37. anuvāsanōttarabasticikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

அதாதோऽநுவாஸநோத்தரபஸ்திசிகித்ஸிதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨|| விரேசநாத் ஸப்தராத்ரே கதே ஜாதபலாய வை | கதாந்நாயாநுவாஸ்யாய ஸம்யக்தேயோऽநுவாஸநஃ ||௩||

அநுவாஸ்யஃ ஸப்தராத்ராத்விரேசித இதி யதுக்தஂ தத்பலலாபே ஏவ நாந்யதேதி தர்ஶயந்நாஹ- விரேசநாதித்யாதி| ஜாதபலாயேதி ஜாதபலஸ்யைவாநுவாஸநஂ தேயஂ, யத உத்பந்நபலஸ்யைவாக்நிர்பலவாநநுவாஸநஹேதுஃ| ததா சோக்தஂ- “பஶ்சாதக்நிபலஂ ஜ்ஞாத்வா ஸம்யக்தேயோऽநுவாஸநஃ”| ‘கதாஹாராய ஸாயஹ்நே’ இதி கேசித் படந்தி, ‘கதாஹாராய ஸததம்’ இத்யந்யே| தத்ர ந கதாசிதப்யகதாஹாராயேதி ஸததக்ரஹணார்தஃ||௧-௩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

யதாவயோ நிரூஹாணாஂ யா மாத்ராஃ பரிகீர்திதாஃ | பாதாவகஷ்டாஸ்தாஃ கார்யாஃ ஸ்நேஹபஸ்திஷு தேஹிநாம் ||௪||

வயோவிஶேஷாநுரூபமாத்ராமுபதிஶந்நாஹ - யதாவயோ நிரூஹாணாமித்யாதி| வய இஹ ஸாஂவத்ஸரிகாதீநாஂ ஶரீராவஸ்தாவிஶேஷஃ| பாதாபகஷ்டாஃ சதுர்பாகாவஶிஷ்டாஃ| சரகேऽப்யுக்தஂ- “நிரூஹபாதாஂஶஸமேந தைலேநாம்லாநிலக்நௌஷதஸாதிதேந” (ச.ஸி.அ.௩) இதி| தந்த்ராந்தரேऽபி- “ஷட்பலீ து பவேச்ச்ரேஷ்டா த்ரிபலீ மத்யமா பவேத்| கநீயஸ்யர்தபலிகா த்ரிதா மாத்ராऽநுவாஸநே”- இதி| ‘அர்தார்தகஷ்டாஸ்தாஃ கார்யா’ இதி அந்யே படந்தி, தத்ராபி அர்தஸ்யார்தஶ்சதுர்தோ பாக ஏவேதி ஸ ஏவார்தஃ||௪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

உத்ஸஷ்டாநிலவிண்மூத்ரே நரே பஸ்திஂ விதாபயேத் | ஏதைர்ஹி விஹதஃ ஸ்நேஹோ நைவாந்தஃ ப்ரதிபத்யதே ||௫|| ஸ்நேஹபஸ்திர்விதேயஸ்து நாவிஶுத்தஸ்ய தேஹிநஃ | ஸ்நேஹவீர்யஂ ததா தத்தே தேஹஂ சாநுவிஸர்பதி ||௬||

பஸ்தேஃ பூர்வகர்ம நிர்திஶந்நாஹ- உத்ஸஷ்டேத்யாதி| யஸ்மாதேதைஃ காரணைரநுத்ஸஷ்டைரநிலவிண்மூத்ரைர்நேத்ரத்வாராவரகைரந்தர்விஹதஃ| அவருத்தோ தத்தஃ ஸ்நேஹோ நைவாந்தஃ ப்ரதிபத்யதே நைவாந்தஃ ப்ரவிஶதீத்யர்தஃ| ‘ஏதைர்ஹி விஹத’ இத்யத்ர ‘அந்யதா விஹத’ இதி கேசித் படந்தி, தத்ராந்யதா அந்யேந ப்ரகாரேண, அநுத்ஸஷ்டாநிலவிண்மூத்ரத்வேநாவிஶுத்தஸ்ய தேஹிந இத்யர்தஃ| அதோ விண்மூத்ரநிர்ஹரணே கதே ஸ்நேஹபஸ்திர்விதீயதே இதி தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்நேஹேத்யாதி| ததா தேந ப்ரகாரேண ஶுத்தே ஶரீரே ஸ்நேஹபஸ்திஃ ஸ்நேஹவீர்யஂ தத்தே ததாதீத்யர்தஃ| “ஸ்நேஹோ தோஷைரபிஹிதஃ ஸ்ரோதஃஸ ந விஸர்பதி”- இதி கேசிதர்தஂ படந்தி| அபிஹித ஆச்சாதித இத்யர்தஃ||௫-௬||

Adhikarana 4 (7-14) · Śloka 14

அத ஊர்த்வஂ ப்ரவக்ஷ்யாமி தைலாநீஹ யதாக்ரமம் | பாநாந்வாஸநநஸ்யேஷு யாநி ஹந்யுர்கதாந் பஹூந் ||௭|| ஶடீபுஷ்கரகஷ்ணாஹ்வாமதநாமரதாருபிஃ | ஶதாஹ்வாகுஷ்டயஷ்ட்யாஹ்வவசாபில்வஹுதாஶநைஃ ||௮|| ஸுபிஷ்டைர்த்விகுணக்ஷீரஂ தைலஂ தோயசதுர்குணம் | பக்த்வா பஸ்தௌ விதாதவ்யஂ மூடவாதாநுலோமநம் ||௯|| அர்ஶாஂஸி க்ரஹணீதோஷமாநாஹஂ விஷமஜ்வரம் | கட்யூருபஷ்டகோஷ்டஸ்தாந் வாதரோகாஂஶ்ச நாஶயேத் ||௧௦|| வசாபுஷ்கரகுஷ்டைலாமதநாமரஸிந்துஜைஃ | காகோலீத்வயயஷ்ட்யாஹ்வமேதாயுக்மநராதிபைஃ ||௧௧|| பாடாஜீவகஜீவந்தீபார்கீசந்தநகட்பலைஃ | ஸரலாகுருபில்வாம்புவாஜிகந்தாக்நிவத்திபிஃ ||௧௨|| விடங்காரக்வதஶ்யாமாத்ரிவந்மாகதிகர்திபிஃ | பிஷ்டைஸ்தைலஂ பசேத் க்ஷீரபஞ்சமூலரஸாந்விதம் ||௧௩|| குல்மாநாஹாக்நிஷங்கார்ஶோக்ரஹணீமூத்ரஸங்கிநாம் | அந்வாஸநவிதௌ யுக்தஂ ஶஸ்யதேऽநிலரோகிணாம் ||௧௪||

கேசிதத்ர வத்தஸுஶ்ருதாத்யாயிந ஆமஸ்நேஹஸ்ய குதோபதேஹேநாபி வ்யாபத்கரத்வமாலோக்ய பக்வதைலாநி ப்ரதிபாதயிதுகாமாஃ ப்ரதிஜ்ஞாஂ குர்வந்தி- அத ஊர்த்வமித்யாதி| யதாக்ரமமிதி வாதாதிதோஷக்ரமேணேத்யர்தஃ| யத்ர ஶட்யாதௌ பௌஷ்கரஂ குஷ்டஂ ச யத்பட்யதே தத்ர பௌஷ்கரஂ மூலஂ, தத்விடபஶாகாஶ்ச குஷ்டமிதி ஜ்ஞேயம்| அமரதாருஃ தேவதாருஃ| ஸிந்துஜஂ ஸைந்தவம்| நராதிபஃ கதமாலகஃ| ஸரதீதி ஸரலா த்ரிவத், விரேசநீயத்வாத்| ஶ்யாமா வத்ததாருகஃ| பஞ்சமூலஂ பில்வாதிபஞ்சமூலஂ, தஸ்ய ரஸஃ க்வாதஃ| அத்ர தைலே நராதிபாரக்வதபாடாத் ஸரலாத்ரிவத்பாடாச்ச ஏதயோர்த்விகுணா மாத்ரா தேயா| உக்தஂ ச- “கதே தைலே ச யோகே ச யத் த்ரவ்யஂ புநருச்யதே| தத்தாதவ்யமிஹாசார்யைர்பாகதோ த்விகுணஂ மதம்”- இதி||௭-௧௪||

Adhikarana 5 (15-18) · Śloka 18

சித்ரகாதிவிஷாபாடாதந்தீபில்வவசாமிஷைஃ | ஸரலாஂஶுமதீராஸ்நாநீலிநீசதுரங்குலைஃ ||௧௫|| சவ்யாஜமோதகாகோலீமேதாயுக்மஸுரத்ருமைஃ | ஜீவகர்ஷபவர்ஷாபூபஸ்தகந்தாஶதாஹ்வயைஃ ||௧௬|| ரேண்வஶ்வகந்தாமஞ்ஜிஷ்டாஶடீபுஷ்கரதஸ்கரைஃ | ஸக்ஷீரஂ விபசேத்தைலஂ மாருதாமயநாஶநம் ||௧௭|| கத்ரஸீகஞ்ஜகுப்ஜாட்யமூத்ரோதாவர்தரோகிணாம் | ஶஸ்யதேऽல்பபலாக்நீநாஂ பஸ்தாவாஶு நியோஜிதம் ||௧௮||

ஆமிஷஂ குக்குலுஃ| ஸுரத்ருமோ தேவதாருஃ| தஸ்கரஃ சோரகஃ||௧௫-௧௮||

Adhikarana 6 (19-26) · Śloka 26

பூதிகைரண்டவர்ஷாபூராஸ்நாவஷகரோஹிஷைஃ | தஶமூலஸஹாபார்கீஷட்க்ரந்தாமரதாருபிஃ ||௧௯|| பலாநாகபலாமூர்வாவாஜிகந்தாமதாத்வயைஃ | ஸஹாசரவரீவிஶ்வாகாகநாஸாவிதாரிபிஃ ||௨௦|| யவமாஷாதஸீகோலகுலத்தைஃ க்வதிதைஃ ஶதம் | ஜீவநீயப்ரதீவாபஂ தைலஂ க்ஷீரசதுர்குணம் ||௨௧|| ஜங்கோருத்ரிகபார்ஶ்வாஂஸபாஹுமந்யாஶிரஃஸ்திதாந் | ஹந்யாத்வாதவிகாராஂஸ்து பஸ்தியோகைர்நிஷேவிதம் ||௨௨|| ஜீவந்த்யதிபலாமேதாகாகோலீத்வயஜீவகைஃ | ஷபாதிவிஷாகஷ்ணாகாகநாஸாவசாமரைஃ ||௨௩|| ராஸ்நாமதநயஷ்ட்யாஹ்வஸரலாபீருசந்தநைஃ | ஸ்வயங்குப்தாஶடீஶங்கீகலஸீஸாரிவாத்வயைஃ ||௨௪|| பிஷ்டைஸ்தைலகதஂ பக்வஂ க்ஷீரேணாஷ்டகுணேந து | தச்சாநுவாஸநே தேயஂ ஶுக்ராக்நிபலவர்தநம் ||௨௫|| பஂஹணஂ வாதபித்தக்நஂ குல்மாநாஹஹரஂ பரம் | நஸ்யே பாநே ச ஸஂயுக்தமூர்த்வஜத்ருகதாபஹம் ||௨௬||

