപഞ്ചമൂലരസാന്വിതമ് ||൧൩|| ഗുല്മാനാഹാഗ്നിഷങ്ഗാര്ശോഗ്രഹണീമൂത്രസങ്ഗിനാമ് | അന്വാസനവിധൌ യുക്തം ശസ്യതേऽനിലരോഗിണാമ് ||൧൪||

കേചിദത്ര വൃദ്ധസുശ്രുതാധ്യായിന ആമസ്നേഹസ്യ ഗുദോപദേഹേനാപി വ്യാപത്കരത്വമാലോക്യ പക്വതൈലാനി പ്രതിപാദയിതുകാമാഃ പ്രതിജ്ഞാം കുര്വന്തി- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| യഥാക്രമമിതി വാതാദിദോഷക്രമേണേത്യര്ഥഃ| യത്ര ശട്യാദൌ പൌഷ്കരം കുഷ്ഠം ച യത്പഠ്യതേ തത്ര പൌഷ്കരം മൂലം, തദ്വിടപശാഖാശ്ച കുഷ്ഠമിതി ജ്ഞേയമ്| അമരദാരുഃ ദേവദാരുഃ| സിന്ധുജം സൈന്ധവമ്| നരാധിപഃ കൃതമാലകഃ| സരതീതി സരലാ ത്രിവൃത്, വിരേചനീയത്വാത്| ശ്യാമാ വൃദ്ധദാരുകഃ| പഞ്ചമൂലം ബില്വാദിപഞ്ചമൂലം, തസ്യ രസഃ ക്വാഥഃ| അത്ര തൈലേ നരാധിപാരഗ്വധപാഠാത് സരലാത്രിവൃത്പാഠാച്ച ഏതയോര്ദ്വിഗുണാ മാത്രാ ദേയാ| ഉക്തം ച- “ഘൃതേ തൈലേ ച യോഗേ ച യദ് ദ്രവ്യം പുനരുച്യതേ| തദ്ദാതവ്യമിഹാചാര്യൈര്ഭാഗതോ ദ്വിഗുണം മതമ്”- ഇതി||൭-൧൪||

Adhikarana 5 (15-18) · Śloka 18

ചിത്രകാതിവിഷാപാഠാദന്തീബില്വവചാമിഷൈഃ | സരലാംശുമതീരാസ്നാനീലിനീചതുരങ്ഗുലൈഃ ||൧൫|| ചവ്യാജമോദകാകോലീമേദായുഗ്മസുരദ്രുമൈഃ | ജീവകര്ഷഭവര്ഷാഭൂബസ്തഗന്ധാശതാഹ്വയൈഃ ||൧൬|| രേണ്വശ്വഗന്ധാമഞ്ജിഷ്ഠാശടീപുഷ്കരതസ്കരൈഃ | സക്ഷീരം വിപചേത്തൈലം മാരുതാമയനാശനമ് ||൧൭|| ഗൃധ്രസീഖഞ്ജകുബ്ജാഢ്യമൂത്രോദാവര്തരോഗിണാമ് | ശസ്യതേऽല്പബലാഗ്നീനാം ബസ്താവാശു നിയോജിതമ് ||൧൮||

ആമിഷം ഗുഗ്ഗുലുഃ| സുരദ്രുമോ ദേവദാരുഃ| തസ്കരഃ ചോരകഃ||൧൫-൧൮||

Adhikarana 6 (19-26) · Śloka 26

ഭൂതികൈരണ്ഡവര്ഷാഭൂരാസ്നാവൃഷകരോഹിഷൈഃ | ദശമൂലസഹാഭാര്ഗീഷഡ്ഗ്രന്ഥാമരദാരുഭിഃ ||൧൯|| ബലാനാഗബലാമൂര്വാവാജിഗന്ധാമൃതാദ്വയൈഃ | സഹാചരവരീവിശ്വാകാകനാസാവിദാരിഭിഃ ||൨൦|| യവമാഷാതസീകോലകുലത്ഥൈഃ ക്വഥിതൈഃ ശൃതമ് | ജീവനീയപ്രതീവാപം തൈലം ക്ഷീരചതുര്ഗുണമ് ||൨൧|| ജങ്ഘോരുത്രികപാര്ശ്വാംസബാഹുമന്യാശിരഃസ്ഥിതാന് | ഹന്യാദ്വാതവികാരാംസ്തു ബസ്തിയോഗൈര്നിഷേവിതമ് ||൨൨|| ജീവന്ത്യതിബലാമേദാകാകോലീദ്വയജീവകൈഃ | ഋഷഭാതിവിഷാകൃഷ്ണാകാകനാസാവചാമരൈഃ ||൨൩|| രാസ്നാമദനയഷ്ട്യാഹ്വസരലാഭീരുചന്ദനൈഃ | സ്വയങ്ഗുപ്താശടീശൃങ്ഗീകലസീസാരിവാദ്വയൈഃ ||൨൪|| പിഷ്ടൈസ്തൈലഘൃതം പക്വം ക്ഷീരേണാഷ്ടഗുണേന തു | തച്ചാനുവാസനേ ദേയം ശുക്രാഗ്നിബലവര്ധനമ് ||൨൫|| ബൃംഹണം വാതപിത്തഘ്നം ഗുല്മാനാഹഹരം പരമ് | നസ്യേ പാനേ ച സംയുക്തമൂര്ധ്വജത്രുഗദാപഹമ് ||൨൬||

ഭൂതികം കത്തൃണം ഗന്ധതൃണാപരപര്യായമ്| ഗുഡൂചീ ഹരീതകീ ചേതി അമൃതാദ്വയമ്| സഹാചരഃ സൈരീയഃ , വരീ ശതാവരീ, വിശ്വാ ശുണ്ഠീ, കാകനാസാ വായസഫലാ||൧൯-൨൬||

Adhikarana 7 (27-29) · Śloka 29

മധുകോശീരകാശ്മര്യകടുകോത്പലചന്ദനൈഃ | ശ്യാമാപദ്മകജീമൂതശക്രാഹ്വാതിവിഷാമ്ബുഭിഃ ||൨൭|| തൈലപാദം പചേത് സര്പിഃ പയസാऽഷ്ടഗുണേന ച | ന്യഗ്രോധാദിഗണക്വാഥയുക്തം ബസ്തിഷു യോജിതമ് ||൧൮|| ദാഹാസൃഗ്ദരവീസര്പവാതശോണിതവിദ്രധീന് | പിത്തരക്തജ്വരാദ്യാംശ്ച ഹന്യാത് പിത്തകൃതാന് ഗദാന് ||൨൯||

ശ്യാമാ പ്രിയങ്ഗുഃ| ജീമൂതോ മുസ്തകഃ| തൈലസ്യ പാദശ്ചതുര്ഥാംശോ യസ്മിന് സര്പിഷി തത് തൈലപാദമ്||൨൭-൨൯||

Adhikarana 8 (30-32) · Śloka 32

മൃണാലോത്പലശാലൂകസാരിവാദ്വയകേശരൈഃ | ചന്ദനദ്വയഭൂനിമ്ബപദ്മബീജകസേരുകൈഃ ||൩൦|| പടോലകടുകാരക്താഗുന്ദ്രാപര്പടവാസകൈഃ | പിഷ്ടൈസ്തൈലഘൃതം പക്വം തൃണമൂലരസേന ച ||൩൧|| ക്ഷീരദ്വിഗുണസംയുക്തം ബസ്തികര്മണി യോജിതമ് | നസ്യേऽഭ്യഞ്ജനപാനേ വാ ഹന്യാത് പിത്തഗദാന് ബഹൂന് ||൩൨||

രക്താ മഞ്ജിഷ്ഠാ, ഗുന്ദ്രാ പട്ടോരകഭേദഃ| തൃണമൂലം കുശകാശാദിതൃണപഞ്ചമൂലമ്||൩൦-൩൨||

Adhikarana 9 (33-42) · Śloka 42

ത്രിഫലാതിവിഷാമൂര്വാത്രിവൃച്ചിത്രകവാസകൈഃ | നിമ്ബാരഗ്വധഷഡ്ഗ്രന്ഥാസപ്തപര്ണനിശാദ്വയൈഃ ||൩൩|| ഗുഡൂചീന്ദ്രസുരാകൃഷ്ണാകുഷ്ഠസര്ഷപനാഗരൈഃ | തൈലമേഭിഃ സമൈഃ പക്വം സുരസാദിരസാപ്ലുതമ് ||൩൪|| പാനാഭ്യഞ്ജനഗണ്ഡൂഷനസ്യബസ്തിഷു യോജിതമ് | സ്ഥൂലതാലസ്യകണ്ഡ്വാദീന് ജയേത്കഫകൃതാന് ഗദാന് ||൩൫|| പാഠാജമോദാശാര്ങ്ഗേഷ്ടാപിപ്പലീദ്വയനാഗരൈഃ | സരലാഗുരുകാലീയഭാര്ഗീചവ്യാമരദ്രുമൈഃ ||൩൬|| മരിചൈലാഭയാകട്വീശടീഗ്രന്ഥികകട്ഫലൈഃ | തൈലമേരണ്ഡതൈലം വാ പക്വമേഭിഃ സമായുതമ് ||൩൭|| വല്ലീകണ്ടകമൂലാഭ്യാം ക്വാഥേന ദ്വിഗുണേന ച | ഹന്യാദന്വാസനൈര്ദത്തം സര്വാന് കഫകൃതാന് ഗദാന് ||൩൮|| വിഡങ്ഗോദീച്യസിന്ധൂത്ഥശടീപുഷ്കരചിത്രകൈഃ | കട്ഫലാതിവിഷാഭാര്ങ്ഗീവചാകുഷ്ഠസുരാഹ്വയൈഃ ||൩൯|| മേദാമദനയഷ്ട്യാഹ്വശ്യാമാനിചുലനാഗരൈഃ | ശതാഹ്വാനീലിനീരാസ്നാകലസീവൃഷരേണുഭിഃ ||൪൦|| ബില്വാജമോദകൃഷ്ണാഹ്വാദന്തീചവ്യനരാധിപൈഃ | തൈലമേരണ്ഡതൈലം വാ മുഷ്കകാദിരസാപ്ലുതമ് ||൪൧|| പ്ലീഹോദാവര്തവാതാസൃഗ്ഗുല്മാനാഹകഫാമയാന് | പ്രമേഹശര്കരാര്ശാംസി ഹന്യാദാശ്വനുവാസനൈഃ ||൪൨||

