6. arśaścikitsitam

Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3

અથાતોઽર્શસાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| ચતુર્વિધોઽર્શસાં સાધનોપાયઃ | તદ્યથા- ભેષજં ક્ષારોઽગ્નિઃ શસ્ત્રમિતિ | તત્ર, અચિરકાલજાતાન્યલ્પદોષલિઙ્ગોપદ્રવાણિ ભેષજસાધ્યાનિ, મૃદુપ્રસૃતાવગાઢાન્યુચ્છ્રિતાનિ ક્ષારેણ, કર્કશસ્થિરપૃથુકઠિનાન્યગ્નિના, તનુમૂલાન્યુચ્છ્રિતાનિ ક્લેદવન્તિ ચ શસ્ત્રેણ | તત્ર ભેષજસાધ્યાનામર્શસામદૃશ્યાનાં ચ ભેષજં ભવતિ, ક્ષારાગ્નિશસ્ત્રસાધ્યાનાં તુ વિધાનમુચ્યમાનમુપધારય ||૩||

તત્રેત્યાદિ| અચિરકાલજાનિ અવત્સરાણિ| સ્થિરાણિ અવિસર્પીણિ| પૃથૂનિ વિશાલાનિ| કઠિનાનિ અકોમલાનિ||૧-૩||

Adhikarana 2 (4) · Śloka 4

તત્ર બલવન્તમાતુરમર્શોભિરુપદ્રુતમુપસ્નિગ્ધં પરિસ્વિન્નમનિલવેદનાભિવૃદ્ધિપ્રશમાર્થં સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પમન્નં દ્રવપ્રાયં ભુક્તવન્તમુપવેશ્ય સંવૃ(ભૃ)તે શુચૌ દેશે સાધારણે વ્યભ્રે કાલે સમે ફલકે શય્યાયાં વા પ્રત્યાદિત્યગુદમન્યસ્યોત્સઙ્ગે નિષણ્ણપૂર્વકાયમુત્તાનં કિઞ્ચિદુન્નતકટિકં વસ્ત્રકમ્બલકોપવિષ્ટં યન્ત્રણશાટકેન પરિક્ષિપ્તગ્રીવાસક્થિં પરિકર્મિભિઃ સુપરિગૃહીતમસ્પન્દનશરીરં કૃત્વા તતોઽસ્મૈ ઘૃતાભ્યક્તગુદાય ઘૃતાભ્યક્તં યન્ત્રમૃજ્વનુમુખં પાયૌ શનૈઃ શનૈઃ પ્રવાહમાણસ્ય પ્રણિધાય, પ્રવિષ્ટે ચાર્શો વીક્ષ્ય, શલાકયોત્પીડ્ય, પિચુવસ્ત્રયોરન્યતરેણ પ્રમૃજ્ય, ક્ષારં પાતયેત્; પાતયિત્વા ચ પાણિના યન્ત્રદ્વારં પિધાય વાક્ચ્છતમાત્રમુપેક્ષેત, તતઃ પ્રમૃજ્ય ક્ષારબલં વ્યાધિબલં ચાવેક્ષ્ય પુનરાલેપયેત્, અથાર્શઃ પક્વજામ્બવપ્રતીકાશમવસન્નમીષન્નતમભિસમીક્ષ્યોપાવર્તયેત્, ક્ષારં પ્રક્ષાલયેદ્ધાન્યામ્લેન દધિમસ્તુશુક્તફલામ્લૈર્વા, તતો યષ્ટીમધુકમિશ્રેણ સર્પિષા નિર્વાપ્ય યન્ત્રમપનીયોત્થાપ્યાતુરમુષ્ણોદકોપવિષ્ટં શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષિઞ્ચેત્, અશીતાભિરિત્યેકે, તતો નિર્વાતમાગારં પ્રવેશ્યાચારિકમાદિશેત્; સાવશેષં પુનર્દહેત્; એવં સપ્તરાત્રાત્ સપ્તરાત્રાદેકૈકમુપક્રમેત; તત્ર બહુષુ પૂર્વં દક્ષિણં સાધયેત્, દક્ષિણાદ્વામં, વામાત્ પૃષ્ઠજં, તતોઽગ્રજમિતિ ||૪||