பூதிகஂ கத்தணஂ கந்ததணாபரபர்யாயம்| குடூசீ ஹரீதகீ சேதி அமதாத்வயம்| ஸஹாசரஃ ஸைரீயஃ , வரீ ஶதாவரீ, விஶ்வா ஶுண்டீ, காகநாஸா வாயஸபலா||௧௯-௨௬||

Adhikarana 7 (27-29) · Śloka 29

மதுகோஶீரகாஶ்மர்யகடுகோத்பலசந்தநைஃ | ஶ்யாமாபத்மகஜீமூதஶக்ராஹ்வாதிவிஷாம்புபிஃ ||௨௭|| தைலபாதஂ பசேத் ஸர்பிஃ பயஸாऽஷ்டகுணேந ச | ந்யக்ரோதாதிகணக்வாதயுக்தஂ பஸ்திஷு யோஜிதம் ||௧௮|| தாஹாஸக்தரவீஸர்பவாதஶோணிதவித்ரதீந் | பித்தரக்தஜ்வராத்யாஂஶ்ச ஹந்யாத் பித்தகதாந் கதாந் ||௨௯||

ஶ்யாமா ப்ரியங்குஃ| ஜீமூதோ முஸ்தகஃ| தைலஸ்ய பாதஶ்சதுர்தாஂஶோ யஸ்மிந் ஸர்பிஷி தத் தைலபாதம்||௨௭-௨௯||

Adhikarana 8 (30-32) · Śloka 32

மணாலோத்பலஶாலூகஸாரிவாத்வயகேஶரைஃ | சந்தநத்வயபூநிம்பபத்மபீஜகஸேருகைஃ ||௩௦|| படோலகடுகாரக்தாகுந்த்ராபர்படவாஸகைஃ | பிஷ்டைஸ்தைலகதஂ பக்வஂ தணமூலரஸேந ச ||௩௧|| க்ஷீரத்விகுணஸஂயுக்தஂ பஸ்திகர்மணி யோஜிதம் | நஸ்யேऽப்யஞ்ஜநபாநே வா ஹந்யாத் பித்தகதாந் பஹூந் ||௩௨||

ரக்தா மஞ்ஜிஷ்டா, குந்த்ரா பட்டோரகபேதஃ| தணமூலஂ குஶகாஶாதிதணபஞ்சமூலம்||௩௦-௩௨||

Adhikarana 9 (33-42) · Śloka 42

த்ரிபலாதிவிஷாமூர்வாத்ரிவச்சித்ரகவாஸகைஃ | நிம்பாரக்வதஷட்க்ரந்தாஸப்தபர்ணநிஶாத்வயைஃ ||௩௩|| குடூசீந்த்ரஸுராகஷ்ணாகுஷ்டஸர்ஷபநாகரைஃ | தைலமேபிஃ ஸமைஃ பக்வஂ ஸுரஸாதிரஸாப்லுதம் ||௩௪|| பாநாப்யஞ்ஜநகண்டூஷநஸ்யபஸ்திஷு யோஜிதம் | ஸ்தூலதாலஸ்யகண்ட்வாதீந் ஜயேத்கபகதாந் கதாந் ||௩௫|| பாடாஜமோதாஶார்ங்கேஷ்டாபிப்பலீத்வயநாகரைஃ | ஸரலாகுருகாலீயபார்கீசவ்யாமரத்ருமைஃ ||௩௬|| மரிசைலாபயாகட்வீஶடீக்ரந்திககட்பலைஃ | தைலமேரண்டதைலஂ வா பக்வமேபிஃ ஸமாயுதம் ||௩௭|| வல்லீகண்டகமூலாப்யாஂ க்வாதேந த்விகுணேந ச | ஹந்யாதந்வாஸநைர்தத்தஂ ஸர்வாந் கபகதாந் கதாந் ||௩௮|| விடங்கோதீச்யஸிந்தூத்தஶடீபுஷ்கரசித்ரகைஃ | கட்பலாதிவிஷாபார்ங்கீவசாகுஷ்டஸுராஹ்வயைஃ ||௩௯|| மேதாமதநயஷ்ட்யாஹ்வஶ்யாமாநிசுலநாகரைஃ | ஶதாஹ்வாநீலிநீராஸ்நாகலஸீவஷரேணுபிஃ ||௪௦|| பில்வாஜமோதகஷ்ணாஹ்வாதந்தீசவ்யநராதிபைஃ | தைலமேரண்டதைலஂ வா முஷ்ககாதிரஸாப்லுதம் ||௪௧|| ப்லீஹோதாவர்தவாதாஸக்குல்மாநாஹகபாமயாந் | ப்ரமேஹஶர்கரார்ஶாஂஸி ஹந்யாதாஶ்வநுவாஸநைஃ ||௪௨||

இந்த்ரஸுரா இந்த்ரவாருணீ| ஶார்ங்கேஷ்டா பும்புருட்டாகோ வேஷ்டிதபலஃ காகமாச்யநுகாரஃ| கட்வீ கடுகா| விதார்யாதிகஂ பஞ்சமூலஂ வல்லீஸஞ்ஜ்ஞகம்| கரமர்தாதிகஂ து கண்டகஸஞ்ஜ்ஞஂ பஞ்சமூலம்| ஶ்யாமா வத்ததாருகஃ| நிசுலோ ஜலவேதஸஃ| ரேணுஃ பர்படகஃ| முஷ்ககாதிரஸேந “முஷ்ககபலாஶதவ- ” (ஸூ.அ.௩௮) இத்யாதிகணஸ்ய ரஸேந க்வாதேந சதுர்குணேந, ப்லுதஂ மிஶ்ரிதஂ திலதைலமேரண்டதைலஂ வேதி தைலத்வயஂ கல்ப்யதே| தத்ர ஶட்யாதிவசாதிசித்ரகாதிபூதீகாதிதைலாநி ப்ராயஶோ வாதரோகேஷு, ஜீவந்த்யாதிமதுகாதிமணாலாதிதைலாநி பித்தரக்தரோகார்திதேஷு, த்ரிபலாதிபாடாதிதைலத்வயஂ கபக்ரஸ்தேஷு, விடங்காதிதைலஂ வாதே கபபூயிஷ்டே, ஸஂஸர்கஸந்நிபாதேஷு புநரேதாந்யேவ யதாயதமப்ய்ஹ்யூ யோஜ்யாநீதி ஜ்ஞேயம்| ஏதாநி ஶட்யாதிதைலாநி ஸாமாந்யஸ்நேஹபாகபரிபாஷயா ஸாதநீயாநி||௩௩-௪௨||

Adhikarana 10 (43) · Śloka 43

அஶுத்தமபி வாதேந கேவலேநாதிபீடிதம் | அஹோராத்ரஸ்ய காலேஷு ஸர்வேஷ்வேவாநுவாஸயேத் ||௪௩||

பூர்வஂ விஶுத்ததேஹஸ்ய ஸ்நேஹபஸ்திஂ ப்ரதர்ஶ்ய க்வசிதஶுத்தஸ்யாபி தர்ஶயந்நாஹ- அஶுத்தமித்யாதி| கேவலேந தாதுக்ஷயஹேதுநா| ரிக்தே ஹி ஶரீரே ப்ராயேண விவதஸ்ரோதோமுகமேவ ஶரீரஂ, தத்ர ஶுத்த்யா புநரதிதாதுக்ஷயேணாதிதராமேவ வாதரோகஃ ஸ்யாத், தேநாஶுத்தேऽபி தத்ர ஸ்நேஹபஸ்திரிதி| அஹோராத்ரஸ்ய காலேஷு பூர்வாஹ்ணாதிஷு, ‘ஜீர்ணாந்நஂ போஜயித்வாऽநுவாஸயேத்’ இதி வக்ஷ்யமாணேந பூரணீயம்||௪௩||

Adhikarana 11 (44) · Śloka 44

ரூக்ஷஸ்ய பஹுவாதஸ்ய த்வௌ த்ரீநப்யநுவாஸநாந் | தத்த்வா ஸ்நிக்ததநுஂ ஜ்ஞாத்வா ததஃ பஶ்சாந்நிரூஹயேத் ||௪௪||

ரூக்ஷஸ்ய வாதாதிகஸ்ய வாதவேகவிதாரணாய ப்ராகேவ ஸ்நேஹபஸ்திஂ தத்த்வா பஶ்சாச்சோதநோ பஸ்திர்தேய இதி தர்ஶயந்நாஹ- ரூக்ஷஸ்யேத்யாதி||௪௪||

Adhikarana 12 (45) · Śloka 45

அஸ்நிக்தமபி வாதேந கேவலேநாதிபீடிதம் | ஸ்நேஹப்ரகாடைர்மதிமாந்நிரூஹைஃ ஸமுபாசரேத் ||௪௫||

கிஞ்சிதஸ்நிக்தோऽபி யதாऽऽஸ்தாபநவிஶேஷேணாஸ்தாபநீயஸ்ததா தர்ஶயந்நாஹ- அஸ்நிக்தமபீத்யாதி|- அஸ்நிக்தஂ ஈஷத்ஸ்நிக்தஂ, நஞ் ஈஷதர்தே, அநுதரா கந்யேதி யதா| ஸ்நேஹப்ரகாடைஃ ஸ்நேஹபஹுலைஃ| ஏதேந ப்ராக் ஸ்நேஹவிதிவிரஹிதே ஸ்நிக்தமாஸ்தாபநஂ விகம்யதே||௪௫||

Adhikarana 13 (46) · Śloka 46

அத ஸம்யங்நிரூடஂ து வாதாதிஷ்வநுவாஸயேத் | பில்வயஷ்ட்யாஹ்வமதநபலதைலைர்யதாக்ரமம் ||௪௬||

நிரூஹஸ்ய பஶ்சாத்கர்ம நிர்திஶந்நாஹ- அதேத்யாதி| பில்வமூலமதுயஷ்டீமதநபலக்வாதஸித்தைஸ்தைலைஃ; கேசித்து பில்வமூலாதீநாஂ கல்கைரிதி வதந்தி; அந்யே து பில்வதைலஂ- “ஶதாஹ்வாபலபில்வாக்யைஸ்தைலஂ ஸித்தஂ ஸமீரணே”- இதி தந்த்ராந்தரோக்தஂ பில்வாதிபஞ்சமூலேந வா ஸித்தஂ தைலஂ பில்வதைலம்| யஷ்ட்யாஹ்வதைலஂ ஜீவநீயஂ, தச்ச தந்த்ராந்தரே ‘தஶமூலீபலாராஸ்நா’ இத்யாதிபாடேநோக்தம்; அத்ராபி ததேவ பூதீகாதித்ரவ்யஜீவநீயயுக்தமபிஹிதஂ; பலபில்வதிவத்கஷ்ணாராஸ்நாபூநிம்பதாருபிஃ ஸித்தஂ தைலஂ பலதைலஂ, கேசித்து மதநபலைரண்டதைலஂ பலதைலமித்யாஹுஃ||௪௬||

Adhikarana 14 (47) · Śloka 47

ராத்ரௌ பஸ்திஂ ந தத்யாத்து தோஷோத்க்லேஶோ ஹி ராத்ரிஜஃ | ஸ்நேஹவீர்யயுதஃ குர்யாதாத்மாநஂ கௌரவஂ ஜ்வரம் ||௪௭||