ഇന്ദ്രസുരാ ഇന്ദ്രവാരുണീ| ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ ഭുമ്ഭുരുട്ടാകോ വേഷ്ടിതഫലഃ കാകമാച്യനുകാരഃ| കട്വീ കടുകാ| വിദാര്യാദികം പഞ്ചമൂലം വല്ലീസഞ്ജ്ഞകമ്| കരമര്ദാദികം തു കണ്ടകസഞ്ജ്ഞം പഞ്ചമൂലമ്| ശ്യാമാ വൃദ്ധദാരുകഃ| നിചുലോ ജലവേതസഃ| രേണുഃ പര്പടകഃ| മുഷ്കകാദിരസേന “മുഷ്കകപലാശധവ- ” (സൂ.അ.൩൮) ഇത്യാദിഗണസ്യ രസേന ക്വാഥേന ചതുര്ഗുണേന, പ്ലുതം മിശ്രിതം തിലതൈലമേരണ്ഡതൈലം വേതി തൈലദ്വയം കല്പ്യതേ| തത്ര ശട്യാദിവചാദിചിത്രകാദിഭൂതീകാദിതൈലാനി പ്രായശോ വാതരോഗേഷു, ജീവന്ത്യാദിമധുകാദിമൃണാലാദിതൈലാനി പിത്തരക്തരോഗാര്ദിതേഷു, ത്രിഫലാദിപാഠാദിതൈലദ്വയം കഫഗ്രസ്തേഷു, വിഡങ്ഗാദിതൈലം വാതേ കഫഭൂയിഷ്ഠേ, സംസര്ഗസന്നിപാതേഷു പുനരേതാന്യേവ യഥായഥമഭ്യ്ഹ്യൂ യോജ്യാനീതി ജ്ഞേയമ്| ഏതാനി ശട്യാദിതൈലാനി സാമാന്യസ്നേഹപാകപരിഭാഷയാ സാധനീയാനി||൩൩-൪൨||

Adhikarana 10 (43) · Śloka 43

അശുദ്ധമപി വാതേന കേവലേനാതിപീഡിതമ് | അഹോരാത്രസ്യ കാലേഷു സര്വേഷ്വേവാനുവാസയേത് ||൪൩||

പൂര്വം വിശുദ്ധദേഹസ്യ സ്നേഹബസ്തിം പ്രദര്ശ്യ ക്വചിദശുദ്ധസ്യാപി ദര്ശയന്നാഹ- അശുദ്ധമിത്യാദി| കേവലേന ധാതുക്ഷയഹേതുനാ| രിക്തേ ഹി ശരീരേ പ്രായേണ വിവൃതസ്രോതോമുഖമേവ ശരീരം, തത്ര ശുദ്ധ്യാ പുനരതിധാതുക്ഷയേണാതിതരാമേവ വാതരോഗഃ സ്യാത്, തേനാശുദ്ധേऽപി തത്ര സ്നേഹബസ്തിരിതി| അഹോരാത്രസ്യ കാലേഷു പൂര്വാഹ്ണാദിഷു, ‘ജീര്ണാന്നം ഭോജയിത്വാऽനുവാസയേത്’ ഇതി വക്ഷ്യമാണേന പൂരണീയമ്||൪൩||

Adhikarana 11 (44) · Śloka 44

രൂക്ഷസ്യ ബഹുവാതസ്യ ദ്വൌ ത്രീനപ്യനുവാസനാന് | ദത്ത്വാ സ്നിഗ്ധതനും ജ്ഞാത്വാ തതഃ പശ്ചാന്നിരൂഹയേത് ||൪൪||

രൂക്ഷസ്യ വാതാധികസ്യ വാതവേഗവിധാരണായ പ്രാഗേവ സ്നേഹബസ്തിം ദത്ത്വാ പശ്ചാച്ഛോധനോ ബസ്തിര്ദേയ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- രൂക്ഷസ്യേത്യാദി||൪൪||

Adhikarana 12 (45) · Śloka 45

അസ്നിഗ്ധമപി വാതേന കേവലേനാതിപീഡിതമ് | സ്നേഹപ്രഗാഢൈര്മതിമാന്നിരൂഹൈഃ സമുപാചരേത് ||൪൫||

കിഞ്ചിദസ്നിഗ്ധോऽപി യഥാऽऽസ്ഥാപനവിശേഷേണാസ്ഥാപനീയസ്തഥാ ദര്ശയന്നാഹ- അസ്നിഗ്ധമപീത്യാദി|- അസ്നിഗ്ധം ഈഷത്സ്നിഗ്ധം, നഞ് ഈഷദര്ഥേ, അനുദരാ കന്യേതി യഥാ| സ്നേഹപ്രഗാഢൈഃ സ്നേഹബഹുലൈഃ| ഏതേന പ്രാക് സ്നേഹവിധിവിരഹിതേ സ്നിഗ്ധമാസ്ഥാപനം വിഗമ്യതേ||൪൫||

Adhikarana 13 (46) · Śloka 46

അഥ സമ്യങ്നിരൂഢം തു വാതാദിഷ്വനുവാസയേത് | ബില്വയഷ്ട്യാഹ്വമദനഫലതൈലൈര്യഥാക്രമമ് ||൪൬||

നിരൂഹസ്യ പശ്ചാത്കര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- അഥേത്യാദി| ബില്വമൂലമധുയഷ്ടീമദനഫലക്വാഥസിദ്ധൈസ്തൈലൈഃ; കേചിത്തു ബില്വമൂലാദീനാം കല്കൈരിതി വദന്തി; അന്യേ തു ബില്വതൈലം- “ശതാഹ്വാഫലബില്വാഖ്യൈസ്തൈലം സിദ്ധം സമീരണേ”- ഇതി തന്ത്രാന്തരോക്തം ബില്വാദിപഞ്ചമൂലേന വാ സിദ്ധം തൈലം ബില്വതൈലമ്| യഷ്ട്യാഹ്വതൈലം ജീവനീയം, തച്ച തന്ത്രാന്തരേ ‘ദശമൂലീബലാരാസ്നാ’ ഇത്യാദിപാഠേനോക്തമ്; അത്രാപി തദേവ ഭൂതീകാദിദ്രവ്യജീവനീയയുക്തമഭിഹിതം; ഫലബില്വതിവൃത്കൃഷ്ണാരാസ്നാഭൂനിമ്ബദാരുഭിഃ സിദ്ധം തൈലം ഫലതൈലം, കേചിത്തു മദനഫലൈരണ്ഡതൈലം ഫലതൈലമിത്യാഹുഃ||൪൬||

Adhikarana 14 (47) · Śloka 47

രാത്രൌ ബസ്തിം ന ദദ്യാത്തു ദോഷോത്ക്ലേശോ ഹി രാത്രിജഃ | സ്നേഹവീര്യയുതഃ കുര്യാദാധ്മാനം ഗൌരവം ജ്വരമ് ||൪൭||

രാത്രൌ ബസ്തിദാനനിഷേധമാഹ- രാത്രാവിത്യാദി| ദോഷോത്ക്ലേശ ഇതി യസ്മാദ്രാത്രാവാഹാരവിദാഹേന കാലശൈത്യാത് സ്രോതോമുഖസംവൃതത്വേന ച ദോഷധാതുമലേഷു വിക്ലേദനലക്ഷണ ഉത്ക്ലേശോ ഭവതി| അന്യത്രാപ്യുക്തമ്- “അവിശുദ്ധേ തു ഹൃദയേ നിശി ക്ലിന്നേഷു ധാതുഷു| വിദഗ്ധേऽന്നരസേ സ്രോതഃസൂപലിപ്തേഷു ദേഹിനാമ്||വ്യാപാരേഭ്യോ നിവൃത്താനാം ദോഷോത്ക്ലേശോ ഭവേദിതി”||൪൭||

Adhikarana 15 (48) · Śloka 48

അഹ്നി സ്ഥാനസ്ഥിതേ ദോഷേ വഹ്നൌ ചാന്നരസാന്വിതേ | സ്ഫുടസ്രോതോമുഖേ ദേഹേ സ്നേഹൌജഃ പരിസര്പതി ||൪൮||

ദിവാ ബസ്തിപ്രദാനഗുണം സകാരണം നിര്ദിശന്നാഹ- അഹ്നീത്യാദി| അഹ്നി ദിവാ| വിവൃതസ്രോതോമുഖേ ശരീരേ, തഥാ സ്ഥാനസ്ഥിതേഷു ദോഷേഷു, തഥാ നിഃശേഷപരിപക്വസ്യാന്നസ്യ രസേന വീര്യേണാഗ്നിസംവര്ധിതേനോപചിതേ പക്തും സമര്ഥേ ച വഹ്നൌ, സ്നേഹൌജഃ സ്നേഹവീര്യം, ശരീരം പരിസര്പതി അനുക്രാമതി||൪൮||

Adhikarana 16 (49-50) · Śloka 50

പിത്തേऽധികേ കഫേ ക്ഷീണേ രൂക്ഷേ വാതരുഗര്ദിതേ | നരേ രാത്രൌ തു ദാതവ്യം കാലേ ചോഷ്ണേऽനുവാസനമ് ||൪൯|| ഉഷ്ണേ പിത്താധികേ വാऽപി ദിവാ ദാഹാദയോ ഗദാഃ | സമ്ഭവന്തി യതസ്തസ്മാത് പ്രദോഷേ യോജയേദ്ഭിഷക് ||൫൦||

രാത്രാവപി പ്രതിപ്രസവമുദ്ദിശന്നാഹ- പിത്തേ ഇത്യാദി| രാത്രിശബ്ദോऽത്ര പ്രഥമപ്രഹരവാചകഃ, പ്രദോഷേ യോജയേദ്ഭിഷഗിതി വക്ഷ്യമാണവചനാത്| കുതഃ പുനരുഷ്ണകാലേ പിത്തേऽധികേ വാ ദിവാ ന ദേയമിത്യാഹ- ഉഷ്ണ ഇത്യാദി| പ്രദോഷശബ്ദാത് സന്ധ്യാപരനിശാനിവൃത്തിഃ||൪൯-൫൦||

Adhikarana 17 (51) · Śloka 51

ശീതേ വസന്തേ ച ദിവാ ഗ്രീഷ്മപ്രാവൃഡ്ഘനാത്യയേ | സ്നേഹ്യോ ദിനാന്തേ പാനോക്താന് ദോഷാന് പരിജിഹീര്ഷതാ ||൫൧||

ഇദാനീമഹ്നി സ്ഥാനസ്ഥിതേ ദോഷ ഇത്യാദിവാക്യൈര്യുക്തിപ്രാപ്തം കാലനിയമം പ്രകടയന്നാഹ- ശീത ഇത്യാദി| പരിജിഹീര്ഷതാ പരിഹര്തുമിച്ഛതാ||൫൧||

Adhikarana 18 (52) · Śloka 52

അഹോരാത്രസ്യ കാലേഷു സര്വേഷ്വേവാനിലാധികമ് | തീവ്രായാം രുജി ജീര്ണാന്നം ഭോജയിത്വാऽനുവാസയേത് ||൫൨||