તત્રેત્યાદિ| બલવન્તમિતિ આતુરોપક્રમે કૃતમપિ બલગ્રહણં પુનરિહ કૃતમ્; અન્વર્થત્વે હ્યનર્થનિવૃત્ત્યર્થમુક્તમપ્યુચ્યતે, યથૈવ હિ વ્યસનસઙ્કટે પથિ શનૈઃ શનૈરહિરહિરિતિ; મનોબલસ્ય સત્ત્વસ્ય પ્રાપ્ત્યર્થમિત્યન્યે, ઉપચયલક્ષણસ્ય બલસ્ય પ્રાપ્ત્યર્થમિત્યપરે; અપરે ત્વેવં વદન્તિ- નનુ, અર્શોવ્યાધ્યુપદ્રુતસ્ય કથં બલવત્ત્વં સ્યાત્? અત્રોચ્યતે, બલવાનત્ર વૃદ્ધત્વરહિતો નાત્યન્તહીનપ્રાણઃ સત્ત્વભૂયિષ્ઠો વા| અર્શોવ્યાધૌ “અભુક્તવતઃ કર્મ કુર્વીત” (સૂ. ૫) ઇતિ સૂત્રસ્થાને પ્રોક્તં, તદત્ર કથં સ્નિગ્ધં દ્રવપ્રાયમન્નં ભુક્તવન્તમિત્યાદ્યુક્તં? ભુક્તવતો હિ કર્મણિ ક્રિયમાણે હિક્કાશ્વાસાદય ઉત્પદ્યેરન્નિતિ વૃદ્ધવૈદ્યાઃ; તત્રૈકે દ્વિત્રિચતુઃ- પઞ્ચદિનાનિ પૂર્વાણિ સ્નિગ્ધાદિભોજનં ન તુ તદહરિત્યાહુઃ; અન્યે તુ તદહરેવ સ્નિગ્ધાલ્પભોજનાનન્તરમર્શઃકર્મેત્યાહુઃ, “પ્રાક્ શસ્ત્રકર્મણશ્ચેષ્ટં ભોજયેદાતુરં ભિષક્” (સૂ. ૧૭) ઇતિ પ્રાગેવોક્તત્વાત્; યત્ પુનઃ “અભુક્તવતઃ કર્મ” ઇત્યુક્તં સૂત્રસ્થાને, તન્મુખાશ્રિતાનામર્શસાં કર્મણિ ભોજનપ્રતિષેધાર્થમિતિ| સાધારણે કાલે નાતિશીતોષ્ણે| ફલકે કાષ્ઠફલકે| વસ્ત્રકમ્બલકોપવિષ્ટમિતિ વસનોન્દુકનિવિષ્ટમ્| પરિકર્મિણઃ સર્વકર્મણાં કર્તારઃ પરિચારકાઃ| ક્ષારં પાતયેદત્ર તન્ત્રાન્તરદૃષ્ટ્યા ત્રિવિધામપિ ક્ષારમાત્રામાહ- “ક્ષારમાત્રા નખોત્સેધપ્રમાણાઽઽદ્યા પ્રકીર્તિતા| દ્વિગુણા મધ્યમા માત્રા ત્રિગુણા મહતી મતા|| પિત્તે શ્લેષ્મણિ વાતે ચ યથાસઙ્ખ્યં પ્રયોજયેત્”- ઇતિ| યન્ત્રમુખપિધાનં દાહશક્ત્યુત્કર્ષાર્થમ્| તીક્ષ્ણૌષધશક્તિકૃતં ક્ષારબલં, વ્યાધિબલમવગાઢોત્તાનાદિભેદેન| અત્ર સર્વમપ્યર્શઃ ક્ષારેણ સમ્યગ્દગ્ધં પક્વજામ્બવપ્રતીકાશમિતિ સામાન્યલક્ષણમુક્તં; તન્ત્રાન્તરીયાસ્તુ પૃથક્; તથાહિ- “પક્વજામ્બવકાશ્મર્યવર્ણં દગ્ધેઽનિલાર્શસિ| પિત્તજે ભૃઙ્ગમાયૂરકણ્ઠવર્ણં વિનિર્દિશેત્|| બૃહતીપુષ્પવર્ણત્વં સમ્યગ્દગ્ધે કફાર્શસિ”- ઇતિ| ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકં, શુક્તં ચુક્રં, ફલામ્લો બીજપૂરરસઃ| તત ઇત્યાદિ| ઉષ્ણોદકોપવિષ્ટમિતિ કફવાતાનુબન્ધે ઉષ્ણોદકાવગાહઃ, કેવલયોસ્તુ રક્તપિત્તયોઃ શીતોદકાવગાહઃ||૪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