ராத்ரௌ பஸ்திதாநநிஷேதமாஹ- ராத்ராவித்யாதி| தோஷோத்க்லேஶ இதி யஸ்மாத்ராத்ராவாஹாரவிதாஹேந காலஶைத்யாத் ஸ்ரோதோமுகஸஂவதத்வேந ச தோஷதாதுமலேஷு விக்லேதநலக்ஷண உத்க்லேஶோ பவதி| அந்யத்ராப்யுக்தம்- “அவிஶுத்தே து ஹதயே நிஶி க்லிந்நேஷு தாதுஷு| விதக்தேऽந்நரஸே ஸ்ரோதஃஸூபலிப்தேஷு தேஹிநாம்||வ்யாபாரேப்யோ நிவத்தாநாஂ தோஷோத்க்லேஶோ பவேதிதி”||௪௭||

Adhikarana 15 (48) · Śloka 48

அஹ்நி ஸ்தாநஸ்திதே தோஷே வஹ்நௌ சாந்நரஸாந்விதே | ஸ்புடஸ்ரோதோமுகே தேஹே ஸ்நேஹௌஜஃ பரிஸர்பதி ||௪௮||

திவா பஸ்திப்ரதாநகுணஂ ஸகாரணஂ நிர்திஶந்நாஹ- அஹ்நீத்யாதி| அஹ்நி திவா| விவதஸ்ரோதோமுகே ஶரீரே, ததா ஸ்தாநஸ்திதேஷு தோஷேஷு, ததா நிஃஶேஷபரிபக்வஸ்யாந்நஸ்ய ரஸேந வீர்யேணாக்நிஸஂவர்திதேநோபசிதே பக்துஂ ஸமர்தே ச வஹ்நௌ, ஸ்நேஹௌஜஃ ஸ்நேஹவீர்யஂ, ஶரீரஂ பரிஸர்பதி அநுக்ராமதி||௪௮||

Adhikarana 16 (49-50) · Śloka 50

பித்தேऽதிகே கபே க்ஷீணே ரூக்ஷே வாதருகர்திதே | நரே ராத்ரௌ து தாதவ்யஂ காலே சோஷ்ணேऽநுவாஸநம் ||௪௯|| உஷ்ணே பித்தாதிகே வாऽபி திவா தாஹாதயோ கதாஃ | ஸம்பவந்தி யதஸ்தஸ்மாத் ப்ரதோஷே யோஜயேத்பிஷக் ||௫௦||

ராத்ராவபி ப்ரதிப்ரஸவமுத்திஶந்நாஹ- பித்தே இத்யாதி| ராத்ரிஶப்தோऽத்ர ப்ரதமப்ரஹரவாசகஃ, ப்ரதோஷே யோஜயேத்பிஷகிதி வக்ஷ்யமாணவசநாத்| குதஃ புநருஷ்ணகாலே பித்தேऽதிகே வா திவா ந தேயமித்யாஹ- உஷ்ண இத்யாதி| ப்ரதோஷஶப்தாத் ஸந்த்யாபரநிஶாநிவத்திஃ||௪௯-௫௦||

Adhikarana 17 (51) · Śloka 51

ஶீதே வஸந்தே ச திவா க்ரீஷ்மப்ராவட்கநாத்யயே | ஸ்நேஹ்யோ திநாந்தே பாநோக்தாந் தோஷாந் பரிஜிஹீர்ஷதா ||௫௧||

இதாநீமஹ்நி ஸ்தாநஸ்திதே தோஷ இத்யாதிவாக்யைர்யுக்திப்ராப்தஂ காலநியமஂ ப்ரகடயந்நாஹ- ஶீத இத்யாதி| பரிஜிஹீர்ஷதா பரிஹர்துமிச்சதா||௫௧||

Adhikarana 18 (52) · Śloka 52

அஹோராத்ரஸ்ய காலேஷு ஸர்வேஷ்வேவாநிலாதிகம் | தீவ்ராயாஂ ருஜி ஜீர்ணாந்நஂ போஜயித்வாऽநுவாஸயேத் ||௫௨||

விஶிஷ்டாவஸ்தாயாமஸ்யாபவாதமாஹ- அஹோராத்ரஸ்யேத்யாதி| காலேஷு ஸர்வேஷ்விதி ‘தத்தத்காலவிருத்தகத்ரிமகுணோபதாநஂ கத்வைவ’ இதி ஶேஷஃ | ப்ராகஶுத்தஸ்ய கேவலவாதபீடிதஸ்ய ஸர்வேஷ்வப்யஹோராத்ராவயவேஷ்வநுவாஸநமபிஹிதம், இஹ து ஶுத்தஸ்யேதி ந பௌநருக்த்யம்||௫௨||

Adhikarana 19 (53) · Śloka 53

ந சாபுக்தவதஃ ஸ்நேஹஃ ப்ரணிதேயஃ கதஞ்சந | ஶுத்தத்வாச்சூந்யகோஷ்டஸ்ய ஸ்நேஹ ஊர்த்வஂ ஸமுத்பதேத் ||௫௩||

அபுக்தவதஃ ப்ரதிஷேதமாஹ- ந சேத்யாதி| ஸ்நேஹ ஊர்த்வஂ ஸமுத்பதேத் ஸம்யகூர்த்வஂ கச்சேத்| ததஶ்சாதிபீடிதவத் வ்யாபத் ஸ்யாத்| ஶுத்தத்வாதித்யத்ர ஸூக்ஷ்மத்வாதிதி படித்வா கயதாஸஃ ஸூக்ஷ்மமார்காநுஸரணஶீலத்வாத்தஸ்யேதி வ்யாக்யாநயதி||௫௩||

Adhikarana 20 (54-57) · Śloka 57

ஸதாऽநுவாஸயேச்சாபி போஜயித்வாऽऽர்த்ரபாணிநம் | ஜ்வரஂ விதக்தபுக்தஸ்ய குர்யாத் ஸ்நேஹஃ ப்ரயோஜிதஃ ||௫௪|| ந சாதிஸ்நிக்தமஶநஂ போஜயித்வாऽநுவாஸயேத் | மதஂ மூர்ச்சாஂ ச ஜநயேத் த்விதா ஸ்நேஹஃ ப்ரயோஜிதஃ ||௫௫|| ரூக்ஷஂ புக்தவதோ ஹ்யந்நஂ பலஂ வர்ணஂ ச ஹாபயேத் | யுக்தஸ்நேஹமதோ ஜந்துஂ போஜயித்வாऽநுவாஸயேத் ||௫௬|| யூஷக்ஷீரரஸைஸ்தஸ்மாத்யதாவ்யாதி ஸமீக்ஷ்ய வா | யதோசிதாத் பாதஹீநஂ போஜயித்வாऽநுவாஸயேத் ||௫௭||

போஜநோத்தரகாலமேவாநுவாஸநமவிலம்பிதமாஹ- ஸதேத்யாதி| போஜநாத்விலம்பிததாநே தோஷஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஜ்வரமித்யாதி| கீதஶமந்நஂ புக்தவந்தமநுவாஸயேத்ததாஹ- ந சேத்யாதி| ஹாபயேதித்யத்ர ஸ்நேஹஃ ப்ரயோஜித இதி ஸம்பத்யதே| யுக்தஸ்நேஹம் அல்பஸ்நேஹம்| யதாவ்யாதீதி ரோகாநதிக்ரமேண, ரோகாநுரூபமிதி யாவத்| அத்ரைவாநுக்தமப்யவேக்ஷமாண ஆஹ- ஸமீக்ஷ்ய வேதி|- ஸம்யகீக்ஷித்வா ‘ஸாத்ம்யஂ தோஷஂ ச’ இதி ஶேஷஃ| அத்ர யூஷோ முத்கயூஷஃ, ஸ ச கதோ க்ராஹ்யஃ; க்ஷீரஂ கவ்யஂ, ரஸோ மாஂஸரஸஃ, தைர்யதாஸங்க்யஂ கபபித்தவாதப்ரத்யநீகைர்போஜயித்வா, யதோசிதாத் பாதஹீநமிதி ப்ராக்ஸஂஶுத்தஸ்ய கதஸஂஸர்ஜநஸ்ய உசிதாத்பக்தாத் பாதஹீநமுத்தமமத்யமமந்தாக்நிவிஶேஷேண பாதேந பாதாப்யாஂ பாதைர்வா ஹீநமிதி ஜ்ஞேயஂ, “அர்தஹீநஂ த்ரிபாகஂ வா போஜயித்வாऽநுவாஸயேத்” இதி முநிநா ப்ரோக்தத்வாத்||௫௪-௫௭||

Adhikarana 21 (58-59) · Śloka 59

அதாநுவாஸ்யஂ ஸ்வப்யக்தமுஷ்ணாம்புஸ்வேதிதஂ ஶநைஃ | போஜயித்வா யதாஶாஸ்த்ரஂ கதசங்க்ரமணஂ ததஃ ||௫௮|| விஸஜ்ய ச ஶகந்மூத்ரஂ யோஜயேத் ஸ்நேஹபஸ்திநா | ப்ரணிதாநவிதாநஂ து நிரூஹே ஸம்ப்ரவக்ஷ்யதே ||௫௯||

அநுவாஸநவிதிஂ தர்ஶயந்நாஹ- அதாநுவாஸ்யமித்யாதி||௫௮-௫௯||

Adhikarana 22 (60-62) · Śloka 62

ததஃ ப்ரணிஹிதஸ்நேஹ உத்தாநோ வாக்ஶதஂ பவேத் | ப்ரஸாரிதைஃ ஸர்வகாத்ரைஸ்ததா வீர்யஂ விஸர்பதி ||௬௦|| தாடயேத்தலயோரேநஂ த்ரீஂஸ்த்ரீந் வாராஞ்சநைஃ ஶநைஃ | ஸ்பிசோஶ்சைநஂ ததஃ ஶய்யாஂ த்ரீந் வாராநுத்க்ஷிபேத்ததஃ ||௬௧|| ஏவஂ ப்ரணிஹிதே பஸ்தௌ மந்தாயாஸோऽத மந்தவாக் | ஸ்வாஸ்தீர்ணே ஶயநே காமமாஸீதாசாரிகே ரதஃ ||௬௨||

ப்ரணிஹிதஸ்நேஹஸ்ய பஶ்சாத்கர்ம நிர்திஶந்நாஹ- தத இத்யாதி| ஆதுரஸ்ய கரணீயமபிதாய வைத்யஸ்ய கரணீயஂ நிர்திஶந்நாஹ- தாடயேதித்யாதி| தலயோஃ ஹஸ்தபாததலயோஃ, ஶநைஃ ஶநைஸ்த்ரீந் த்ரீந் வாராந் ஹந்யாத் ஸ்நேஹஶீக்ராகமநநிஷேதார்தஂ ஸ்பிசோஶ்சைநமிதி தாடயேதிதி ஸம்பந்தஃ| ஸ்பிசோஶ்சேதி சகாரோ பிந்நக்ரமே, தேந தாடயேதித்யத்ர த்ரஷ்டவ்யஃ| அதஸ்தலயோர்கஹீதத்வாத் கூர்பரே ஜாநுநீ சோத்க்ஷிபேதித்யநுக்தோ வத்தவைத்யவ்யவஹாரஃ ஶுத்தோ பவதி| ஶய்யாமுத்க்ஷிபேதிதி காஷ்டபலகாதிகதாஂ ஸஹாதுரேணோர்த்வஂ நயேதித்யர்தஃ, ‘ஶய்யாஸ்தமாதுரஂ ஸ்பிக்தேஶே’ இத்யந்யே| ஆஸீதாசாரிகே ரத இதி க்ரோதாதீந் வர்ஜயேதித்யர்தஃ||௬௦-௬௨||