വിശിഷ്ടാവസ്ഥായാമസ്യാപവാദമാഹ- അഹോരാത്രസ്യേത്യാദി| കാലേഷു സര്വേഷ്വിതി ‘തത്തത്കാലവിരുദ്ധകൃത്രിമഗുണോപധാനം കൃത്വൈവ’ ഇതി ശേഷഃ | പ്രാഗശുദ്ധസ്യ കേവലവാതപീഡിതസ്യ സര്വേഷ്വപ്യഹോരാത്രാവയവേഷ്വനുവാസനമഭിഹിതമ്, ഇഹ തു ശുദ്ധസ്യേതി ന പൌനരുക്ത്യമ്||൫൨||

Adhikarana 19 (53) · Śloka 53

ന ചാഭുക്തവതഃ സ്നേഹഃ പ്രണിധേയഃ കഥഞ്ചന | ശുദ്ധത്വാച്ഛൂന്യകോഷ്ഠസ്യ സ്നേഹ ഊര്ധ്വം സമുത്പതേത് ||൫൩||

അഭുക്തവതഃ പ്രതിഷേധമാഹ- ന ചേത്യാദി| സ്നേഹ ഊര്ധ്വം സമുത്പതേത് സമ്യഗൂര്ധ്വം ഗച്ഛേത്| തതശ്ചാതിപീഡിതവദ് വ്യാപത് സ്യാത്| ശുദ്ധത്വാദിത്യത്ര സൂക്ഷ്മത്വാദിതി പഠിത്വാ ഗയദാസഃ സൂക്ഷ്മമാര്ഗാനുസരണശീലത്വാത്തസ്യേതി വ്യാഖ്യാനയതി||൫൩||

Adhikarana 20 (54-57) · Śloka 57

സദാऽനുവാസയേച്ചാപി ഭോജയിത്വാऽऽര്ദ്രപാണിനമ് | ജ്വരം വിദഗ്ധഭുക്തസ്യ കുര്യാത് സ്നേഹഃ പ്രയോജിതഃ ||൫൪|| ന ചാതിസ്നിഗ്ധമശനം ഭോജയിത്വാऽനുവാസയേത് | മദം മൂര്ച്ഛാം ച ജനയേദ് ദ്വിധാ സ്നേഹഃ പ്രയോജിതഃ ||൫൫|| രൂക്ഷം ഭുക്തവതോ ഹ്യന്നം ബലം വര്ണം ച ഹാപയേത് | യുക്തസ്നേഹമതോ ജന്തും ഭോജയിത്വാऽനുവാസയേത് ||൫൬|| യൂഷക്ഷീരരസൈസ്തസ്മാദ്യഥാവ്യാധി സമീക്ഷ്യ വാ | യഥോചിതാത് പാദഹീനം ഭോജയിത്വാऽനുവാസയേത് ||൫൭||

ഭോജനോത്തരകാലമേവാനുവാസനമവിലമ്ബിതമാഹ- സദേത്യാദി| ഭോജനാദ്വിലമ്ബിതദാനേ ദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- ജ്വരമിത്യാദി| കീദൃശമന്നം ഭുക്തവന്തമനുവാസയേത്തദാഹ- ന ചേത്യാദി| ഹാപയേദിത്യത്ര സ്നേഹഃ പ്രയോജിത ഇതി സമ്ബധ്യതേ| യുക്തസ്നേഹമ് അല്പസ്നേഹമ്| യഥാവ്യാധീതി രോഗാനതിക്രമേണ, രോഗാനുരൂപമിതി യാവത്| അത്രൈവാനുക്തമപ്യവേക്ഷമാണ ആഹ- സമീക്ഷ്യ വേതി|- സമ്യഗീക്ഷിത്വാ ‘സാത്മ്യം ദോഷം ച’ ഇതി ശേഷഃ| അത്ര യൂഷോ മുദ്ഗയൂഷഃ, സ ച കൃതോ ഗ്രാഹ്യഃ; ക്ഷീരം ഗവ്യം, രസോ മാംസരസഃ, തൈര്യഥാസങ്ഖ്യം കഫപിത്തവാതപ്രത്യനീകൈര്ഭോജയിത്വാ, യഥോചിതാത് പാദഹീനമിതി പ്രാക്സംശുദ്ധസ്യ കൃതസംസര്ജനസ്യ ഉചിതാദ്ഭക്താത് പാദഹീനമുത്തമമധ്യമമന്ദാഗ്നിവിശേഷേണ പാദേന പാദാഭ്യാം പാദൈര്വാ ഹീനമിതി ജ്ഞേയം, “അര്ധഹീനം ത്രിഭാഗം വാ ഭോജയിത്വാऽനുവാസയേത്” ഇതി മുനിനാ പ്രോക്തത്വാത്||൫൪-൫൭||

Adhikarana 21 (58-59) · Śloka 59

അഥാനുവാസ്യം സ്വഭ്യക്തമുഷ്ണാമ്ബുസ്വേദിതം ശനൈഃ | ഭോജയിത്വാ യഥാശാസ്ത്രം കൃതചങ്ക്രമണം തതഃ ||൫൮|| വിസൃജ്യ ച ശകൃന്മൂത്രം യോജയേത് സ്നേഹബസ്തിനാ | പ്രണിധാനവിധാനം തു നിരൂഹേ സമ്പ്രവക്ഷ്യതേ ||൫൯||

അനുവാസനവിധിം ദര്ശയന്നാഹ- അഥാനുവാസ്യമിത്യാദി||൫൮-൫൯||

Adhikarana 22 (60-62) · Śloka 62

തതഃ പ്രണിഹിതസ്നേഹ ഉത്താനോ വാക്ശതം ഭവേത് | പ്രസാരിതൈഃ സര്വഗാത്രൈസ്തഥാ വീര്യം വിസര്പതി ||൬൦|| താഡയേത്തലയോരേനം ത്രീംസ്ത്രീന് വാരാഞ്ഛനൈഃ ശനൈഃ | സ്ഫിചോശ്ചൈനം തതഃ ശയ്യാം ത്രീന് വാരാനുത്ക്ഷിപേത്തതഃ ||൬൧|| ഏവം പ്രണിഹിതേ ബസ്തൌ മന്ദായാസോऽഥ മന്ദവാക് | സ്വാസ്തീര്ണേ ശയനേ കാമമാസീതാചാരികേ രതഃ ||൬൨||

പ്രണിഹിതസ്നേഹസ്യ പശ്ചാത്കര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- തത ഇത്യാദി| ആതുരസ്യ കരണീയമഭിധായ വൈദ്യസ്യ കരണീയം നിര്ദിശന്നാഹ- താഡയേദിത്യാദി| തലയോഃ ഹസ്തപാദതലയോഃ, ശനൈഃ ശനൈസ്ത്രീന് ത്രീന് വാരാന് ഹന്യാത് സ്നേഹശീഘ്രാഗമനനിഷേധാര്ഥം സ്ഫിചോശ്ചൈനമിതി താഡയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| സ്ഫിചോശ്ചേതി ചകാരോ ഭിന്നക്രമേ, തേന താഡയേദിത്യത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ| അതസ്തലയോര്ഗൃഹീതത്വാത് കൂര്പരേ ജാനുനീ ചോത്ക്ഷിപേദിത്യനുക്തോ വൃദ്ധവൈദ്യവ്യവഹാരഃ ശുദ്ധോ ഭവതി| ശയ്യാമുത്ക്ഷിപേദിതി കാഷ്ഠഫലകാദികൃതാം സഹാതുരേണോര്ധ്വം നയേദിത്യര്ഥഃ, ‘ശയ്യാസ്ഥമാതുരം സ്ഫിഗ്ദേശേ’ ഇത്യന്യേ| ആസീതാചാരികേ രത ഇതി ക്രോധാദീന് വര്ജയേദിത്യര്ഥഃ||൬൦-൬൨||

Adhikarana 23 (63-66) · Śloka 66

സ തു സൈന്ധവചൂര്ണേന ശതാഹ്വേന ച യോജിതഃ | ദേയഃ സുഖോഷ്ണശ്ച തഥാ നിരേതി സഹസാ സുഖമ് ||൬൩|| യസ്യാനുവാസനോ ദത്തഃ സകൃദന്വക്ഷമാവ്രജേത് | അത്യൌഷ്ണ്യാദതിതൈക്ഷ്ണ്യാദ്വാ വായുനാ വാ പ്രപീഡിതഃ ||൬൪|| സവാതോऽധികമാത്രോ വാ ഗുരുത്വാദ്വാ സഭേഷജഃ | തസ്യാന്യോऽല്പതരോ ദേയോ ന ഹി സ്നിഹ്യത്യതിഷ്ഠതി ||൬൫|| വിഷ്ടബ്ധാനിലവിണ്മൂത്രഃ സ്നേഹഹീനേऽനുവാസനേ | ദാഹക്ലമപ്രവാഹാര്തികരശ്ചാത്യനുവാസനഃ ||൬൬||

സര്വസ്നേഹബസ്തിദ്രവ്യപൂര്വകര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- സ ഇത്യാദി| സ സ്നേഹഃ, തു പുനഃ, പക്വോऽപി സൈന്ധവശതപുഷ്പാസമന്വിതോ ദേയഃ| മധ്യമവയസ്കമാശ്രിത്യ ചൂര്ണസ്യ മാത്രാമാഹ- “ചൂര്ണമാഷഃ പലേ സ്നേഹേ സിന്ധുജന്മ ശതാഹ്വയോഃ”- ഇതി| തസ്യാനുവാസനസ്നേഹസ്യ പ്രണിധാനമാത്രപ്രത്യാവൃത്ത്യാऽസ്യ നിദാനപരിഹാരാര്ഥം ഹേതും പുനഃ കരണീയം ച ദര്ശയന്നാഹ- യസ്യേത്യാദി| സകൃത് ഏകവാരമ്| അക്ഷസ്യ യന്ത്രസ്യാനുപശ്ചാദന്വക്ഷമ്| ആവ്രജേത് ആഗച്ഛേത്| കുതഃ? അത്യൌഷ്ണ്യാത് ഉഷ്ണഗുണാതിരേകാത്| അതിതൈക്ഷ്ണ്യാത് അതിതീക്ഷ്ണൈഃ സംസ്കാരകദ്രവ്യൈരാഹിതാത്| അനുച്ഛ്വാസ്യ ബന്ധനാത് വായുനാ പ്രപീഡിതഃ സവാതോ ബസ്തിഃ സ്യാത്; അതിമാത്രോऽതിഭേഷജശ്ച ഗുരുത്വാത്| തസ്യാന്യോऽല്പതര ഇതി അന്യോऽത്യൌഷ്ണ്യാദിഗുണവിപരീതഃ, അല്പതരഃ പ്രാചീനമാത്രാതഃ, പ്രഥമസ്നേഹേനൈവ കിഞ്ചിത്സ്നിഗ്ധത്വാത്| കുതഃ പുനരപി ദേയ ഇത്യാഹ- ന ഹി സ്നിഹ്യത്യതിഷ്ഠതീതി; ഹി യതോऽതിഷ്ഠതി സ്നേഹേ ന സ്നിഹ്യതി നരഃ| സ്നേഹഹീനേऽനുവാസനേ വിഷ്ടബ്ധാനിലവിണ്മൂത്രോ ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ| ഹീന ഇതി ഹീനഗുണമാനേ ഇത്യര്ഥഃ| ദാഹക്ലമപ്രവാഹാര്തികരശ്ചേതി ചകാരാദ്ധീനാനുവാസിതവിഷ്ടബ്ധാനിലവിണ്മൂത്രലിങ്ഗവിപരീതാതിസൃഷ്ടാനിലവിണ്മൂത്രാര്തികരശ്ചേതി സമുച്ചിനോതി| പ്രവാഹസ്ഥാനേ പിപാസേതി കേചിത് പഠന്തി||൬൩-൬൬||