તત્ર વાતશ્લેષ્મનિમિત્તાન્યગ્નિક્ષારાભ્યાં સાધયેત્, ક્ષારેણૈવ મૃદુના પિત્તરક્તનિમિત્તાનિ ||૫|| તત્ર વાતાનુલોમ્યમન્નરુચિરગ્નિદીપ્તિર્લાઘવં બલવર્ણોત્પત્તિર્મનસ્તુષ્ટિરિતિ સમ્યગ્દગ્ધલિઙ્ગાનિ, અતિદગ્ધે તુ ગુદાવદરણં દાહો મૂર્ચ્છા જ્વરઃ પિપાસા શોણિતાતિપ્રવૃત્તિસ્તન્નિમિત્તાશ્ચોપદ્રવા ભવન્તિ, ધ્યામાલ્પવ્રણતા કણ્ડૂરનિલવૈગુણ્યમિન્દ્રિયાણામપ્રસાદો વિકારસ્ય ચાશાન્તિર્હીનદગ્ધે ||૬||

તન્નિમિત્તાઃ શોણિતસ્રાવનિમિત્તાઃ| ધ્યામઃ કૃષ્ણશ્યામઃ||૫-૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

મહાન્તિ ચ પ્રાણવતશ્છિત્ત્વા દહેત્, નિર્ગતાનિ ચાત્યર્થં દોષપૂર્ણાનિ યન્ત્રાદ્વિના સ્વેદાભ્યઙ્ગસ્નેહાવગાહોપનાહવિસ્રાવણાલેપક્ષારાગ્નિશસ્ત્રૈરુપાચરેત્; પ્રવૃત્તરક્તાનિ ચ રક્તપિત્તવિધાનેન, ભિન્નપુરીષાણિચાતીસારવિધાનેન, બદ્ધવર્ચાંસિ સ્નેહપાનવિધાનેનોદાવર્તવિધાનેન વા; એષ સર્વસ્થાનગતાનામર્શસાં દહનકલ્પઃ ||૭||

મહાન્તીત્યાદિ| દાહઃ પુનરગ્નિકૃતઃ, ક્ષારદાહસ્યોક્તત્વાત્| દોષપૂર્ણાનીતિ દોષૈર્વાતપિત્તકફરક્તૈઃ પૂરિતાનિ| એષ ઇત્યાદિ| અત્ર સર્વશબ્દેન મેઢ્રાદિસ્થાનગતાનામર્શસામવરોધઃ| દહનગ્રહણમત્રોપલક્ષણં, તેન સ્નેહાદિ શસ્ત્રં ચાનુક્તમુપલક્ષયેત્||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

આસાદ્ય ચ દર્વીકૂર્ચકશલાકાનામન્યતમેન ક્ષારં પાતયેત્ | ભ્રષ્ટગુદસ્ય તુ વિના યન્ત્રેણ ક્ષારાદિકર્મ પ્રયુઞ્જીત | સર્વેષુ ચ શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમાન્નં સર્પિઃસ્નિગ્ધમુપસેવેત પયસા નિમ્બયૂષેણ પટોલયૂષેણ વા, યથાદોષં શાકૈર્વાસ્તૂકતણ્ડુલીયકજીવન્ત્યુપોદિકાશ્વબલાબાલમૂલકપાલઙ્ક્યસનચિલ્લીચુચ્ચૂકલાયવલ્લીભિરન્યૈર્વા | યચ્ચાન્યદપિ સ્નિગ્ધમગ્નિદીપનમર્શોઘ્નં સૃષ્ટમૂત્રપુરીષં ચ તદુપસેવેત ||૮||