Adhikarana 23 (63-66) · Śloka 66

ஸ து ஸைந்தவசூர்ணேந ஶதாஹ்வேந ச யோஜிதஃ | தேயஃ ஸுகோஷ்ணஶ்ச ததா நிரேதி ஸஹஸா ஸுகம் ||௬௩|| யஸ்யாநுவாஸநோ தத்தஃ ஸகதந்வக்ஷமாவ்ரஜேத் | அத்யௌஷ்ண்யாததிதைக்ஷ்ண்யாத்வா வாயுநா வா ப்ரபீடிதஃ ||௬௪|| ஸவாதோऽதிகமாத்ரோ வா குருத்வாத்வா ஸபேஷஜஃ | தஸ்யாந்யோऽல்பதரோ தேயோ ந ஹி ஸ்நிஹ்யத்யதிஷ்டதி ||௬௫|| விஷ்டப்தாநிலவிண்மூத்ரஃ ஸ்நேஹஹீநேऽநுவாஸநே | தாஹக்லமப்ரவாஹார்திகரஶ்சாத்யநுவாஸநஃ ||௬௬||

ஸர்வஸ்நேஹபஸ்தித்ரவ்யபூர்வகர்ம நிர்திஶந்நாஹ- ஸ இத்யாதி| ஸ ஸ்நேஹஃ, து புநஃ, பக்வோऽபி ஸைந்தவஶதபுஷ்பாஸமந்விதோ தேயஃ| மத்யமவயஸ்கமாஶ்ரித்ய சூர்ணஸ்ய மாத்ராமாஹ- “சூர்ணமாஷஃ பலே ஸ்நேஹே ஸிந்துஜந்ம ஶதாஹ்வயோஃ”- இதி| தஸ்யாநுவாஸநஸ்நேஹஸ்ய ப்ரணிதாநமாத்ரப்ரத்யாவத்த்யாऽஸ்ய நிதாநபரிஹாரார்தஂ ஹேதுஂ புநஃ கரணீயஂ ச தர்ஶயந்நாஹ- யஸ்யேத்யாதி| ஸகத் ஏகவாரம்| அக்ஷஸ்ய யந்த்ரஸ்யாநுபஶ்சாதந்வக்ஷம்| ஆவ்ரஜேத் ஆகச்சேத்| குதஃ? அத்யௌஷ்ண்யாத் உஷ்ணகுணாதிரேகாத்| அதிதைக்ஷ்ண்யாத் அதிதீக்ஷ்ணைஃ ஸஂஸ்காரகத்ரவ்யைராஹிதாத்| அநுச்ச்வாஸ்ய பந்தநாத் வாயுநா ப்ரபீடிதஃ ஸவாதோ பஸ்திஃ ஸ்யாத்; அதிமாத்ரோऽதிபேஷஜஶ்ச குருத்வாத்| தஸ்யாந்யோऽல்பதர இதி அந்யோऽத்யௌஷ்ண்யாதிகுணவிபரீதஃ, அல்பதரஃ ப்ராசீநமாத்ராதஃ, ப்ரதமஸ்நேஹேநைவ கிஞ்சித்ஸ்நிக்தத்வாத்| குதஃ புநரபி தேய இத்யாஹ- ந ஹி ஸ்நிஹ்யத்யதிஷ்டதீதி; ஹி யதோऽதிஷ்டதி ஸ்நேஹே ந ஸ்நிஹ்யதி நரஃ| ஸ்நேஹஹீநேऽநுவாஸநே விஷ்டப்தாநிலவிண்மூத்ரோ ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ| ஹீந இதி ஹீநகுணமாநே இத்யர்தஃ| தாஹக்லமப்ரவாஹார்திகரஶ்சேதி சகாராத்தீநாநுவாஸிதவிஷ்டப்தாநிலவிண்மூத்ரலிங்கவிபரீதாதிஸஷ்டாநிலவிண்மூத்ரார்திகரஶ்சேதி ஸமுச்சிநோதி| ப்ரவாஹஸ்தாநே பிபாஸேதி கேசித் படந்தி||௬௩-௬௬||

Adhikarana 24 (67-69) · Śloka 69

ஸாநிலஃ ஸபுரீஷஶ்ச ஸ்நேஹஃ ப்ரத்யேதி யஸ்ய து | ஓஷசோஷௌ விநா ஶீக்ரஂ ஸ ஸம்யகநுவாஸிதஃ ||௬௭|| ஜீர்ணாந்நமத ஸாயாஹ்நே ஸ்நேஹே ப்ரத்யாகதே புநஃ | லக்வந்நஂ போஜயேத் காமஂ தீப்தாக்நிஸ்து நரோ யதி ||௬௮|| ப்ராதருஷ்ணோதகஂ தேயஂ தாந்யநாகரஸாதிதம் | தேநாஸ்ய தீப்யதே வஹ்நிர்பக்தாகாங்க்ஷா ச ஜாயதே ||௬௯||

யாதஶஃ ஸ்நேஹஃ ஸம்யகநுவாஸிதஸ்தமாஹ- ஸாநில இத்யாதி| ஸபுரீஷஶ்சேதி சகாரேண ஸமூத்ரஶ்சேத்யநுக்தஂ ஸமுச்சீயதே| ப்ரத்யேதி ப்ரத்யாகச்சதி| ஓஷ ஈஷத்தாஹஃ| சோஷ ஆகஷ்யமாணஸ்யேவ தாஹப்ரகாரஃ| கயீ து- ஓஷசோஷௌ விநேதி தாஹபிபாஸே விநேத்யர்த இத்யாஹ| ஶீக்ரமிதி த்ரிசதுராதியாமாத்| அபரேத்யுராஹாரஂ நியமயந்நாஹ- ஜீர்ணாந்நமித்யாதி| ஜீர்ணாந்நஂ பரிணதாஹாரஂ, ஸாயாஹ்நக்ரஹணஂ பூர்வாஹ்ணபோஜநநிஷேதார்தம்| லக்வந்நமிதி மாத்ராலகுஂ த்ரவ்யலகுஂ ச; காமஂ தீப்தாக்நிஸ்த்விதி தீப்தாக்நிஶ்சேந்நரோ பவதி ததா காமஂ யதேஷ்டஂ லக்வேவ போஜயேத்||௬௭-௬௯||

Adhikarana 25 (70) · Śloka 70

ஸ்நேஹபஸ்திக்ரமேஷ்வேவஂ விதிமாஹுர்மநீஷிணஃ |௭௦|

இதாநீஂ ஶல்யதந்த்ரஸ்ய கர்தா ஸுஶ்ருதாசார்யஃ காயசிகித்ஸாப்ரதாநஸ்ய பஸ்தேருக்தவிதௌ காயசிகித்ஸிதமநுமதமிதி தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்நேஹேத்யாதி| மநீஷிணஃ ஸ்நேஹபஸ்திக்ரமவிதஃ காயசிகித்ஸகா இத்யர்தஃ|௭௦|-

Adhikarana 26 (70) · Śloka 71

அநேந விதிநா ஷட் வா ஸப்த வாऽஷ்டௌ நவைவ வா ||௭௦|| விதேயா பஸ்தயஸ்தேஷாமந்தரா து நிரூஹணம் |௭௧|

தமேவ க்ரமஂ தீயமாநாஶேஷபஸ்திஷூபதிஶந்நாஹ- அநேநேத்யாதி| ஷட்வேத்யாதிஸங்க்யாவிகல்பா வக்ஷ்யமாணஸ்நேஹாதிதாத்வந்தரகததோஷாபேக்ஷயா| தத்ர தீயமாநேஷு ஸ்நேஹபஸ்திஷு ததீயே சதுர்தே பஞ்சமே வா ஸ்நேஹேऽக்ந்யாத்யபேக்ஷயா ஸ்நேஹஸ்யோபரதிஂ கத்வா (ஸ்நேஹஸ்வேதாவதிகத்ய ) ஸஂஸர்ஜநவிதாநேநோபபஂஹிதபலாய அந்தரா நிரூஹணஂ தத்யாத் தோஷஸஞ்சயஸஂஶோதநாய| ததா ச சரகஃ- “த்ரீந் பஞ்ச வாராஂஶ்சதுரோऽத ஷட்வா வாதாதிகாநாமநுவாஸநீயாந்| ஸ்நேஹாந் ப்ரதத்வாऽऽஶு பிஷக் விதத்யாத் ஸ்ரோதோவிஶுத்த்யர்தமதோ நிரூஹாந்” (ச.ஸி.அ.௧) இதி||௭௦||-

Adhikarana 27 (71-74) · Śloka 74

தத்தஸ்து ப்ரதமோ பஸ்திஃ ஸ்நேஹயேத்பஸ்திவங்க்ஷணௌ ||௭௧|| ஸம்யக்தத்தோ த்விதீயஸ்து மூர்தஸ்தமநிலஂ ஜயேத் | ஜநயேத்பலவர்ணௌ ச ததீயஸ்து ப்ரயோஜிதஃ ||௭௨|| ரஸஂ சதுர்தோ ரக்தஂ து பஞ்சமஃ ஸ்நேஹயேத்ததா | ஷஷ்டஸ்து ஸ்நேஹயேந்மாஂஸஂ மேதஃ ஸப்தம ஏவ ச ||௭௩|| அஷ்டமோ நவமஶ்சாஸ்தி மஜ்ஜாநஂ ச யதாக்ரமம் | ஏவஂ ஶுக்ரகதாந் தோஷாந் த்விகுணஃ ஸாது ஸாதயேத் ||௭௪||

இதாநீஂ ஸ்நேஹபஸ்தேஃ ப்ரதமாதிதாநேந கார்யஂ நிர்திஶந்நாஹ- தத்த இத்யாதி| பஸ்திவங்க்ஷணாவித்யுபலக்ஷணமதஃகாயஸ்ய| மூர்தஸ்தமநிலஂ ஜயேதிதி மூர்தஸ்தமூர்த்வகாயஸ்தஂ, ஜைஜ்ஜடாசாயஸ்து ஆதிபதலோபாத் பஸ்திமூர்தஸ்தமநிலஂ ஜயேதிதி வ்யாக்யாநயதி| ஏவமநேந க்ரமேண| ஶுக்ரகதாந் தோஷாந் வ்யாதிஸமுத்தேஶீயோக்தாந் க்லைப்யாப்ரஹர்ஷஜநகாந்| த்விகுணஃ ஸ்நேஹபஸ்திரஷ்டாதஶஸங்க்யஃ| ஸாது ஸம்யக்தத்தஃ ஸாதயேதிதி| பஸ்த்யாதிதேஶரஸாதிதாதுஸ்நேஹநமாஶ்ரித்ய தத்தஸ்நேஹபஸ்தேஃ ப்ரதமாதிதாநமாபிஹிதம்| தோஷஸமாஶ்ரிதஸ்நேஹதாநஂ தந்த்ராந்தராஜ்ஜ்ஞேயம்| யதா- “ஏகஂ த்ரீந் வா பலாஸே து ஸ்நேஹபஸ்தீந் ப்ரகல்பயேத்| பஞ்ச வா ஸப்த வா பித்தே நவைகாதஶ வாऽநிலே” (வா.ஸூ.அ.௧௯) இதி||௭௧-௭௪||