Adhikarana 24 (67-69) · Śloka 69

സാനിലഃ സപുരീഷശ്ച സ്നേഹഃ പ്രത്യേതി യസ്യ തു | ഓഷചോഷൌ വിനാ ശീഘ്രം സ സമ്യഗനുവാസിതഃ ||൬൭|| ജീര്ണാന്നമഥ സായാഹ്നേ സ്നേഹേ പ്രത്യാഗതേ പുനഃ | ലഘ്വന്നം ഭോജയേത് കാമം ദീപ്താഗ്നിസ്തു നരോ യദി ||൬൮|| പ്രാതരുഷ്ണോദകം ദേയം ധാന്യനാഗരസാധിതമ് | തേനാസ്യ ദീപ്യതേ വഹ്നിര്ഭക്താകാങ്ക്ഷാ ച ജായതേ ||൬൯||

യാദൃശഃ സ്നേഹഃ സമ്യഗനുവാസിതസ്തമാഹ- സാനില ഇത്യാദി| സപുരീഷശ്ചേതി ചകാരേണ സമൂത്രശ്ചേത്യനുക്തം സമുച്ചീയതേ| പ്രത്യേതി പ്രത്യാഗച്ഛതി| ഓഷ ഈഷദ്ദാഹഃ| ചോഷ ആകൃഷ്യമാണസ്യേവ ദാഹപ്രകാരഃ| ഗയീ തു- ഓഷചോഷൌ വിനേതി ദാഹപിപാസേ വിനേത്യര്ഥ ഇത്യാഹ| ശീഘ്രമിതി ത്രിചതുരാദിയാമാത്| അപരേദ്യുരാഹാരം നിയമയന്നാഹ- ജീര്ണാന്നമിത്യാദി| ജീര്ണാന്നം പരിണതാഹാരം, സായാഹ്നഗ്രഹണം പൂര്വാഹ്ണഭോജനനിഷേധാര്ഥമ്| ലഘ്വന്നമിതി മാത്രാലഘും ദ്രവ്യലഘും ച; കാമം ദീപ്താഗ്നിസ്ത്വിതി ദീപ്താഗ്നിശ്ചേന്നരോ ഭവതി തദാ കാമം യഥേഷ്ടം ലഘ്വേവ ഭോജയേത്||൬൭-൬൯||

Adhikarana 25 (70) · Śloka 70

സ്നേഹബസ്തിക്രമേഷ്വേവം വിധിമാഹുര്മനീഷിണഃ |൭൦|

ഇദാനീം ശല്യതന്ത്രസ്യ കര്താ സുശ്രുതാചാര്യഃ കായചികിത്സാപ്രധാനസ്യ ബസ്തേരുക്തവിധൌ കായചികിത്സിതമനുമതമിതി ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹേത്യാദി| മനീഷിണഃ സ്നേഹബസ്തിക്രമവിദഃ കായചികിത്സകാ ഇത്യര്ഥഃ|൭൦|-

Adhikarana 26 (70) · Śloka 71

അനേന വിധിനാ ഷഡ് വാ സപ്ത വാऽഷ്ടൌ നവൈവ വാ ||൭൦|| വിധേയാ ബസ്തയസ്തേഷാമന്തരാ തു നിരൂഹണമ് |൭൧|

തമേവ ക്രമം ദീയമാനാശേഷബസ്തിഷൂപദിശന്നാഹ- അനേനേത്യാദി| ഷഡ്വേത്യാദിസങ്ഖ്യാവികല്പാ വക്ഷ്യമാണസ്നേഹാദിധാത്വന്തരഗതദോഷാപേക്ഷയാ| തത്ര ദീയമാനേഷു സ്നേഹബസ്തിഷു തൃതീയേ ചതുര്ഥേ പഞ്ചമേ വാ സ്നേഹേऽഗ്ന്യാദ്യപേക്ഷയാ സ്നേഹസ്യോപരതിം കൃത്വാ (സ്നേഹസ്വേദാവധികൃത്യ ) സംസര്ജനവിധാനേനോപബൃംഹിതബലായ അന്തരാ നിരൂഹണം ദദ്യാദ് ദോഷസഞ്ചയസംശോധനായ| തഥാ ച ചരകഃ- “ത്രീന് പഞ്ച വാരാംശ്ചതുരോऽഥ ഷഡ്വാ വാതാധികാനാമനുവാസനീയാന്| സ്നേഹാന് പ്രദത്വാऽऽശു ഭിഷഗ് വിദധ്യാത് സ്രോതോവിശുദ്ധ്യര്ഥമതോ നിരൂഹാന്” (ച.സി.അ.൧) ഇതി||൭൦||-

Adhikarana 27 (71-74) · Śloka 74

ദത്തസ്തു പ്രഥമോ ബസ്തിഃ സ്നേഹയേദ്ബസ്തിവങ്ക്ഷണൌ ||൭൧|| സമ്യഗ്ദത്തോ ദ്വിതീയസ്തു മൂര്ധസ്ഥമനിലം ജയേത് | ജനയേദ്ബലവര്ണൌ ച തൃതീയസ്തു പ്രയോജിതഃ ||൭൨|| രസം ചതുര്ഥോ രക്തം തു പഞ്ചമഃ സ്നേഹയേത്തഥാ | ഷഷ്ഠസ്തു സ്നേഹയേന്മാംസം മേദഃ സപ്തമ ഏവ ച ||൭൩|| അഷ്ടമോ നവമശ്ചാസ്ഥി മജ്ജാനം ച യഥാക്രമമ് | ഏവം ശുക്രഗതാന് ദോഷാന് ദ്വിഗുണഃ സാധു സാധയേത് ||൭൪||

ഇദാനീം സ്നേഹബസ്തേഃ പ്രഥമാദിദാനേന കാര്യം നിര്ദിശന്നാഹ- ദത്ത ഇത്യാദി| ബസ്തിവങ്ക്ഷണാവിത്യുപലക്ഷണമധഃകായസ്യ| മൂര്ധസ്ഥമനിലം ജയേദിതി മൂര്ധസ്ഥമൂര്ധ്വകായസ്ഥം, ജൈജ്ജടാചായസ്തു ആദിപദലോപാദ് ബസ്തിമൂര്ധസ്ഥമനിലം ജയേദിതി വ്യാഖ്യാനയതി| ഏവമനേന ക്രമേണ| ശുക്രഗതാന് ദോഷാന് വ്യാധിസമുദ്ദേശീയോക്താന് ക്ലൈബ്യാപ്രഹര്ഷജനകാന്| ദ്വിഗുണഃ സ്നേഹബസ്തിരഷ്ടാദശസങ്ഖ്യഃ| സാധു സമ്യഗ്ദത്തഃ സാധയേദിതി| ബസ്ത്യാദിദേശരസാദിധാതുസ്നേഹനമാശ്രിത്യ ദത്തസ്നേഹബസ്തേഃ പ്രഥമാദിദാനമാഭിഹിതമ്| ദോഷസമാശ്രിതസ്നേഹദാനം തന്ത്രാന്തരാജ്ജ്ഞേയമ്| യഥാ- “ഏകം ത്രീന് വാ ബലാസേ തു സ്നേഹബസ്തീന് പ്രകല്പയേത്| പഞ്ച വാ സപ്ത വാ പിത്തേ നവൈകാദശ വാऽനിലേ” (വാ.സൂ.അ.൧൯) ഇതി||൭൧-൭൪||

Adhikarana 28 (75-76) · Śloka 76

അഷ്ടാദശാഷ്ടാദശകാന് ബസ്തീനാം യോ നിഷേവതേ | യഥോക്തേന വിധാനേന പരിഹാരക്രമേണ ച ||൭൫|| സ കുഞ്ജരബലോऽശ്വസ്യ ജവൈസ്തുല്യോऽമരപ്രഭഃ | വീതപാപ്മാ ശ്രുതധരഃ സഹസ്രായുര്നരോ ഭവേത് ||൭൬||