આસાદ્યેત્યાદિ| ગોધૂમસ્ય ગુરુત્વેઽપિ પૂયવૃધ્દ્યર્થં ક્ષારવ્રણક્લેદનાર્થં ચોપયોગઃ; તત ઉક્તં- “ગોધૂમાન્નં સર્પિઃસ્નિગ્ધમુપસેવેત” ઇતિ| વાસ્તુકઃ ટડ્કવાસ્તુકઃ, જીવન્તી ડોડિકા, અશ્વબલા હિસ્ફીત્યો મેથિકાભેદઃ, ચિલ્લી ક્ષેત્રવાસ્તુકઃ, ચુચ્ચુઃ ‘ચુચુ’રિતિ લોકે| અનુક્તમપ્યન્નપાનૌષધદ્રવ્યં નિર્દિશન્નાહ- યદિત્યાદિ| સૃષ્ટમૂત્રપુરીષં ચેતિ સૃષ્ટં વિણ્મૂત્રં યેનેતિ, અર્શઃ- કૃતમાર્ગાવરોધકુપિતવાતવિબદ્ધસ્ય મૂત્રસ્ય પુરીષસ્ય ચ વિસર્ગકરમ્| ચેતિ ચકારેણ તન્ત્રોદિતમન્યદપિ પલાણ્ડ્વાદિ સમુચ્ચીયતે||૮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 9

દગ્ધેષુ ચાર્શઃસ્વભ્યક્તોઽનલસન્ધુક્ષણાર્થમનિલપ્રકોપસંરક્ષણાર્થં ચ સ્નેહાદીનાં સામાન્યતઃ ક્રિયાપથમુપસેવેત | વિશેષતસ્તુ વાતાર્શઃસુ સર્પીંષિ ચ વાતહરદીપનીયસિદ્ધાનિ હિઙ્ગ્વાદિભિશ્ચૂર્ણૈઃ પ્રતિસંસૃજ્ય પિબેત્, પિત્તાર્શઃસુ પૃથક્પર્ણ્યાદીનાં કષાયેણ દીપનીયપ્રતીવાપં સર્પિઃ , શોણિતાર્શઃસુ મઞ્જિષ્ઠામુરુઙ્ગ્યાદીનાં કષાયે પાચયેત્, શ્લેષ્માર્શઃસુ સુરસાદીનાં કષાયે | ઉપદ્રવાંશ્ચ યથાસ્વમુપાચરેત્ ||૯||

દગ્ધેષ્વિત્યાદિ| ચેતિ ચકારેણાદગ્ધેષ્વપિ વિધિરયમ્| સામાન્યતઃ સામાન્યેન સર્વાર્શોઘ્નવિધિના, વિશેષતસ્તુ વાતાદ્યર્શસાં દહનવિધિના દગ્ધેષુ વિધિઃ; તમેવ વિશેષં નિર્દિશન્નાહ- સર્પીંષીત્યાદિ| સર્પીંષિ ચ વાતહરદીપનીયસિદ્ધાનીત્યત્ર વાતહરાણિ ભદ્રદાર્વાદીનિ, દીપનીયાનિ પિપ્પલ્યાદીનિ| અત્ર ચ ક્વાથકલ્કવિધિઃ સામાન્યકષાયકલ્કવિધિના| તત્ર સિદ્ધે ઘૃતે વાતવ્યાધિપઠિતં હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણમાવાપ્ય યોજ્યમ્, ઉત્તરેષુ ત્રિષ્વપિ પિપ્પલ્યાદિકલ્કમામનન્તિ વૃદ્ધાઃ| પિત્તેત્યાદિ| પૃથક્પર્ણ્યાદયો રોપણઘૃતસાધનમિશ્રકોક્તાઃ| મુરુઙ્ગી મધુશિગ્રુઃ, તદાદિર્મુરઙ્ગ્યાદિઃ; મુરુઙ્ગ્યાદિર્વરુણાદ્યન્તર્ગણઃ “મધુશિગ્રુસ્તર્કારી મેષશૃઙ્ગી” (સૂ. ૩૮) ઇત્યાદિકઃ| કષાય ઇતિ સિદ્ધં સર્પિરિત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| શ્લેષ્માર્શઃસ્વિત્યાદિ| શ્લેષ્માર્શઃસુ સુરસાદીનાં કષાયે સિદ્ધં સર્પિરિત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| સુરસાદિઃ “સુરસા શ્વેતસુરસા” (સૂ. ૩૮) ઇત્યાદિઃ| ઉપદ્રવચિકિત્સાસૂત્રમુપદર્શયન્નાહ- ઉપદ્રવાનિત્યાદિ| યે ચોપદ્રવા ગુલ્માદયો જ્વરાદયશ્ચ તાનાત્મીયેનૌષધેન પ્રતિકુર્યાત્||૯||