Adhikarana 28 (75-76) · Śloka 76

அஷ்டாதஶாஷ்டாதஶகாந் பஸ்தீநாஂ யோ நிஷேவதே | யதோக்தேந விதாநேந பரிஹாரக்ரமேண ச ||௭௫|| ஸ குஞ்ஜரபலோऽஶ்வஸ்ய ஜவைஸ்துல்யோऽமரப்ரபஃ | வீதபாப்மா ஶ்ருததரஃ ஸஹஸ்ராயுர்நரோ பவேத் ||௭௬||

ஏவமேதைரஷ்டாதஶபிஃ ஸ்நேஹபஸ்திபிர்தாதுகததோஷஹரணமபிதாய புநஃ புநரப்யஸ்தைரேதைரேவ விஶிஷ்டஂ ரஸாயநபலஂ தர்ஶயந்நாஹ- அஷ்டாதஶேத்யாதி| யதோக்தேநேதி இஹ சாநந்தராதிக்ராந்தேந| பரிஹாரக்ரமேணேதி ஆதுரோபத்ரவீயே வக்ஷ்யமாணேந| குஞ்ஜரபல இதி உபசயஶக்திலக்ஷணபலயுக்தஃ| அஶ்வஸ்ய ஜவைஸ்துல்ய இதி கஜ இவோபசிததாதுரபி க்ரியாவிஶேஷப்ரபாவாத்துரங்கவத்தரஸ்வீ| அமரவத் ப்ரகர்ஷேண பாதீதி அமரப்ரபஃ அத்யத்புதவர்ணாத்யுபேத இத்யர்தஃ| வீதபாப்மா க்ரியாவிஶேஷப்ரபாவாதேவ கதப்ராக்தநஜந்மகதஸகலகல்மஷஃ| ஶ்ருததர இதி சித்தஸ்ய ஶக்த்யுத்கர்ஷயுக்தஃ| ஸஹஸ்ராயுரிதி ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மஸஂயோகோத்கர்ஷஃ| யத்யப்யத்ர ஸ்நேஹபஸ்தீநாமஷ்டாதஶகம், அந்தரா து நிரூஹணமிதி பூர்வவாக்யாதநியதநிரூஹாந்விதோऽபிஹிதஸ்ததாऽபி தந்த்ராந்தரதர்ஶநாந்நியதத்வாதஶயாபநாக்யநிரூஹோபேதோ ஜ்ஞேயஃ, தாதஶஸ்ய ச தந்த்ராந்தரே கர்ம இதி ஸஞ்ஜ்ஞா| ததாஹி- “த்ரிஂஶந்மதாஃ கர்மது பஸ்தயோ ஹி காலஸ்ததோऽர்தேந ததஶ்ச யோகஃ| ஸாந்வாஸநா த்வாதஶ வை நிரூஹாஃ ப்ராக் ஸ்நேஹ ஏகஃ பரதஸ்து பஞ்ச” (ச.ஸி.அ.௧) இதி; ததஶ்ச “அஷ்டாதஶாஷ்டாதஶகாந் பஸ்தீநாஂ யோ நிஷேவதே”- இத்யநேந கர்மபஸ்தீநஷ்டாதஶவாராந் யோ நிஷேவதே இத்யர்தோ கம்யதே| ததா ஶ்ரீவாக்படேநாபி கர்மகாலயோகபஸ்தயோऽபிஹிதாஃ| ததா ச- “ப்ராக் ஸ்நேஹ ஏகஃ பஞ்சாந்தே த்வாதஶாஸ்தாபநாநி ச| ஸாந்வாஸநாநி கர்மைவஂ பஸ்தயஸ்த்ரிஂஶதீரிதாஃ||காலஃ பஞ்சதஶைகோऽத்ர ப்ராக்ஸ்நேஹோऽந்தே த்ரயஸ்ததா| ஷட் பஞ்சபஸ்த்யந்தரிதாஃ, யோகோऽஷ்டௌ பஸ்தயோऽத்ர து||த்ரயோ நிரூஹாஃ ஸ்நேஹாஶ்ச ஸ்நேஹாவாத்யந்தயோருபௌ” (வா.ஸூ.அ.௧௯) இதி| யாபநபஸ்திவிஷயோऽயஂ க்ரந்தஃ, நிரூஹா ஏவ யாபநபஸ்தயஃ; அத ஏவைகாந்தரிதாஃ ஸ்நேஹாஃ, யாபநபஸ்தயோ ஹி நாதிஸ்நிக்தரூக்ஷா ‘நபுஂஸகபஸ்தயஃ’ இத்யுச்யந்தே| கர்மகாலயோகஸஞ்ஜ்ஞயா யதாஸங்க்யஂ வாதபித்தகபஹரோ பஸ்திப்ரயோகோ ஜ்ஞேயஃ| கயதாஸஸ்து பலவத்விக்ரஹாதிஜநிதோபசயபூர்வகவாதாதிதோஷப்ரகோபே பலீயஸி த்ரிஂஶத்பஸ்தயஃ, ஸ்வஸ்தே புநஃ காலைகப்ரபாவஜநிதவாதாதிப்ரகோபே மத்யபலே பஞ்சதஶ, காலேநாப்யகததோஷகோபஸ்ய ஸ்வஸ்தஸ்யாபூர்வவஷ்யத்வாதிலாபார்தமஷ்டௌ||௭௫-௭௬||

Adhikarana 29 (77-78) · Śloka 78

ஸ்நேஹபஸ்திஂ நிரூஹஂ வா நைகமேவாதிஶீலயேத் | ஸ்நேஹாதக்நிவதோத்க்லேஶௌ நிரூஹாத் பவநாத்பயம் ||௭௭|| தஸ்மாந்நிரூடோऽநுவாஸ்யோ நிரூஹ்யஶ்சாநுவாஸிதஃ | நைவஂ பித்தகபோத்க்லேஶௌ ஸ்யாதாஂ ந பவநாத்பயம் ||௭௮||

த்வயோரேகஸ்யாதிஶீலநநிஷேதாய தோஷஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸ்நேஹபஸ்திமித்யாதி| அந்யே த்வேவஂ படந்தி- “ஸ்யாதாமக்நிவதோத்க்லேஶாவத்யப்யஸ்தேऽநுவாஸநே| நிரூஹஸேவநாச்சாபி பவேயுர்வாதஜா கதாஃ”- இதி||௭௭-௭௮||

Adhikarana 30 (79) · Śloka 79

ரூக்ஷாய பஹுவாதாய ஸ்நேஹபஸ்திஂ திநே திநே | தத்யாத்வைத்யஸ்ததோऽந்யேஷாமக்ந்யாபாதபயாத்த்ர்யஹாத் ||௭௯||

ஸ்நேஹபஸ்தேரவஸ்தாவிஶேஷேண ப்ரதிதிநஂ விதாநமுத்திஶந்நாஹ- ரூக்ஷாயேத்யாதி||௭௯||

Adhikarana 31 (80) · Śloka 80

ஸ்நேஹோऽல்பமாத்ரோ ரூக்ஷாணாஂ தீர்ககாலமநத்யயஃ | ததா நிரூஹஃ ஸ்நிக்தாநாமல்பமாத்ரஃ ப்ரஶஸ்யதே ||௮௦||

அப்யாஸேऽபி ஸ்நேஹபஸ்திர்யதா நிராபதஸ்ததோபதிஶந்நாஹ- ஸ்நேஹோऽல்பமாத்ர இத்யாதி| அர்தஹீநதா சதுர்பாகாவஶிஷ்டதா வாऽல்பஶப்தார்தஃ, தேந ஷட்பலப்ரமாணாஸ்த்ரிபலப்ரமாணோ வா ஸ்நேஹபஸ்திர்தீர்ககாலமப்யஸ்தோ ரூக்ஷாணாஂ நிரத்யயஃ நிர்கதவ்யாபத்| ததா நிரூஹோऽபி தீர்ககாலஂ ஸ்நிக்தாநாமல்பமாத்ர ஏவ பாதஹீநோऽர்தபாகஹீநா வா ஶஸ்யதே, அநத்யயத்வாதித்யர்தஃ||௮௦||

Adhikarana 32 (81-85) · Śloka 85

அத ஊர்த்வஂ ப்ரவக்ஷ்யாமி வ்யாபதஃ ஸ்நேஹபஸ்திஜாஃ | பலவந்தோ யதா தோஷாஃ கோஷ்டே ஸ்யுரநிலாதயஃ ||௮௧|| அல்பவீர்யஂ ததா ஸ்நேஹமபிபூய பதக்விதாந் | குர்வந்த்யுபத்ரவாந் ஸ்நேஹஃ, ஸ சாபி ந நிவர்ததே ||௮௨|| தத்ர வாதாபிபூதே து ஸ்நேஹே முககஷாயதா | ஜம்பா வாதருஜஸ்தாஸ்தா வேபதுர்விஷமஜ்வரஃ ||௮௩|| பித்தாபிபூதே ஸ்நேஹே து முகஸ்ய கடுதா பவேத் | தாஹஸ்தஷ்ணா ஜ்வரஃ ஸ்வேதோ நேத்ரமூத்ராங்கபீததா ||௮௪|| ஶ்லேஷ்மாபிபூதே ஸ்நேஹே து ப்ரஸேகோ மதுராஸ்யதா | கௌரவஂ சர்திருச்ச்வாஸஃ கச்ச்ராச்சீதஜ்வரோऽருசிஃ ||௮௫||

ஸ்நேஹபஸ்திவ்யாபல்லக்ஷணஂ ஸசிகித்ஸிதஂ ப்ரதிபாதயிதுகாமஃ ஸ்நேஹபஸ்திவ்யாபத்வ்யாக்யாநப்ரதிஜ்ஞாமாஹ- அத ஊர்த்வமித்யாதி| தோஷாபிபூதஸ்நேஹவ்யாபதாஂ ஸாமாந்யாஂ ஸம்ப்ராப்திமுத்திஶந்நாஹ- பலவந்த இத்யாதி| ஸ ஸ்நேஹஃ| ந நிவர்ததே ந நிர்கச்சதீத்யர்தஃ||௮௧-௮௫||

Adhikarana 33 (86) · Śloka 86

தத்ர தோஷாபிபூதே து ஸ்நேஹே பஸ்திஂ நிதாபயேத் | யதாஸ்வஂ தோஷஶமநாந்யுபயோஜ்யாநி யாநி ச ||௮௬||

தத்ர ப்ரதீகாரமாஹ- தத்ர தோஷாபிபூதே இத்யாதி| பஸ்திமிதி மாருதாதிஹரகஷாயஂ ஸஂஶோதநத்ரவ்யாவாபஂ ச நிரூஹஂ ஸ்நேஹஸ்யாபகர்ஷணஂ தத்யாத்| யாநி ச தோஷஶமநாநி தாநி ச யதாஸ்வமுபயோஜ்யாநி| ஏதத்யதாஸ்வஂ பஸ்திதாநமஜீர்ணஜ்வராதிகாமாமாஶயஸ்ததோஷஜாஂ வ்யாபதஂ பரித்யஜ்ய ஜ்ஞேயம்| தத்ராமாந்வயே லங்கநாதிகமேவ||௮௬||