ഏവമേതൈരഷ്ടാദശഭിഃ സ്നേഹബസ്തിഭിര്ധാതുഗതദോഷഹരണമഭിധായ പുനഃ പുനരഭ്യസ്തൈരേതൈരേവ വിശിഷ്ടം രസായനഫലം ദര്ശയന്നാഹ- അഷ്ടാദശേത്യാദി| യഥോക്തേനേതി ഇഹ ചാനന്തരാതിക്രാന്തേന| പരിഹാരക്രമേണേതി ആതുരോപദ്രവീയേ വക്ഷ്യമാണേന| കുഞ്ജരബല ഇതി ഉപചയശക്തിലക്ഷണബലയുക്തഃ| അശ്വസ്യ ജവൈസ്തുല്യ ഇതി ഗജ ഇവോപചിതധാതുരപി ക്രിയാവിശേഷപ്രഭാവാത്തുരങ്ഗവത്തരസ്വീ| അമരവത് പ്രകര്ഷേണ ഭാതീതി അമരപ്രഭഃ അത്യദ്ഭുതവര്ണാദ്യുപേത ഇത്യര്ഥഃ| വീതപാപ്മാ ക്രിയാവിശേഷപ്രഭാവാദേവ ഗതപ്രാക്തനജന്മകൃതസകലകല്മഷഃ| ശ്രുതധര ഇതി ചിത്തസ്യ ശക്ത്യുത്കര്ഷയുക്തഃ| സഹസ്രായുരിതി ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗോത്കര്ഷഃ| യദ്യപ്യത്ര സ്നേഹബസ്തീനാമഷ്ടാദശകമ്, അന്തരാ തു നിരൂഹണമിതി പൂര്വവാക്യാദനിയതനിരൂഹാന്വിതോऽഭിഹിതസ്തഥാऽപി തന്ത്രാന്തരദര്ശനാന്നിയതദ്വാദശയാപനാഖ്യനിരൂഹോപേതോ ജ്ഞേയഃ, താദൃശസ്യ ച തന്ത്രാന്തരേ കര്മ ഇതി സഞ്ജ്ഞാ| തഥാഹി- “ത്രിംശന്മതാഃ കര്മതു ബസ്തയോ ഹി കാലസ്തതോऽര്ധേന തതശ്ച യോഗഃ| സാന്വാസനാ ദ്വാദശ വൈ നിരൂഹാഃ പ്രാക് സ്നേഹ ഏകഃ പരതസ്തു പഞ്ച” (ച.സി.അ.൧) ഇതി; തതശ്ച “അഷ്ടാദശാഷ്ടാദശകാന് ബസ്തീനാം യോ നിഷേവതേ”- ഇത്യനേന കര്മബസ്തീനഷ്ടാദശവാരാന് യോ നിഷേവതേ ഇത്യര്ഥോ ഗമ്യതേ| തഥാ ശ്രീവാഗ്ഭടേനാപി കര്മകാലയോഗബസ്തയോऽഭിഹിതാഃ| തഥാ ച- “പ്രാക് സ്നേഹ ഏകഃ പഞ്ചാന്തേ ദ്വാദശാസ്ഥാപനാനി ച| സാന്വാസനാനി കര്മൈവം ബസ്തയസ്ത്രിംശദീരിതാഃ||കാലഃ പഞ്ചദശൈകോऽത്ര പ്രാക്സ്നേഹോऽന്തേ ത്രയസ്തഥാ| ഷട് പഞ്ചബസ്ത്യന്തരിതാഃ, യോഗോऽഷ്ടൌ ബസ്തയോऽത്ര തു||ത്രയോ നിരൂഹാഃ സ്നേഹാശ്ച സ്നേഹാവാദ്യന്തയോരുഭൌ” (വാ.സൂ.അ.൧൯) ഇതി| യാപനബസ്തിവിഷയോऽയം ഗ്രന്ഥഃ, നിരൂഹാ ഏവ യാപനബസ്തയഃ; അത ഏവൈകാന്തരിതാഃ സ്നേഹാഃ, യാപനബസ്തയോ ഹി നാതിസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാ ‘നപുംസകബസ്തയഃ’ ഇത്യുച്യന്തേ| കര്മകാലയോഗസഞ്ജ്ഞയാ യഥാസങ്ഖ്യം വാതപിത്തകഫഹരോ ബസ്തിപ്രയോഗോ ജ്ഞേയഃ| ഗയദാസസ്തു ബലവദ്വിഗ്രഹാദിജനിതോപചയപൂര്വകവാതാദിദോഷപ്രകോപേ ബലീയസി ത്രിംശദ്ബസ്തയഃ, സ്വസ്ഥേ പുനഃ കാലൈകപ്രഭാവജനിതവാതാദിപ്രകോപേ മധ്യബലേ പഞ്ചദശ, കാലേനാപ്യകൃതദോഷകോപസ്യ സ്വസ്ഥസ്യാപൂര്വവൃഷ്യത്വാദിലാഭാര്ഥമഷ്ടൌ||൭൫-൭൬||

Adhikarana 29 (77-78) · Śloka 78

സ്നേഹബസ്തിം നിരൂഹം വാ നൈകമേവാതിശീലയേത് | സ്നേഹാദഗ്നിവധോത്ക്ലേശൌ നിരൂഹാത് പവനാദ്ഭയമ് ||൭൭|| തസ്മാന്നിരൂഢോऽനുവാസ്യോ നിരൂഹ്യശ്ചാനുവാസിതഃ | നൈവം പിത്തകഫോത്ക്ലേശൌ സ്യാതാം ന പവനാദ്ഭയമ് ||൭൮||

ദ്വയോരേകസ്യാതിശീലനനിഷേധായ ദോഷം ദര്ശയന്നാഹ- സ്നേഹബസ്തിമിത്യാദി| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- “സ്യാതാമഗ്നിവധോത്ക്ലേശാവത്യഭ്യസ്തേऽനുവാസനേ| നിരൂഹസേവനാച്ചാപി ഭവേയുര്വാതജാ ഗദാഃ”- ഇതി||൭൭-൭൮||

Adhikarana 30 (79) · Śloka 79

രൂക്ഷായ ബഹുവാതായ സ്നേഹബസ്തിം ദിനേ ദിനേ | ദദ്യാദ്വൈദ്യസ്തതോऽന്യേഷാമഗ്ന്യാബാധഭയാത്ത്ര്യഹാത് ||൭൯||

സ്നേഹബസ്തേരവസ്ഥാവിശേഷേണ പ്രതിദിനം വിധാനമുദ്ദിശന്നാഹ- രൂക്ഷായേത്യാദി||൭൯||

Adhikarana 31 (80) · Śloka 80

സ്നേഹോऽല്പമാത്രോ രൂക്ഷാണാം ദീര്ഘകാലമനത്യയഃ | തഥാ നിരൂഹഃ സ്നിഗ്ധാനാമല്പമാത്രഃ പ്രശസ്യതേ ||൮൦||

അഭ്യാസേऽപി സ്നേഹബസ്തിര്യഥാ നിരാപദസ്തഥോപദിശന്നാഹ- സ്നേഹോऽല്പമാത്ര ഇത്യാദി| അര്ധഹീനതാ ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടതാ വാऽല്പശബ്ദാര്ഥഃ, തേന ഷട്പലപ്രമാണാസ്ത്രിപലപ്രമാണോ വാ സ്നേഹബസ്തിര്ദീര്ഘകാലമഭ്യസ്തോ രൂക്ഷാണാം നിരത്യയഃ നിര്ഗതവ്യാപത്| തഥാ നിരൂഹോऽപി ദീര്ഘകാലം സ്നിഗ്ധാനാമല്പമാത്ര ഏവ പാദഹീനോऽര്ധഭാഗഹീനാ വാ ശസ്യതേ, അനത്യയത്വാദിത്യര്ഥഃ||൮൦||

Adhikarana 32 (81-85) · Śloka 85

അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി വ്യാപദഃ സ്നേഹബസ്തിജാഃ | ബലവന്തോ യദാ ദോഷാഃ കോഷ്ഠേ സ്യുരനിലാദയഃ ||൮൧|| അല്പവീര്യം തദാ സ്നേഹമഭിഭൂയ പൃഥഗ്വിധാന് | കുര്വന്ത്യുപദ്രവാന് സ്നേഹഃ, സ ചാപി ന നിവര്തതേ ||൮൨|| തത്ര വാതാഭിഭൂതേ തു സ്നേഹേ മുഖകഷായതാ | ജൃമ്ഭാ വാതരുജസ്താസ്താ വേപഥുര്വിഷമജ്വരഃ ||൮൩|| പിത്താഭിഭൂതേ സ്നേഹേ തു മുഖസ്യ കടുതാ ഭവേത് | ദാഹസ്തൃഷ്ണാ ജ്വരഃ സ്വേദോ നേത്രമൂത്രാങ്ഗപീതതാ ||൮൪|| ശ്ലേഷ്മാഭിഭൂതേ സ്നേഹേ തു പ്രസേകോ മധുരാസ്യതാ | ഗൌരവം ഛര്ദിരുച്ഛ്വാസഃ കൃച്ഛ്രാച്ഛീതജ്വരോऽരുചിഃ ||൮൫||

സ്നേഹബസ്തിവ്യാപല്ലക്ഷണം സചികിത്സിതം പ്രതിപാദയിതുകാമഃ സ്നേഹബസ്തിവ്യാപദ്വ്യാഖ്യാനപ്രതിജ്ഞാമാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ദോഷാഭിഭൂതസ്നേഹവ്യാപദാം സാമാന്യാം സമ്പ്രാപ്തിമുദ്ദിശന്നാഹ- ബലവന്ത ഇത്യാദി| സ സ്നേഹഃ| ന നിവര്തതേ ന നിര്ഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ||൮൧-൮൫||

Adhikarana 33 (86) · Śloka 86

തത്ര ദോഷാഭിഭൂതേ തു സ്നേഹേ ബസ്തിം നിധാപയേത് | യഥാസ്വം ദോഷശമനാന്യുപയോജ്യാനി യാനി ച ||൮൬||

തത്ര പ്രതീകാരമാഹ- തത്ര ദോഷാഭിഭൂതേ ഇത്യാദി| ബസ്തിമിതി മാരുതാദിഹരകഷായം സംശോധനദ്രവ്യാവാപം ച നിരൂഹം സ്നേഹസ്യാപകര്ഷണം ദദ്യാത്| യാനി ച ദോഷശമനാനി താനി ച യഥാസ്വമുപയോജ്യാനി| ഏതദ്യഥാസ്വം ബസ്തിദാനമജീര്ണജ്വരാദികാമാമാശയസ്ഥദോഷജാം വ്യാപദം പരിത്യജ്യ ജ്ഞേയമ്| തത്രാമാന്വയേ ലങ്ഘനാദികമേവ||൮൬||

Adhikarana 34 (87-92) · Śloka 92

അത്യാശിതേऽന്നാഭിഭവാത് സ്നേഹോ നൈതി യദാ തദാ | ഗുരുരാമാശയഃ ശൂലം വായോശ്ചാപ്രതിസഞ്ചരഃ ||൮൭|| ഹൃത്പീഡാ മുഖവൈരസ്യം ശ്വാസോ മൂര്ച്ഛാ ഭ്രമോऽരുചിഃ | തത്രാപതര്പണസ്യാന്തേ ദീപനോ വിധിരിഷ്യതേ ||൮൮|| അശുദ്ധസ്യ മലോന്മിശ്രഃ സ്നേഹോ നൈതി യദാ പുനഃ | തദാऽങ്ഗസദനാധ്മാനേ ശ്വാസഃ ശൂലം ച ജായതേ ||൮൯|| പക്വാശയഗുരുത്വം ച തത്ര ദദ്യാന്നിരൂഹണമ് | തീക്ഷ്ണം തീക്ഷ്ണൌഷധൈരേവ സിദ്ധം ചാപ്യനുവാസനമ് ||൯൦|| ശുദ്ധസ്യ ദൂരാനുസൃതേ സ്നേഹേ സ്നേഹസ്യ ദര്ശനമ് | ഗാത്രേഷു സര്വേന്ദ്രിയാണാമുപലേപാऽവസാദനമ് ||൯൧|| സ്നേഹഗന്ധി മുഖം ചാപി കാസശ്വാസാവരോചകഃ | അതിപീഡിതവത്തത്ര സിദ്ധിരാസ്ഥാപനം തഥാ ||൯൨||

അശുദ്ധസ്യ അകൃതവിരേചനനിരൂഹസ്യ| ശുദ്ധസ്യ ദൂരാനുസൃതേ ഉദരാനുസൃതേ| ഉപലേപോ മലവൃദ്ധിഃ| അവസാദനം ഗ്ലാനിഃ| അതിപീഡിതവത്തത്ര സിദ്ധിഃ സാധനം ചികിത്സിതമിത്യര്ഥഃ| തത് പുനര്ഗലാവപീഡാദിശീതസേകാന്തം, തഥാऽऽസ്ഥാപനമവസ്ഥായാം സ്നേഹാപകര്ഷകശോധനദ്രവ്യകഷായഗോമൂത്രാവാപമ്||൮൭-൯൨||