Adhikarana 7 (10) · Śloka 10

પરં ચ યત્નમાસ્થાય ગુદે ક્ષારાગ્નિશસ્ત્રાણ્યવચારયેત્, તદ્વિભ્રમાદ્ધિ ષાણ્ઢ્યશોફદાહમદમૂર્ચ્છાટોપાનાહાતીસારપ્રવાહણાનિ ભવન્તિ મરણં વા ||૧૦||

ઇદાનીં ક્ષારાદીનામતિતીક્ષ્ણત્વાદિયોગાત્તેષાં દુર્યોગે બહુતરાનર્થકરત્વાત્ સુયોગૈકહેતું નિર્દિશન્નાહ- પરં ચેત્યાદિ| પરમ્ ઉત્તમમ્||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

અત ઊર્ધ્વં યન્ત્રપ્રમાણમુપદેક્ષ્યામઃ- તત્ર યન્ત્રં લૌહં દાન્તં શાર્ઙ્ગં વાર્ક્ષં વા ગોસ્તનાકારં ચતુરઙ્ગુલાયતં પઞ્ચાઙ્ગુલપરિણાહં પુંસાં, ષડઙ્ગુલપરિણાહં નારીણાં તલાયતં; તદ્ દ્વિચ્છિદ્રં દર્શનાર્થમ્, એકછિદ્રં તુ કર્મણિ; એકદ્વારે હિ શસ્ત્રક્ષારાગ્નીનામતિક્રમો ન ભવતિ; છિદ્રપ્રમાણં તુ ત્ર્યઙ્ગુલાયતમઙ્ગુષ્ઠોદરપરિણાહં, યદઙ્ગુલમવશિષ્ટં તસ્યાર્ધાઙ્ગુલાદધસ્તાદર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રિતોપરિવૃત્તકર્ણિકમ્; એષ યન્ત્રાકૃતિસમાસઃ ||૧૧||

અત ઇત્યાદિ| લૌહં સુવર્ણરૂપ્યાદિલોહમયમ્| દાન્તં હસ્ત્યાદિદન્તમયમ્| શાર્ઙ્ગં મહિષાદિશૃઙ્ગમયમ્| વાર્ક્ષં વૃક્ષમયં; વૃક્ષાઃ સારવૃક્ષાઃ શિંશપાદયઃ| આયતં દીર્ઘમ્| પરિણાહો વર્તુલતા| તલાયતમિતિ તલં સ્વહસ્તતલમ્| કેચિદત્ર સ્ત્રિયાઃ પૃથગ્યન્ત્રાભિધાનગ્રન્થમપઠિત્વા સ્ત્રીપુંસયોસ્તુલ્યમેવ યન્ત્રમિત્યાહુઃ| અન્યે ‘તલાયતં’ ઇત્યત્ર ‘તદાયતં’ ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયન્તિ- સ્ત્રીપુંસયોર્યન્ત્રવર્તુલત્વે ભેદઃ, દૈર્ધ્યે તુ તદાયતં પુરુષયન્ત્રાયતમિત્યર્થઃ| અર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રિતોપરિવૃત્તકર્ણિકમિતિ અર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રાયે ઉપરિ વૃત્તા કર્ણિકા યસ્યેત્યર્થઃ| ‘અપવૃત્તકર્ણિકં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, અપકૃષ્ટા વૃત્તકર્ણિકા યસ્યેતિ; તત્રાપ્યુત્તરપદલોપેન સમાસઃ, અર્થોઽપિ સ એવ| યન્ત્રાકૃતિસમાસ ઇતિ યન્ત્રાકારસઙ્ક્ષેપ ઇત્યર્થઃ; વિસ્તરસ્તુ નાનાસ્થાનસ્થિતાર્શઃસ્રોતઃપ્રમાણાકારાભ્યાં દ્રવ્યાકારપ્રમાણચ્છિદ્રૈરેવેતિ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 12