Adhikarana 34 (87-92) · Śloka 92

அத்யாஶிதேऽந்நாபிபவாத் ஸ்நேஹோ நைதி யதா ததா | குருராமாஶயஃ ஶூலஂ வாயோஶ்சாப்ரதிஸஞ்சரஃ ||௮௭|| ஹத்பீடா முகவைரஸ்யஂ ஶ்வாஸோ மூர்ச்சா ப்ரமோऽருசிஃ | தத்ராபதர்பணஸ்யாந்தே தீபநோ விதிரிஷ்யதே ||௮௮|| அஶுத்தஸ்ய மலோந்மிஶ்ரஃ ஸ்நேஹோ நைதி யதா புநஃ | ததாऽங்கஸதநாத்மாநே ஶ்வாஸஃ ஶூலஂ ச ஜாயதே ||௮௯|| பக்வாஶயகுருத்வஂ ச தத்ர தத்யாந்நிரூஹணம் | தீக்ஷ்ணஂ தீக்ஷ்ணௌஷதைரேவ ஸித்தஂ சாப்யநுவாஸநம் ||௯௦|| ஶுத்தஸ்ய தூராநுஸதே ஸ்நேஹே ஸ்நேஹஸ்ய தர்ஶநம் | காத்ரேஷு ஸர்வேந்த்ரியாணாமுபலேபாऽவஸாதநம் ||௯௧|| ஸ்நேஹகந்தி முகஂ சாபி காஸஶ்வாஸாவரோசகஃ | அதிபீடிதவத்தத்ர ஸித்திராஸ்தாபநஂ ததா ||௯௨||

அஶுத்தஸ்ய அகதவிரேசநநிரூஹஸ்ய| ஶுத்தஸ்ய தூராநுஸதே உதராநுஸதே| உபலேபோ மலவத்திஃ| அவஸாதநஂ க்லாநிஃ| அதிபீடிதவத்தத்ர ஸித்திஃ ஸாதநஂ சிகித்ஸிதமித்யர்தஃ| தத் புநர்கலாவபீடாதிஶீதஸேகாந்தஂ, ததாऽऽஸ்தாபநமவஸ்தாயாஂ ஸ்நேஹாபகர்ஷகஶோதநத்ரவ்யகஷாயகோமூத்ராவாபம்||௮௭-௯௨||

Adhikarana 35 (93-94) · Śloka 94

அஸ்விந்நஸ்யாவிஶுத்தஸ்ய ஸ்நேஹோऽல்பஃ ஸம்ப்ரயோஜிதஃ | ஶீதோ மதுஶ்ச நாப்யேதி ததோ மந்தஂ ப்ரவாஹதே ||௯௩|| விபந்தகௌரவாத்மாநஶூலாஃ பக்வாஶயஂ ப்ரதி | தத்ராஸ்தாபநமேவாஶு ப்ரயோஜ்யஂ ஸாநுவாஸநம் ||௯௪||

அஸ்விந்நஸ்யேத்யாதி| மந்தஂ ப்ரவாஹதே மந்தவேகஂ ப்ரவர்ததே; தத்ர யதாதோஷப்ரத்யநீகமாஸ்தாபநமநுவாஸநஂ ச தீக்ஷ்ணஂ ஶீக்ரஂ ப்ரயோக்தவ்யம்||௯௩-௯௪||

Adhikarana 36 (95-96) · Śloka 96

அல்பஂ புக்தவதோऽல்போ ஹி ஸ்நேஹோ மந்தகுணஸ்ததா | தத்தோ நைதி க்லமோத்க்லேஶௌ பஶஂ சாரதிமாவஹேத் ||௯௫|| தத்ராப்யாஸ்தாபநஂ கார்யஂ ஶோதநீயேந பஸ்திநா | (அந்வாஸநஂ ச ஸ்நேஹேந ஶோதநீயேந ஶஸ்யதே ) ||௯௬||

அல்பமித்யாதி| நைதி ந ப்ரத்யாகச்சதி||௯௫-௯௬||

Adhikarana 37 (97) · Śloka 97

அஹோராத்ராதபி ஸ்நேஹஃ ப்ரத்யாகச்சந்ந துஷ்யதி | குர்யாத்பஸ்திகுணாஂஶ்சாபி ஜீர்ணஸ்த்வல்பகுணோ பவேத் ||௯௭||

ஸ்நேஹஸ்து அஷ்டபிஃ காரணைர்ந நிவர்தத இதி அநிவத்திர்வ்யாபதுக்தா, தத் கியதஃ காலாதித்யாஹ- அஹோராத்ராதித்யாதி| அபிஶப்தாத்த்ரிசதுராதியாமநிவத்திஸ்தாவந்ந துஷ்யத்யேவாஹோராத்ராதபீத்யபிஶப்தார்தஃ| ந துஷ்யதி ந தோஷஂ கரோதி, ந வ்யாபத்யத இத்யர்தஃ||௯௭||

Adhikarana 38 (98) · Śloka 98

யஸ்ய நோபத்ரவஂ குர்யாத் ஸ்நேஹபஸ்திரநிஃஸதஃ | ஸர்வோऽல்போவாऽऽவதோ ரௌக்ஷ்யாதுபேக்ஷ்யஃ ஸ விஜாநதா ||௯௮||

ஸர்வதாऽநிவத்தோऽப்யவயவேந வா நிருபத்ரவோ ந வ்யாபத்யத இதி போதயந்நாஹ- யஸ்யேத்யாதி| ஆவதோ ரௌக்ஷ்யாதிதி ஆப்யாஂ வாஶப்தஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தநீயஃ; தேநாவதோ வா ரௌக்ஷ்யாத்வா ஸ்நேஹபஸ்திரநிஃஸத இதி ஸம்பந்தநீயம்| தத்ராவதோ தோஷத்ரயேண, அத்யஶநேந, மலஸஞ்சயேந வேத்யர்தஃ; ரௌக்ஷ்யாதித்யநேந தூராநுஸதோ அஸ்விந்நஸ்யால்பஂ புக்தவதோऽல்பஶ்சேதி த்ரிதயமபி கஹீதம், ஏஷு த்ரிஷ்வப்யதிரௌக்ஷ்யேண வாயுரேவ விதாரயதீதி; ஏவமஷ்டௌ வ்யாபதோ கஹீதாஃ| உபேக்ஷ்யஃ உபேக்ஷணீயஃ, ததாऽऽகஷ்ட்யாஂ யத்நஂ ந குர்யாதித்யர்தஃ||௯௮||

Adhikarana 39 (99) · Śloka 99

அநாயாந்தஂ த்வஹோராத்ராத் ஸ்நேஹஂ ஸஂஶோதநைர்ஹரேத் |௯௯|

அநாயாந்தமித்யாதி| ஸோபத்ரவஂ து ஸ்நேஹமஹோராத்ராதநாகச்சந்தஂ ஹரேத் நிர்ஹரேச்சோதநைரேவ பஸ்திபிஃ|௯௯|-

Adhikarana 40 (99) · Śloka 99

ஸ்நேஹபஸ்தாவநாயாதே நாந்யஃ ஸ்நேஹோ விதீயதே ||௯௯||

ஸ்நேஹபஸ்தாவநாயதே இத்யாதி| அநாயாதே ஸோபத்ரவஸ்நேஹே நிரூஹபஸ்திரேவ ஶோதநார்தஂ தீயதே, நேதர இத்யர்தஃ||௯௯||

Adhikarana 41 (100) · Śloka 100

இத்யுக்தா வ்யாபதஃ ஸர்வா ஸலக்ஷணசிகித்ஸிதாஃ |௧௦௦|

உக்தஂ ஹி நியமயந்நாஹ- இத்யுக்தா வ்யாபத இத்யாதி| ஸர்வா இதி வ்யாபதஃ ஸலக்ஷணசிகித்ஸிதா ‘ஸ்நேஹபஸ்தேஶ்ச வக்ஷ்யந்தே தச்சிகித்ஸிதே’ இத்யநேந யாஃ ப்ராகுத்திஷ்டாஸ்தா அஶேஷா இத்யர்தஃ|௧௦௦|-

Adhikarana 42 (100-101) · Śloka 101

பஸ்தேருத்தரஸஞ்ஜ்ஞஸ்ய விதிஂ வக்ஷ்யாம்யதஃ பரம் ||௧௦௦|| சதுர்தஶாங்குலஂ நேத்ரமாதுராங்குலஸம்மிதம் | மாலதீபுஷ்பவந்தாக்ரஂ சித்ரஂ ஸர்ஷபநிர்கமம் ||௧௦௧||

உத்தரபஸ்தேரிதாநீமவஸரஃ- பஸ்தேருத்தரஸஞ்ஜ்ஞஸ்யேத்யாதி| தத்ர நேத்ரஸ்ய ப்ராக் ப்ரமாணமாஹ- சதுர்தஶேத்யாதி| தச்ச நேத்ரஂ புஂஸாஂ சதுர்தஶாங்குலஂ ஜாதீபுஷ்பவந்தஸதஶாக்ரஂ ஸர்ஷபச்சித்ரஂ மத்யஸந்நிவிஷ்டகர்ணிகஂ ஸுவர்ணாதிமயஂ மூலே த்விகர்ணிகஂ ச| உக்தஂ ச தந்த்ராந்தரே- “தத் ஸௌவர்ணஂ ராஜதஂ வா ஶ்லக்ஷ்ணஂ கோபுச்சவத் ஸமம்| அஶ்மக்நகுந்தஸுமநஃபுஷ்பவந்தாக்ரமண்டலம்||ஸித்தார்தகப்ரவேஶாக்ரஂ மூலே மத்யே ஸகர்ணிகம்| சதுர்தஶாங்குலஂ நேத்ரஂ தத்ர கார்யஂ விஜாநதா”- இதி| ஸப்தாங்குலஂ ச பரமஂ ப்ரணிதாநஂ; ததா ச க்ஷாரபாணிஃ,- “அங்குலாந்யத சத்வாரி பஞ்ச ஷட் ஸப்த வா ததா| ஸப்தாங்குலஂ பரஂ நேத்ரஂ ப்ரணிதேயஂ பிஷக்விதா||ஹிஂஸ்யாத்பஸ்திஂ நரஂ சேஹ ப்ரமாணாததிகஂ ததஃ”- இதி||௧௦௦-௧௦௧||

Adhikarana 43 (102) · Śloka 102

ஸ்நேஹப்ரமாணஂ பரமஂ ப்ரகுஞ்சஶ்சாத்ர கீர்திதஃ | பஞ்சவிஂஶாததோ மாத்ராஂ விதத்யாத்புத்திகல்பிதாம் ||௧௦௨||

நேத்ரமாநமபிதாய ஸ்நைஹிகநைரூஹிகபேதாப்யாஂ த்விவிதே உத்தரபஸ்தௌ வக்தவ்யே ஸ்நைஹிகஸ்ய ப்ராக் ப்ரயோஜ்யத்வாத் ஸ்நேஹமாநமாஹ- ஸ்நேஹப்ரமாணமித்யாதி| அத்ரேதி ஸுஶ்ருதமதே| ப்ரகுஞ்சஃ பலஂ, பஞ்சவிஂஶாதத இத்யாதி வக்ஷ்யமாணவாக்யாத் பஞ்சவிஂஶத்வர்ஷமாரப்ய ஸ்நேஹப்ரமாணஂ பரமஂ ப்ரகீர்திதம்| சரகாசார்யஃ புநரர்தபலம்| பஞ்சவிஂஶாதித்யாதி| அதஃ அர்வாக்| மாத்ராஂ புத்திகல்பிதாமிதி| அயமர்தஃ- ஸாஂவத்ஸரிகபாலகே ஸ்நேஹபலஸ்ய பஞ்சவிஂஶதிதமமஂஶமாரப்ய த்விஸாஂவத்ஸரிகாதௌ ப்ரதிவத்ஸரஂ பஞ்சவிஂஶதிதமஸ்யாஂஶஸ்ய வத்திஂ விதத்யாத் யாவத் பஞ்சவிஂஶதிவார்ஷிகஸ்ய பலமிதி||௧௦௨||