Adhikarana 35 (93-94) · Śloka 94

അസ്വിന്നസ്യാവിശുദ്ധസ്യ സ്നേഹോऽല്പഃ സമ്പ്രയോജിതഃ | ശീതോ മൃദുശ്ച നാഭ്യേതി തതോ മന്ദം പ്രവാഹതേ ||൯൩|| വിബന്ധഗൌരവാധ്മാനശൂലാഃ പക്വാശയം പ്രതി | തത്രാസ്ഥാപനമേവാശു പ്രയോജ്യം സാനുവാസനമ് ||൯൪||

അസ്വിന്നസ്യേത്യാദി| മന്ദം പ്രവാഹതേ മന്ദവേഗം പ്രവര്തതേ; തത്ര യഥാദോഷപ്രത്യനീകമാസ്ഥാപനമനുവാസനം ച തീക്ഷ്ണം ശീഘ്രം പ്രയോക്തവ്യമ്||൯൩-൯൪||

Adhikarana 36 (95-96) · Śloka 96

അല്പം ഭുക്തവതോऽല്പോ ഹി സ്നേഹോ മന്ദഗുണസ്തഥാ | ദത്തോ നൈതി ക്ലമോത്ക്ലേശൌ ഭൃശം ചാരതിമാവഹേത് ||൯൫|| തത്രാപ്യാസ്ഥാപനം കാര്യം ശോധനീയേന ബസ്തിനാ | (അന്വാസനം ച സ്നേഹേന ശോധനീയേന ശസ്യതേ ) ||൯൬||

അല്പമിത്യാദി| നൈതി ന പ്രത്യാഗച്ഛതി||൯൫-൯൬||

Adhikarana 37 (97) · Śloka 97

അഹോരാത്രാദപി സ്നേഹഃ പ്രത്യാഗച്ഛന്ന ദുഷ്യതി | കുര്യാദ്ബസ്തിഗുണാംശ്ചാപി ജീര്ണസ്ത്വല്പഗുണോ ഭവേത് ||൯൭||

സ്നേഹസ്തു അഷ്ടഭിഃ കാരണൈര്ന നിവര്തത ഇതി അനിവൃത്തിര്വ്യാപദുക്താ, തത് കിയതഃ കാലാദിത്യാഹ- അഹോരാത്രാദിത്യാദി| അപിശബ്ദാത്ത്രിചതുരാദിയാമനിവൃത്തിസ്താവന്ന ദുഷ്യത്യേവാഹോരാത്രാദപീത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ| ന ദുഷ്യതി ന ദോഷം കരോതി, ന വ്യാപദ്യത ഇത്യര്ഥഃ||൯൭||

Adhikarana 38 (98) · Śloka 98

യസ്യ നോപദ്രവം കുര്യാത് സ്നേഹബസ്തിരനിഃസൃതഃ | സര്വോऽല്പോവാऽऽവൃതോ രൌക്ഷ്യാദുപേക്ഷ്യഃ സ വിജാനതാ ||൯൮||

സര്വഥാऽനിവൃത്തോऽപ്യവയവേന വാ നിരുപദ്രവോ ന വ്യാപദ്യത ഇതി ബോധയന്നാഹ- യസ്യേത്യാദി| ആവൃതോ രൌക്ഷ്യാദിതി ആഭ്യാം വാശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധനീയഃ; തേനാവൃതോ വാ രൌക്ഷ്യാദ്വാ സ്നേഹബസ്തിരനിഃസൃത ഇതി സമ്ബന്ധനീയമ്| തത്രാവൃതോ ദോഷത്രയേണ, അത്യശനേന, മലസഞ്ചയേന വേത്യര്ഥഃ; രൌക്ഷ്യാദിത്യനേന ദൂരാനുസൃതോ അസ്വിന്നസ്യാല്പം ഭുക്തവതോऽല്പശ്ചേതി ത്രിതയമപി ഗൃഹീതമ്, ഏഷു ത്രിഷ്വപ്യതിരൌക്ഷ്യേണ വായുരേവ വിധാരയതീതി; ഏവമഷ്ടൌ വ്യാപദോ ഗൃഹീതാഃ| ഉപേക്ഷ്യഃ ഉപേക്ഷണീയഃ, തദാऽऽകൃഷ്ട്യാം യത്നം ന കുര്യാദിത്യര്ഥഃ||൯൮||

Adhikarana 39 (99) · Śloka 99

അനായാന്തം ത്വഹോരാത്രാത് സ്നേഹം സംശോധനൈര്ഹരേത് |൯൯|

അനായാന്തമിത്യാദി| സോപദ്രവം തു സ്നേഹമഹോരാത്രാദനാഗച്ഛന്തം ഹരേത് നിര്ഹരേച്ഛോധനൈരേവ ബസ്തിഭിഃ|൯൯|-

Adhikarana 40 (99) · Śloka 99

സ്നേഹബസ്താവനായാതേ നാന്യഃ സ്നേഹോ വിധീയതേ ||൯൯||

സ്നേഹബസ്താവനായതേ ഇത്യാദി| അനായാതേ സോപദ്രവസ്നേഹേ നിരൂഹബസ്തിരേവ ശോധനാര്ഥം ദീയതേ, നേതര ഇത്യര്ഥഃ||൯൯||

Adhikarana 41 (100) · Śloka 100

ഇത്യുക്താ വ്യാപദഃ സര്വാ സലക്ഷണചികിത്സിതാഃ |൧൦൦|

ഉക്തം ഹി നിയമയന്നാഹ- ഇത്യുക്താ വ്യാപദ ഇത്യാദി| സര്വാ ഇതി വ്യാപദഃ സലക്ഷണചികിത്സിതാ ‘സ്നേഹബസ്തേശ്ച വക്ഷ്യന്തേ തച്ചികിത്സിതേ’ ഇത്യനേന യാഃ പ്രാഗുദ്ദിഷ്ടാസ്താ അശേഷാ ഇത്യര്ഥഃ|൧൦൦|-

Adhikarana 42 (100-101) · Śloka 101

ബസ്തേരുത്തരസഞ്ജ്ഞസ്യ വിധിം വക്ഷ്യാമ്യതഃ പരമ് ||൧൦൦|| ചതുര്ദശാങ്ഗുലം നേത്രമാതുരാങ്ഗുലസമ്മിതമ് | മാലതീപുഷ്പവൃന്താഗ്രം ഛിദ്രം സര്ഷപനിര്ഗമമ് ||൧൦൧||

ഉത്തരബസ്തേരിദാനീമവസരഃ- ബസ്തേരുത്തരസഞ്ജ്ഞസ്യേത്യാദി| തത്ര നേത്രസ്യ പ്രാക് പ്രമാണമാഹ- ചതുര്ദശേത്യാദി| തച്ച നേത്രം പുംസാം ചതുര്ദശാങ്ഗുലം ജാതീപുഷ്പവൃന്തസദൃശാഗ്രം സര്ഷപച്ഛിദ്രം മധ്യസന്നിവിഷ്ടകര്ണികം സുവര്ണാദിമയം മൂലേ ദ്വികര്ണികം ച| ഉക്തം ച തന്ത്രാന്തരേ- “തത് സൌവര്ണം രാജതം വാ ശ്ലക്ഷ്ണം ഗോപുച്ഛവത് സമമ്| അശ്മഘ്നകുന്ദസുമനഃപുഷ്പവൃന്താഗ്രമണ്ഡലമ്||സിദ്ധാര്ഥകപ്രവേശാഗ്രം മൂലേ മധ്യേ സകര്ണികമ്| ചതുര്ദശാങ്ഗുലം നേത്രം തത്ര കാര്യം വിജാനതാ”- ഇതി| സപ്താങ്ഗുലം ച പരമം പ്രണിധാനം; തഥാ ച ക്ഷാരപാണിഃ,- “അങ്ഗുലാന്യഥ ചത്വാരി പഞ്ച ഷട് സപ്ത വാ തഥാ| സപ്താങ്ഗുലം പരം നേത്രം പ്രണിധേയം ഭിഷഗ്വിദാ||ഹിംസ്യാദ്ബസ്തിം നരം ചേഹ പ്രമാണാദധികം തതഃ”- ഇതി||൧൦൦-൧൦൧||

Adhikarana 43 (102) · Śloka 102

സ്നേഹപ്രമാണം പരമം പ്രകുഞ്ചശ്ചാത്ര കീര്തിതഃ | പഞ്ചവിംശാദധോ മാത്രാം വിദധ്യാദ്ബുദ്ധികല്പിതാമ് ||൧൦൨||

നേത്രമാനമഭിധായ സ്നൈഹികനൈരൂഹികഭേദാഭ്യാം ദ്വിവിധേ ഉത്തരബസ്തൌ വക്തവ്യേ സ്നൈഹികസ്യ പ്രാക് പ്രയോജ്യത്വാത് സ്നേഹമാനമാഹ- സ്നേഹപ്രമാണമിത്യാദി| അത്രേതി സുശ്രുതമതേ| പ്രകുഞ്ചഃ പലം, പഞ്ചവിംശാദധ ഇത്യാദി വക്ഷ്യമാണവാക്യാത് പഞ്ചവിംശദ്വര്ഷമാരഭ്യ സ്നേഹപ്രമാണം പരമം പ്രകീര്തിതമ്| ചരകാചാര്യഃ പുനരര്ധപലമ്| പഞ്ചവിംശാദിത്യാദി| അധഃ അര്വാക്| മാത്രാം ബുദ്ധികല്പിതാമിതി| അയമര്ഥഃ- സാംവത്സരികബാലകേ സ്നേഹപലസ്യ പഞ്ചവിംശതിതമമംശമാരഭ്യ ദ്വിസാംവത്സരികാദൌ പ്രതിവത്സരം പഞ്ചവിംശതിതമസ്യാംശസ്യ വൃദ്ധിം വിദധ്യാദ് യാവത് പഞ്ചവിംശതിവാര്ഷികസ്യ പലമിതി||൧൦൨||

Adhikarana 44 (103) · Śloka 104

നിവിഷ്ടകര്ണികം മധ്യേ, നാരീണാം ചതുരങ്ഗുലേ | മൂത്രസ്രോതഃപരീണാഹം മുദ്ഗവാഹി ദശാങ്ഗുലമ് ||൧൦൩|| മേഢ്രായാമസമം കേചിദിച്ഛന്തി ഖലു തദ്വിദഃ |൧൦൪|