Adhikarana 44 (103) · Śloka 104

நிவிஷ்டகர்ணிகஂ மத்யே, நாரீணாஂ சதுரங்குலே | மூத்ரஸ்ரோதஃபரீணாஹஂ முத்கவாஹி தஶாங்குலம் ||௧௦௩|| மேட்ராயாமஸமஂ கேசிதிச்சந்தி கலு தத்விதஃ |௧௦௪|

புருஷாணாஂ நேத்ராதிமாநமுக்த்வா, இதாநீஂ புருஷநேத்ரேऽநுக்தஂ கர்ணிகாநிவேஶஸ்தாநஂ, ததா ஸ்த்ரீணாஂ நேத்ரகர்ணிகாஸ்தாநஂ பரிணாஹாயாமைர்தர்ஶயந்நாஹ- நிவிஷ்டகர்ணிகஂ மத்யே இதி; புருஷஸ்ய ‘நேத்ரம்’ இதி வாக்யஶேஷஃ| நாரீணாஂ சதுரங்குலே இதி நிவிஷ்டகர்ணிகமித்யத்ராபி ஸம்பந்தநீயம்| ஸ்தௌல்யமாஹ- மூத்ரஸ்ரோதஃபரீணாஹஂ மூத்ரஸ்ரோதஃஸ்தௌல்யம்| முத்கவாஹீதி அந்தஶ்சித்ரமாநம் | தஶாங்குலமிதி தைர்த்யேண| மேட்ராயாமஸமமிதி அபத்யமார்கே புருஷேந்த்ரியஸ்தூலஂ நேத்ரஂ கிஞ்சிததிகச்சித்ரஂ ச||௧௦௩||-

Adhikarana 45 (104-105) · Śloka 105

தாஸாமபத்யமார்கே து நிதத்யாச்சதுரங்குலம் ||௧௦௪|| த்வ்யங்குலஂ மூத்ரமார்கே து கந்யாநாஂ த்வேகமங்குலம் | விதேயஂ சாங்குலஂ தாஸாஂ விதிவத்தக்ஷ்யதே யதா ||௧௦௫||

நேத்ரமாநமபிதாய மார்கபேதேந ப்ரணிதாநவிதாநமாஹ- தாஸாமித்யாதி| தாஸாஂ ப்ரஸூதாநாமப்ரஸூதாநாஂ ச ப்ராப்தகர்பக்ரஹணகாலாநாஂ கர்பாஶயஶோதநார்தமபத்யமார்கே சதுரங்குலஂ நிதத்யாத்; மூத்ரகச்ச்ராதிவிகாரேஷு தாஸாமுபயரூபாணாமபி மூத்ரவர்த்மநி த்வ்யங்குலஂ நிதத்யாத்| கந்யாநாமப்ராப்தத்வாதஶவர்ஷாணாஂ மூத்ரகச்ச்ராதௌ மூத்ரவர்த்மநி ஏகமங்குலஂ நிதத்யாத்||௧௦௪-௧௦௫||

Adhikarana 46 (106) · Śloka 106

ஸ்நேஹஸ்ய ப்ரஸதஂ சாத்ர ஸ்வாங்குலீமூலஸம்மிதம் | தேயஂ ப்ரமாணஂ பரமமர்வாக் புத்திவிகல்பிதம் ||௧௦௬||

ஸ்த்ரீணாமுத்தரபஸ்தௌ ஸ்நேஹமாநமாஹ- ஸ்நேஹஸ்யேத்யாதி| அத்ர ஸ்த்ரீவிஷயே| ஸ்வாங்குலீமூலஸம்மிதஃ ப்ரஸதோ தேயஃ; தச்ச பரமமுத்தமஂ ப்ரமாணஂ ஸர்வவயோऽவஸ்தாஸு பலீயஸி ரோகே; மத்யஹீநபலரோகே து ஸர்வாஸ்வபி வயோऽவஸ்தாஸூத்தமப்ரமாணாதர்வாங்மத்யஂ ஹீநஂ ச புத்த்யா விகல்பிதஂ மாநஂ ஜ்ஞேயம்| கர்பாஶயஶோதநார்தஂ ச ஸ்நேஹமாத்ராத்வைகுண்யமக்ரே வக்ஷ்யதி||௧௦௬||

Adhikarana 47 (107) · Śloka 108

ஔரப்ரஃ ஶௌகரோ வாऽபி பஸ்திராஜஶ்ச பூஜிதஃ | ததலாபே ப்ரயுஞ்ஜீத கலசர்ம து பக்ஷிணாம் ||௧௦௭|| (தஸ்யாலாபே ததேஃ பாதோ மதுசர்ம ததோऽபி வா ) |௧௦௮|

ஔரப்ரோ மேஷஸ்ய, ஶௌகரோ வந்யஶூகரஸ்ய, ஆஜஃ சாகஸ்ய, பஸ்திஃ பூஜிதஃ||௧௦௭||-

Adhikarana 48 (108-113) · Śloka 114

அதாதுரமுபஸ்நிக்தஂ ஸ்விந்நஂ ப்ரஶிதிலாஶயம் ||௧௦௮|| யவாகூஂ ஸகதக்ஷீராஂ பீதவந்தஂ யதாபலம் | நிஷண்ணமாஜாநுஸமே பீடே ஸோபாஶ்ரயே ஸமம் ||௧௦௯|| ஸ்வப்யக்தபஸ்திமூர்தாநஂ தைலேநோஷ்ணேந மாநவம் | ததஃ ஸமஂ ஸ்தாபயித்வா நாலமஸ்ய ப்ரஹர்ஷிதம் ||௧௧௦|| பூர்வஂ ஶலாகயாऽந்விஷ்ய ததோ நேத்ரமநந்தரம் | ஶநைஃ ஶநைர்கதாப்யக்தஂ விதத்யாலாநி ஷட் ||௧௧௧|| மேட்ரயாமஸமஂ கேசிதிச்சந்தி ப்ரணிதாநகம் | ததோऽவபீடயேத்பஸ்திஂ ஶநைர்நேத்ரஂ ச நிர்ஹரேத் ||௧௧௨|| ததஃ ப்ரத்யாகதஸ்நேஹமபராஹ்ணே விசக்ஷணஃ | போஜயேத் பயஸா மாத்ராஂ யூஷேணாத ரஸேந வா ||௧௧௩|| அநேந விதிநா தத்யாத்பஸ்தீஂஸ்த்ரீஂஶ்சதுரோऽபி வா |௧௧௪|

பரஂ ப்ரணிதாநமாஹ- அதாதுரமித்யாதி| ஸ்நைஹிகஸ்யோத்தரபஸ்தேஃ ஸகதக்ஷீரயவாகூபோஜநஂ பூர்வகர்ம, பயோயூஷரஸைரபராஹ்ணே போஜநஂ பஶ்சாத்கர்ம; தேந பூர்வாஹ்ணே சோத்தரபஸ்திப்ரணிதாநம்| ப்ரஶிதிலாஶயமிதி வாதமூத்ரபுரீஷநிர்கமேந| ஸோபாஶ்ரயே ஸாவஷ்டம்பகே, ஸமஂ யதா ஸ்யாதேவஂ நிஷண்ணம்| ஸ்வப்யக்தேத்யாதி ஸ்வப்யக்தோ பஸ்தேர்மூத்ராதாரஸ்ய மூர்தா உபரிதநபாகோ யஸ்ய தஂ ததா, ஸமம் ஜும்| நாலஂ மேஹநம்| ப்ரஹர்ஷிதஂ ஸ்தப்தம்| அங்குலாநி ஷடிதி மத்யமப்ரமாணமேட்ரஸ்ய மத்யமஂ ப்ரணிதாநமாநமவேக்ஷ்ய| நிவிஷ்டகர்ணிகஂ மத்ய இதி ஸூத்ரமுத்தமஂ ப்ரணிதாநமவேக்ஷ்ய| ததா ச ப்ராகுக்தஂ- ஸப்தாங்குலஂ பரஂ நேத்ரமித்யாதி| ஏகீயமதேந ப்ரணிதாநமாஹ- மேட்ராயாமஸமமித்யாதி| பயோயூஷரஸைர்போஜநஂ கபபித்தவாதாபேக்ஷயா| அநேந விதிநேதி அநந்தரோக்தேந| பஸ்தீஂஸ்த்ரிஶ்சதுரோऽபி வேதி| அயமர்தஃ- ப்ராக்தத்தஸ்நேஹப்ரத்யாகமநே காலாந்தரிதஸ்ததஹரேவ த்ரிஶ்சதுர்வா மாத்ராஂ வர்தயித்வா ஸ்நேஹோ தேயஃ, ஏவஂ த்ரீணி திநாநி ஸ்நைஹிகமுத்தரபஸ்திஂ தத்த்வா த்ர்யஹமேவ விஶ்ரம்ய புநஸ்த்ர்யஹஂ தத்யாதாவ்யாதிநிவத்தேஃ| ததாச வாக்படஃ- “பஸ்தீஂஸ்த்ரிராத்ரமேவஂ ச ஸ்நேஹமாத்ராஂ விவர்தயேத்| த்ர்யஹமேவ ச விஶ்ரம்ய ப்ரணிதத்யாத் புநஸ்த்ர்யஹம்” (வா.ஸூ. அ.௧௯) இதி||௧௦௮-௧௧௩||

Adhikarana 49 (114-115) · Śloka 115

ஊர்த்வஜாந்வை ஸ்த்ரியை தத்யாதுத்தாநாயை விசக்ஷணஃ ||௧௧௪|| ஸம்யக் ப்ரபீடயேத்யோநிஂ தத்யாத் ஸுமதுபீடிதம் | த்ரிகர்ணிகேந நேத்ரேண தத்யாத்யோநிமுகஂ ப்ரதி ||௧௧௫||

ஸ்த்ரீணாமுத்தரபஸ்திப்ரணிதாநே விஶேஷமாஹ- ஊர்த்வேத்யாதி| ‘விசக்ஷணஃ’ இத்யத்ர கேசித் ‘ஸமாஹிந’ இதி படந்தி; காமஸங்கல்பரஹிதத்வேநாऽசலிதசித்தப்ரகதிரித்யர்தஃ, ‘பஸ்திஂ தத்யாத்’ இதி ஶேஷஃ| த்ரிகர்ணிகேந நேத்ரேணேத்யநேநாத்ராபி பஸ்திநிபந்தநஂ கர்ணிகாத்வயமிதி ஸூசயதி||௧௧௪-௧௧௫||

Adhikarana 50 (116) · Śloka 116

கர்பாஶயவிஶுத்த்யர்தஂ ஸ்நேஹேந த்விகுணேந து |௧௧௬|

கார்யவிஶேஷே த்விகுணஸ்நேஹேந ஸ்நேஹப்ரகாரமாஹ - கர்பாஶயேத்யாதி| ஸ்நேஹேந த்விகுணேந து பூர்வோக்தவதத்ராங்குலீமூலஸம்மிதப்ரஸத்யபேக்ஷயா த்விகுணேநேதி ஜ்ஞேயம்|௧௧௬|-

Adhikarana 51 (116) · Śloka 117

க்வாதப்ரமாணஂ ப்ரஸதஂ, ஸ்த்ரியா த்விப்ரஸதஂ பவேத் ||௧௧௬|| கந்யேதரஸ்யாஃ, கந்யாயாஸ்தத்வத்பஸ்திப்ரமாணகம் |௧௧௭|

ஸ்நைஹிகோத்தரபஸ்தேஃ ப்ரமாணஂ நிர்திஶ்யாவஸரப்ராப்தஂ நிரூஹோத்தரபஸ்திப்ரமாணமாஹ- க்வாதப்ரமாணமித்யாதி| க்வாதப்ரமாணஂ ப்ரஸதமிதி ‘புருஷஸ்ய’ இதி ஶேஷஃ, தேநாதுரபுருஷஸ்ய யதாவயஃ ஸ்வஹஸ்தஸம்மிதஂ ப்ரஸதஂ மாத்ராப்ரமாணம்| ஸ்த்ரியா இத்யாதி ப்ரஸூதாயாஃ ப்ரஸூதிரஹிதாயா வா கர்பக்ரஹணயோக்யாயா கர்பாஶயஶோதநார்தம்| ப்ரஸூதாநாமப்ரஸூதாநாஂ ச பஸ்திஶோதநார்தமாஹ- கந்யேதரஸ்யா இத்யாதி| கந்யேதரஸ்யா அப்ரஸூதாயாஃ ப்ரஸூதாயா வா கர்பக்ரஹணாயோக்யாயாஃ| கந்யாயா அப்ராப்தத்வாதஶவர்ஷாயாஃ| தத்வதிதி புருஷவத் யதாவயஃ ஸ்வஹஸ்தஸம்மிதஂ ப்ரஸதஂ ப்ரமாணஂ பஸ்திஶோதநார்தஂ, நது த்விப்ரஸதஂ தஸ்ய கர்பாஶயஶோதநார்தஂ விஹிதத்வாதிதி||௧௧௬||-

Adhikarana 52 (117-122) · Śloka 123

அப்ரத்யாகச்சதி பிஷக் பஸ்தாவுத்தரஸஞ்ஜ்ஞிதே ||௧௧௭|| பூயோ பஸ்திஂ நிதத்யாத்து ஸஂயுக்தஂ ஶோதநைர்கணைஃ | குதே வர்திஂ நிதத்யாத்வா ஶோதநத்ரவ்யஸம்பதாம் ||௧௧௮|| ப்ரவேஶயேத்வா மதிமாந் பஸ்தித்வாரமதைஷணீம் | பீடயேத்வாऽப்யதோ நாபேர்பலேநோத்தரமுஷ்டிநா ||௧௧௯|| ஆரக்வதஸ்ய பத்ரைஸ்து நிர்குண்ட்யாஃ ஸ்வரஸேந ச | குர்யாத்கோமூத்ரபிஷ்டேஷு வர்தீர்வாऽபி ஸஸைந்தவாஃ ||௧௨௦|| முத்கைலாஸர்ஷபஸமாஃ ப்ரவிபஜ்ய வயாஂஸி து | பஸ்தேராகமநார்தாய தா நிதத்யாச்சலாகயா ||௧௨௧|| ஆகாரதூமபஹதீபிப்பலீபலஸைந்தவைஃ | கதா வா ஶுக்தகோமூத்ரஸுராபிஷ்டைஃ ஸநாகரைஃ ||௧௨௨|| அநுவாஸநஸித்திஂ ச வீக்ஷ்ய கர்ம ப்ரயோஜயேத் |௧௨௩|

அநாகச்சதி ஸ்நேஹே ப்ரத்யாகமநோபாயமாஹ- அப்ரத்யாகச்சதீத்யாதி| அத்ர கயதாஸஃ ஸ்நைஹிகஸ்யோத்தரபஸ்தேர்பாலுகிதர்ஶநாந்மாத்ராஶதாதூர்த்வஂ ப்ரத்யாகமநகாலஂ வர்ணயதி| ததாஹி பாலுகிஃ,- “பஸ்திர்மாத்ராஶதாதூர்த்வஂ ப்ரத்யாகச்சதி, அநாகச்சதி வர்திஂ பாயௌ நாலே ப்ரதாபயேத்- ” இதி| தடபலஸ்து ப்ரத்யாகமநகாலமநுவாஸநோத்தரபஸ்தேரிதி மந்யதே| ததா ச தத்வாக்யம்- “ப்ரத்யாகதே த்விதீயஂ ச ததீயஂ சைவ தாபயேத்| அநாகச்சந்நுபேக்ஷ்யஸ்து ரஜநீம்- ” இத்யாதி| ‘தத்ரோபத்ரவகாரீ மாத்ராஶதாதூர்த்வஂ ஸ்நேஹோ யத்நேநாநயிதவ்யஃ, நத்வநுவாஸநவத்த்ரியாமாத்பரத இதி, அநாகச்சந்நிருபத்ரவஶ்சாஹோராத்ரமுபேக்ஷணீய இதி மதத்வயமப்யவஸ்தாவஶேந ப்ரமாணயிதவ்யம்| ஏவஂவிதே ச ப்ரத்யாகமநகாலே அநாகச்சதி ஸ்நைஹிகே நிரூஹோத்தரபஸ்திஃ ஸஂஶோதநைஸ்த்ரிவதாதிபிர்பஸ்திஶோதநைஶ்ச தணபஞ்சமூலாதிகணத்ரவ்யைஃ க்வாதரூபைர்யுக்தஂ பஸ்திஂ ப்ரஸதிமாத்ரஂ மூத்ரமார்கேண, ஸ்த்ரியா த்விப்ரஸதிமாத்ரமபத்யமார்கேண ஸ்நேஹாபகர்ஷணஂ தத்யாத்| குத இத்யாதி ஶோதநத்ரவ்யஸம்பதாமிதி விரேசநத்ரவ்யநிர்மிதாம்| ஏஷணீஂ ஶலாகாம்| யச்சாவஶேஷஂ தத்பலேந ஸாமர்த்யேந, உத்தரமுஷ்டிநா முஷ்டேரக்ரபாகேந| குதவர்திமபிதாய மூத்ரமார்கே வயோபேதேந தர்ஶயந்நாஹ- ஆரக்வதேத்யாதி| தா வர்தீஃ தந்த்ராந்தரதர்ஶநாச்சாயாஶுஷ்கா கதாக்தாஃ ஸ்ரோதஸி மூத்ரமார்கே ஶலாகயா நிதத்யாத் ப்ரவேஶயேத் ஸ்நேஹாபகர்ஷணார்தஂ, அபத்யமார்கே ஸ்தூலா வர்திஶ்சதுரங்குலா ப்ரணிதேயா| ப்ரகாராந்தரேண வர்திமாஹ- ஆகாரேத்யாதி| பலஂ மதநபலம்| கதா வர்தீஃ முத்காதிப்ரமாணாஃ| ஶுக்தஂ சுக்ரம்| அநுவாஸநசிகித்ஸாவேக்ஷணமாஹ- அநுவாஸநஸித்திமித்யாதி| ஸ்நைஹிகோத்தரபஸ்திதாநாநந்தரஂ யதநுக்தஂ ஸ்பிக்தாடநாதிகஂ கர்ம ததநுவாஸநசிகித்ஸிதஂ வீக்ஷ்ய ப்ரயோஜயேத்; ததா ச வாக்படஃ,- “பீடிதேऽந்தர்கதே ஸ்நேஹே ஸ்நேஹபஸ்திக்ரமோ ஹிதஃ” (வா.ஸூ. அ.௧௯) இதி||௧௧௭-௧௨௨||

Adhikarana 53 (123-124) · Śloka 124

ஶர்கராமதுமிஶ்ரேண ஶீதேந மதுகாம்புநா ||௧௨௩|| தஹ்யமாநே ததா பஸ்தௌ தத்யாத்பஸ்திஂ விசக்ஷணஃ | க்ஷீரவக்ஷகஷாயேண பயஸா ஶீதலேந ச ||௧௨௪||

தத்ர ஸ்நேஹப்ரதாநகுபிதபித்தேநாநிர்கச்சதஃ ஸ்நேஹஸ்ய நிர்கமநார்தஂ தத்ததீக்ஷ்ணோஷ்ணநிரூஹகுபிதபித்தேந வா தஹ்யமாநே பஸ்தௌ பஸ்திவிஶேஷமுபதிஶந்நாஹ- ஶர்கரேத்யாதி| ஶர்கராமதுமிஶ்ரேணேதி த்ரிஷ்வபி யோகேஷு யோஜநீயமிதி||௧௨௩-௧௨௪||

Adhikarana 54 (125-126) · Śloka 126

ஶுக்ரஂ துஷ்டஂ ஶோணிதஂ சாங்கநாநாஂ புஷ்போத்ரேகஂ தஸ்ய நாஶஂ ச கஷ்டம் | மூத்ராகாதாந்மூத்ரதோஷாந் ப்ரவத்தாந் யோநிவ்யாதிஂ ஸஂஸ்திதிஂ சாபராயாஃ ||௧௨௫|| ஶுக்ரோத்ஸேகஂ ஶர்கராமஶ்மரீஂ ச ஶூலஂ பஸ்தௌ வங்க்ஷணே மேஹநே ச | கோராநந்யாந் பஸ்திஜாஂஶ்சாபி ரோகாந் ஹித்வா மேஹாநுத்தரோ ஹந்தி பஸ்திஃ ||௧௨௬||

இதாநீமுத்தரபஸ்தேர்விஷயஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஶுக்ரமித்யாதி| புஷ்பஂ துஸ்தஸ்யோத்ரேகோऽகாலப்ரவத்திஃ, கஷ்டஂ கஷ்டஸாத்யம்| மூத்ராகாதாந் மூத்ராவரோதாந்| மூத்ரதோஷாந் மூத்ரகச்ச்ராந்| ஸஂஸ்திதிஂ நிர்கமரோதமித்யர்தஃ| அபரா கர்பாவரணவிஶேஷஃ, யஸ்யா ‘உல்ப’ இதி லோகே ப்ரஸித்திஃ| அஶேஷபஸ்திரோகபரிஹாரார்தமாஹ- பஸ்திஜாஂஶ்சாபி ரோகாநிதி||௧௨௫-௧௨௬||

Adhikarana 55 (127) · Śloka 127

ஸம்யக்தத்தஸ்ய லிங்காநி வ்யாபதஃ க்ரம ஏவ ச | பஸ்தேருத்தரஸஞ்ஜ்ஞஸ்ய ஸமாநஂ ஸ்நேஹபஸ்திநா ||௧௨௭||

க்ரமஃ சிகித்ஸிதமித்யர்தஃ||௧௨௭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 37

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநேऽநுவாஸநோத்தரபஸ்திசிகித்ஸிதஂ நாம ஸப்தத்ரிஂஶோऽத்யாயஃ ||௩௭||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே ஸப்தத்ரிஂஶத்தமோऽத்யாயஃ||௩௭||