പുരുഷാണാം നേത്രാദിമാനമുക്ത്വാ, ഇദാനീം പുരുഷനേത്രേऽനുക്തം കര്ണികാനിവേശസ്ഥാനം, തഥാ സ്ത്രീണാം നേത്രകര്ണികാസ്ഥാനം പരിണാഹായാമൈര്ദര്ശയന്നാഹ- നിവിഷ്ടകര്ണികം മധ്യേ ഇതി; പുരുഷസ്യ ‘നേത്രമ്’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| നാരീണാം ചതുരങ്ഗുലേ ഇതി നിവിഷ്ടകര്ണികമിത്യത്രാപി സമ്ബന്ധനീയമ്| സ്ഥൌല്യമാഹ- മൂത്രസ്രോതഃപരീണാഹം മൂത്രസ്രോതഃസ്ഥൌല്യമ്| മുദ്ഗവാഹീതി അന്തശ്ഛിദ്രമാനമ് | ദശാങ്ഗുലമിതി ദൈര്ധ്യേണ| മേഢ്രായാമസമമിതി അപത്യമാര്ഗേ പുരുഷേന്ദ്രിയസ്ഥൂലം നേത്രം കിഞ്ചിദധികച്ഛിദ്രം ച||൧൦൩||-

Adhikarana 45 (104-105) · Śloka 105

താസാമപത്യമാര്ഗേ തു നിദധ്യാച്ചതുരങ്ഗുലമ് ||൧൦൪|| ദ്വ്യങ്ഗുലം മൂത്രമാര്ഗേ തു കന്യാനാം ത്വേകമങ്ഗുലമ് | വിധേയം ചാങ്ഗുലം താസാം വിധിവദ്ധക്ഷ്യതേ യഥാ ||൧൦൫||

നേത്രമാനമഭിധായ മാര്ഗഭേദേന പ്രണിധാനവിധാനമാഹ- താസാമിത്യാദി| താസാം പ്രസൂതാനാമപ്രസൂതാനാം ച പ്രാപ്തഗര്ഭഗ്രഹണകാലാനാം ഗര്ഭാശയശോധനാര്ഥമപത്യമാര്ഗേ ചതുരങ്ഗുലം നിദധ്യാത്; മൂത്രകൃച്ഛ്രാദിവികാരേഷു താസാമുഭയരൂപാണാമപി മൂത്രവര്ത്മനി ദ്വ്യങ്ഗുലം നിദധ്യാത്| കന്യാനാമപ്രാപ്തദ്വാദശവര്ഷാണാം മൂത്രകൃച്ഛ്രാദൌ മൂത്രവര്ത്മനി ഏകമങ്ഗുലം നിദധ്യാത്||൧൦൪-൧൦൫||

Adhikarana 46 (106) · Śloka 106

സ്നേഹസ്യ പ്രസൃതം ചാത്ര സ്വാങ്ഗുലീമൂലസമ്മിതമ് | ദേയം പ്രമാണം പരമമര്വാഗ് ബുദ്ധിവികല്പിതമ് ||൧൦൬||

സ്ത്രീണാമുത്തരബസ്തൌ സ്നേഹമാനമാഹ- സ്നേഹസ്യേത്യാദി| അത്ര സ്ത്രീവിഷയേ| സ്വാങ്ഗുലീമൂലസമ്മിതഃ പ്രസൃതോ ദേയഃ; തച്ച പരമമുത്തമം പ്രമാണം സര്വവയോऽവസ്ഥാസു ബലീയസി രോഗേ; മധ്യഹീനബലരോഗേ തു സര്വാസ്വപി വയോऽവസ്ഥാസൂത്തമപ്രമാണാദര്വാങ്മധ്യം ഹീനം ച ബുദ്ധ്യാ വികല്പിതം മാനം ജ്ഞേയമ്| ഗര്ഭാശയശോധനാര്ഥം ച സ്നേഹമാത്രാദ്വൈഗുണ്യമഗ്രേ വക്ഷ്യതി||൧൦൬||

Adhikarana 47 (107) · Śloka 108

ഔരഭ്രഃ ശൌകരോ വാऽപി ബസ്തിരാജശ്ച പൂജിതഃ | തദലാഭേ പ്രയുഞ്ജീത ഗലചര്മ തു പക്ഷിണാമ് ||൧൦൭|| (തസ്യാലാഭേ ദൃതേഃ പാദോ മൃദുചര്മ തതോऽപി വാ ) |൧൦൮|

ഔരഭ്രോ മേഷസ്യ, ശൌകരോ വന്യശൂകരസ്യ, ആജഃ ഛാഗസ്യ, ബസ്തിഃ പൂജിതഃ||൧൦൭||-

Adhikarana 48 (108-113) · Śloka 114

അഥാതുരമുപസ്നിഗ്ധം സ്വിന്നം പ്രശിഥിലാശയമ് ||൧൦൮|| യവാഗൂം സഘൃതക്ഷീരാം പീതവന്തം യഥാബലമ് | നിഷണ്ണമാജാനുസമേ പീഠേ സോപാശ്രയേ സമമ് ||൧൦൯|| സ്വഭ്യക്തബസ്തിമൂര്ധാനം തൈലേനോഷ്ണേന മാനവമ് | തതഃ സമം സ്ഥാപയിത്വാ നാലമസ്യ പ്രഹര്ഷിതമ് ||൧൧൦|| പൂര്വം ശലാകയാऽന്വിഷ്യ തതോ നേത്രമനന്തരമ് | ശനൈഃ ശനൈര്ഘൃതാഭ്യക്തം വിദധ്യാലാനി ഷട് ||൧൧൧|| മേഢ്രയാമസമം കേചിദിച്ഛന്തി പ്രണിധാനകമ് | തതോऽവപീഡയേദ്ബസ്തിം ശനൈര്നേത്രം ച നിര്ഹരേത് ||൧൧൨|| തതഃ പ്രത്യാഗതസ്നേഹമപരാഹ്ണേ വിചക്ഷണഃ | ഭോജയേത് പയസാ മാത്രാം യൂഷേണാഥ രസേന വാ ||൧൧൩|| അനേന വിധിനാ ദദ്യാദ്ബസ്തീംസ്ത്രീംശ്ചതുരോऽപി വാ |൧൧൪|

പരം പ്രണിധാനമാഹ- അഥാതുരമിത്യാദി| സ്നൈഹികസ്യോത്തരബസ്തേഃ സഘൃതക്ഷീരയവാഗൂഭോജനം പൂര്വകര്മ, പയോയൂഷരസൈരപരാഹ്ണേ ഭോജനം പശ്ചാത്കര്മ; തേന പൂര്വാഹ്ണേ ചോത്തരബസ്തിപ്രണിധാനമ്| പ്രശിഥിലാശയമിതി വാതമൂത്രപുരീഷനിര്ഗമേന| സോപാശ്രയേ സാവഷ്ടമ്ഭകേ, സമം യഥാ സ്യാദേവം നിഷണ്ണമ്| സ്വഭ്യക്തേത്യാദി സ്വഭ്യക്തോ ബസ്തേര്മൂത്രാധാരസ്യ മൂര്ധാ ഉപരിതനഭാഗോ യസ്യ തം തഥാ, സമമ് ഋജുമ്| നാലം മേഹനമ്| പ്രഹര്ഷിതം സ്തബ്ധമ്| അങ്ഗുലാനി ഷഡിതി മധ്യമപ്രമാണമേഢ്രസ്യ മധ്യമം പ്രണിധാനമാനമവേക്ഷ്യ| നിവിഷ്ടകര്ണികം മധ്യ ഇതി സൂത്രമുത്തമം പ്രണിധാനമവേക്ഷ്യ| തഥാ ച പ്രാഗുക്തം- സപ്താങ്ഗുലം പരം നേത്രമിത്യാദി| ഏകീയമതേന പ്രണിധാനമാഹ- മേഢ്രായാമസമമിത്യാദി| പയോയൂഷരസൈര്ഭോജനം കഫപിത്തവാതാപേക്ഷയാ| അനേന വിധിനേതി അനന്തരോക്തേന| ബസ്തീംസ്ത്രിശ്ചതുരോऽപി വേതി| അയമര്ഥഃ- പ്രാഗ്ദത്തസ്നേഹപ്രത്യാഗമനേ കാലാന്തരിതസ്തദഹരേവ ത്രിശ്ചതുര്വാ മാത്രാം വര്ധയിത്വാ സ്നേഹോ ദേയഃ, ഏവം ത്രീണി ദിനാനി സ്നൈഹികമുത്തരബസ്തിം ദത്ത്വാ ത്ര്യഹമേവ വിശ്രമ്യ പുനസ്ത്ര്യഹം ദദ്യാദാവ്യാധിനിവൃത്തേഃ| തഥാച വാഗ്ഭടഃ- “ബസ്തീംസ്ത്രിരാത്രമേവം ച സ്നേഹമാത്രാം വിവര്ധയേത്| ത്ര്യഹമേവ ച വിശ്രമ്യ പ്രണിദധ്യാത് പുനസ്ത്ര്യഹമ്” (വാ.സൂ. അ.൧൯) ഇതി||൧൦൮-൧൧൩||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

ഊര്ധ്വജാന്വൈ സ്ത്രിയൈ ദദ്യാദുത്താനായൈ വിചക്ഷണഃ ||൧൧൪|| സമ്യക് പ്രപീഡയേദ്യോനിം ദദ്യാത് സുമൃദുപീഡിതമ് | ത്രികര്ണികേന നേത്രേണ ദദ്യാദ്യോനിമുഖം പ്രതി ||൧൧൫||

സ്ത്രീണാമുത്തരബസ്തിപ്രണിധാനേ വിശേഷമാഹ- ഊര്ധ്വേത്യാദി| ‘വിചക്ഷണഃ’ ഇത്യത്ര കേചിത് ‘സമാഹിന’ ഇതി പഠന്തി; കാമസങ്കല്പരഹിതത്വേനാऽചലിതചിത്തപ്രകൃതിരിത്യര്ഥഃ, ‘ബസ്തിം ദദ്യാത്’ ഇതി ശേഷഃ| ത്രികര്ണികേന നേത്രേണേത്യനേനാത്രാപി ബസ്തിനിബന്ധനം കര്ണികാദ്വയമിതി സൂചയതി||൧൧൪-൧൧൫||

Adhikarana 50 (116) · Śloka 116

ഗര്ഭാശയവിശുദ്ധ്യര്ഥം സ്നേഹേന ദ്വിഗുണേന തു |൧൧൬|

കാര്യവിശേഷേ ദ്വിഗുണസ്നേഹേന സ്നേഹപ്രകാരമാഹ - ഗര്ഭാശയേത്യാദി| സ്നേഹേന ദ്വിഗുണേന തു പൂര്വോക്തവദത്രാങ്ഗുലീമൂലസമ്മിതപ്രസൃത്യപേക്ഷയാ ദ്വിഗുണേനേതി ജ്ഞേയമ്|൧൧൬|-

Adhikarana 51 (116) · Śloka 117

ക്വാഥപ്രമാണം പ്രസൃതം, സ്ത്രിയാ ദ്വിപ്രസൃതം ഭവേത് ||൧൧൬|| കന്യേതരസ്യാഃ, കന്യായാസ്തദ്വദ്ബസ്തിപ്രമാണകമ് |൧൧൭|

സ്നൈഹികോത്തരബസ്തേഃ പ്രമാണം നിര്ദിശ്യാവസരപ്രാപ്തം നിരൂഹോത്തരബസ്തിപ്രമാണമാഹ- ക്വാഥപ്രമാണമിത്യാദി| ക്വാഥപ്രമാണം പ്രസൃതമിതി ‘പുരുഷസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ, തേനാതുരപുരുഷസ്യ യഥാവയഃ സ്വഹസ്തസമ്മിതം പ്രസൃതം മാത്രാപ്രമാണമ്| സ്ത്രിയാ ഇത്യാദി പ്രസൂതായാഃ പ്രസൂതിരഹിതായാ വാ ഗര്ഭഗ്രഹണയോഗ്യായാ ഗര്ഭാശയശോധനാര്ഥമ്| പ്രസൂതാനാമപ്രസൂതാനാം ച ബസ്തിശോധനാര്ഥമാഹ- കന്യേതരസ്യാ ഇത്യാദി| കന്യേതരസ്യാ അപ്രസൂതായാഃ പ്രസൂതായാ വാ ഗര്ഭഗ്രഹണായോഗ്യായാഃ| കന്യായാ അപ്രാപ്തദ്വാദശവര്ഷായാഃ| തദ്വദിതി പുരുഷവദ് യഥാവയഃ സ്വഹസ്തസമ്മിതം പ്രസൃതം പ്രമാണം ബസ്തിശോധനാര്ഥം, നതു ദ്വിപ്രസൃതം തസ്യ ഗര്ഭാശയശോധനാര്ഥം വിഹിതത്വാദിതി||൧൧൬||-

Adhikarana 52 (117-122) · Śloka 123

അപ്രത്യാഗച്ഛതി ഭിഷഗ് ബസ്താവുത്തരസഞ്ജ്ഞിതേ ||൧൧൭|| ഭൂയോ ബസ്തിം നിദധ്യാത്തു സംയുക്തം ശോധനൈര്ഗണൈഃ | ഗുദേ വര്തിം നിദധ്യാദ്വാ ശോധനദ്രവ്യസമ്ഭൃതാമ് ||൧൧൮|| പ്രവേശയേദ്വാ മതിമാന് ബസ്തിദ്വാരമഥൈഷണീമ് | പീഡയേദ്വാऽപ്യധോ നാഭേര്ബലേനോത്തരമുഷ്ടിനാ ||൧൧൯|| ആരഗ്വധസ്യ പത്രൈസ്തു നിര്ഗുണ്ഡ്യാഃ സ്വരസേന ച | കുര്യാദ്ഗോമൂത്രപിഷ്ടേഷു വര്തീര്വാऽപി സസൈന്ധവാഃ ||൧൨൦|| മുദ്ഗൈലാസര്ഷപസമാഃ പ്രവിഭജ്യ വയാംസി തു | ബസ്തേരാഗമനാര്ഥായ താ നിദധ്യാച്ഛലാകയാ ||൧൨൧|| ആഗാരധൂമബൃഹതീപിപ്പലീഫലസൈന്ധവൈഃ | കൃതാ വാ ശുക്തഗോമൂത്രസുരാപിഷ്ടൈഃ സനാഗരൈഃ ||൧൨൨|| അനുവാസനസിദ്ധിം ച വീക്ഷ്യ കര്മ പ്രയോജയേത് |൧൨൩|

അനാഗച്ഛതി സ്നേഹേ പ്രത്യാഗമനോപായമാഹ- അപ്രത്യാഗച്ഛതീത്യാദി| അത്ര ഗയദാസഃ സ്നൈഹികസ്യോത്തരബസ്തേര്ഭാലുകിദര്ശനാന്മാത്രാശതാദൂര്ധ്വം പ്രത്യാഗമനകാലം വര്ണയതി| തഥാഹി ഭാലുകിഃ,- “ബസ്തിര്മാത്രാശതാദൂര്ധ്വം പ്രത്യാഗച്ഛതി, അനാഗച്ഛതി വര്തിം പായൌ നാലേ പ്രദാപയേത്- ” ഇതി| ദൃഢബലസ്തു പ്രത്യാഗമനകാലമനുവാസനോത്തരബസ്തേരിതി മന്യതേ| തഥാ ച തദ്വാക്യമ്- “പ്രത്യാഗതേ ദ്വിതീയം ച തൃതീയം ചൈവ ദാപയേത്| അനാഗച്ഛന്നുപേക്ഷ്യസ്തു രജനീമ്- ” ഇത്യാദി| ‘തത്രോപദ്രവകാരീ മാത്രാശതാദൂര്ധ്വം സ്നേഹോ യത്നേനാനയിതവ്യഃ, നത്വനുവാസനവത്ത്രിയാമാത്പരത ഇതി, അനാഗച്ഛന്നിരുപദ്രവശ്ചാഹോരാത്രമുപേക്ഷണീയ ഇതി മതദ്വയമപ്യവസ്ഥാവശേന പ്രമാണയിതവ്യമ്| ഏവംവിധേ ച പ്രത്യാഗമനകാലേ അനാഗച്ഛതി സ്നൈഹികേ നിരൂഹോത്തരബസ്തിഃ സംശോധനൈസ്ത്രിവൃദാദിഭിര്ബസ്തിശോധനൈശ്ച തൃണപഞ്ചമൂലാദിഗണദ്രവ്യൈഃ ക്വാഥരൂപൈര്യുക്തം ബസ്തിം പ്രസൃതിമാത്രം മൂത്രമാര്ഗേണ, സ്ത്രിയാ ദ്വിപ്രസൃതിമാത്രമപത്യമാര്ഗേണ സ്നേഹാപകര്ഷണം ദദ്യാത്| ഗുദ ഇത്യാദി ശോധനദ്രവ്യസമ്ഭൃതാമിതി വിരേചനദ്രവ്യനിര്മിതാമ്| ഏഷണീം ശലാകാമ്| യച്ചാവശേഷം തദ്ബലേന സാമര്ഥ്യേന, ഉത്തരമുഷ്ടിനാ മുഷ്ടേരഗ്രഭാഗേന| ഗുദവര്തിമഭിധായ മൂത്രമാര്ഗേ വയോഭേദേന ദര്ശയന്നാഹ- ആരഗ്വധേത്യാദി| താ വര്തീഃ തന്ത്രാന്തരദര്ശനാച്ഛായാശുഷ്കാ ഘൃതാക്താഃ സ്രോതസി മൂത്രമാര്ഗേ ശലാകയാ നിദധ്യാത് പ്രവേശയേത് സ്നേഹാപകര്ഷണാര്ഥം, അപത്യമാര്ഗേ സ്ഥൂലാ വര്തിശ്ചതുരങ്ഗുലാ പ്രണിധേയാ| പ്രകാരാന്തരേണ വര്തിമാഹ- ആഗാരേത്യാദി| ഫലം മദനഫലമ്| കൃതാ വര്തീഃ മുദ്ഗാദിപ്രമാണാഃ| ശുക്തം ചുക്രമ്| അനുവാസനചികിത്സാവേക്ഷണമാഹ- അനുവാസനസിദ്ധിമിത്യാദി| സ്നൈഹികോത്തരബസ്തിദാനാനന്തരം യദനുക്തം സ്ഫിക്താഡനാദികം കര്മ തദനുവാസനചികിത്സിതം വീക്ഷ്യ പ്രയോജയേത്; തഥാ ച വാഗ്ഭടഃ,- “പീഡിതേऽന്തര്ഗതേ സ്നേഹേ സ്നേഹബസ്തിക്രമോ ഹിതഃ” (വാ.സൂ. അ.൧൯) ഇതി||൧൧൭-൧൨൨||

Adhikarana 53 (123-124) · Śloka 124

ശര്കരാമധുമിശ്രേണ ശീതേന മധുകാമ്ബുനാ ||൧൨൩|| ദഹ്യമാനേ തദാ ബസ്തൌ ദദ്യാദ്ബസ്തിം വിചക്ഷണഃ | ക്ഷീരവൃക്ഷകഷായേണ പയസാ ശീതലേന ച ||൧൨൪||

തത്ര സ്നേഹപ്രദാനകുപിതപിത്തേനാനിര്ഗച്ഛതഃ സ്നേഹസ്യ നിര്ഗമനാര്ഥം ദത്തതീക്ഷ്ണോഷ്ണനിരൂഹകുപിതപിത്തേന വാ ദഹ്യമാനേ ബസ്തൌ ബസ്തിവിശേഷമുപദിശന്നാഹ- ശര്കരേത്യാദി| ശര്കരാമധുമിശ്രേണേതി ത്രിഷ്വപി യോഗേഷു യോജനീയമിതി||൧൨൩-൧൨൪||

Adhikarana 54 (125-126) · Śloka 126

ശുക്രം ദുഷ്ടം ശോണിതം ചാങ്ഗനാനാം പുഷ്പോദ്രേകം തസ്യ നാശം ച കഷ്ടമ് | മൂത്രാഘാതാന്മൂത്രദോഷാന് പ്രവൃദ്ധാന് യോനിവ്യാധിം സംസ്ഥിതിം ചാപരായാഃ ||൧൨൫|| ശുക്രോത്സേകം ശര്കരാമശ്മരീം ച ശൂലം ബസ്തൌ വങ്ക്ഷണേ മേഹനേ ച | ഘോരാനന്യാന് ബസ്തിജാംശ്ചാപി രോഗാന് ഹിത്വാ മേഹാനുത്തരോ ഹന്തി ബസ്തിഃ ||൧൨൬||

ഇദാനീമുത്തരബസ്തേര്വിഷയം ദര്ശയന്നാഹ- ശുക്രമിത്യാദി| പുഷ്പം ഋതുസ്തസ്യോദ്രേകോऽകാലപ്രവൃത്തിഃ, കഷ്ടം കഷ്ടസാധ്യമ്| മൂത്രാഘാതാന് മൂത്രാവരോധാന്| മൂത്രദോഷാന് മൂത്രകൃച്ഛ്രാന്| സംസ്ഥിതിം നിര്ഗമരോധമിത്യര്ഥഃ| അപരാ ഗര്ഭാവരണവിശേഷഃ, യസ്യാ ‘ഉല്ബ’ ഇതി ലോകേ പ്രസിദ്ധിഃ| അശേഷബസ്തിരോഗപരിഹാരാര്ഥമാഹ- ബസ്തിജാംശ്ചാപി രോഗാനിതി||൧൨൫-൧൨൬||

Adhikarana 55 (127) · Śloka 127

സമ്യഗ്ദത്തസ്യ ലിങ്ഗാനി വ്യാപദഃ ക്രമ ഏവ ച | ബസ്തേരുത്തരസഞ്ജ്ഞസ്യ സമാനം സ്നേഹബസ്തിനാ ||൧൨൭||

ക്രമഃ ചികിത്സിതമിത്യര്ഥഃ||൧൨൭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 37

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേऽനുവാസനോത്തരബസ്തിചികിത്സിതം നാമ സപ്തത്രിംശോऽധ്യായഃ ||൩൭||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ സപ്തത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൭||