અત ઊર્ધ્વમર્શસામાલેપાન્ વક્ષ્યામઃ- સ્નુહીક્ષીરયુક્તં હરિદ્રાચૂર્ણમાલેપઃ પ્રથમઃ, કુક્કુટપુરીષગુઞ્જાહરિદ્રાપિપ્પલીચૂર્ણમિતિ ગોમૂત્રપિત્તપિષ્ટો દ્વિતીયઃ, દન્તીચિત્રકસુવર્ચિકાલાઙ્ગલીકલ્કો વા ગોપિત્તપિષ્ટસ્તૃતીયઃ, પિપ્પલીસૈન્ધવકુષ્ઠશિરીષફલકલ્કઃ સ્નુહીક્ષીરપિષ્ટોઽર્કક્ષીરપિષ્ટો વા ચતુર્થઃ, કાસીસહરિતાલસૈન્ધવાશ્વમારકવિડઙ્ગપૂતીકકૃતવેધનજમ્બ્વર્કોત્તમારણીદન્તીચિત્રકાલર્કસ્નુહીપયઃસુ તૈલં વિપક્વમભ્યઞ્જનેનાર્શઃ શાતયતિ ||૧૨||

આલેપયોગેષુ પ્રથમાદિવચનં પ્રત્યેકમેવ યોગાનાં મહાબલત્વસૂચનાર્થમ્, ઉત્તરોત્તરબલીયસ્ત્વેન પ્રયોગકાલાવધારણાર્થમિત્યન્યે| ગોમૂત્રપિત્તપિષ્ટો ગોમૂત્રગોપિત્તાભ્યાં પિષ્ટઃ| કૃતવેધનઃ કોશાતકી| જમ્બૂઃ ભૂમિજમ્બૂઃ| ઉત્તમારણી યોધામલ્લી | અર્કોઽર્કક્ષીરમ્| અલર્કઃ મન્દારઃ||૧૨||

Adhikarana 10 (13) · Śloka 13

અત ઊર્ધ્વં ભેષજસાધ્યેષ્વદૃશ્યેષ્વર્શઃસુ યોગાન્ યાપનાર્થં વક્ષ્યામઃ- પ્રાતઃ પ્રાતર્ગુડહરીતકીમાસેવેત, બ્રહ્મચારી ગોમૂત્રદ્રોણસિદ્ધં વા હરીતકીશતં પ્રાતઃ પ્રાતર્યથાબલં ક્ષૌદ્રેણ, અપામાર્ગમૂલં વા તણ્ડુલોદકેન સક્ષૌદ્રમહરહઃ, શતાવરીમૂલકલ્કં વા ક્ષીરેણ, ચિત્રકચૂર્ણયુક્તં વા સીધું પરાર્ધ્યં, ભલ્લાતચૂર્ણયુક્તં વા સક્તુમન્થમલવણં તક્રેણ, કલશે વાઽન્તશ્ચિત્રકમૂલકલ્કાવલિપ્તે નિષિક્તં તક્રમમ્લમનમ્લં વા પાનભોજનેષૂપયુઞ્જીત, એષ એવ ભાર્ગ્યાસ્ફોતાયવાન્યામલકગુડૂચીષુ તક્રકલ્પઃ, પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકવિડઙ્ગશુણ્ઠીહરીતકીષુ ચ પૂર્વવદેવ, નિરન્નો વા તક્રમહરહર્માસમુપસેવેત, શૃઙ્ગવેરપુનર્નવાચિત્રકકષાયસિદ્ધં વા પયઃ, કુટજમૂલત્વક્ફાણિતં વા પિપ્પલ્યાદિપ્રતીવાપં ક્ષૌદ્રેણ, મહાવાતવ્યાધ્યુક્તં હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણમુપસેવેત તક્રાહારઃ ક્ષીરાહારો વા, ક્ષારલવણાંશ્ચિત્રકમૂલક્ષારોદકસિદ્ધાન્ વા કુલ્માષાન્ ભક્ષયેત્, ચિત્રકમૂલક્ષારોદકસિદ્ધં વા પયઃ પલાશતરૂક્ષારસિદ્ધં વા, પલાશતરૂક્ષારસિદ્ધાન્ વા કુલ્માષાન્, પાટલાપામાર્ગબૃહતીપલાશક્ષારં વા પરિસ્નુતમહરહર્ઘૃતસંસૃષ્ટં, કુટજબન્દાકમૂલકલ્કં વા તક્રેણ, ચિત્રકપૂતીકનાગરકલ્કં વા પૂતીકક્ષારેણ, ક્ષારોદકસિદ્ધં વા સર્પિઃ પિપ્પલ્યાદિપ્રતીવાપં, કૃષ્ણતિલપ્રસૃતં પ્રકુઞ્ચં વા પ્રાતઃ પ્રાતરુપસેવેત શીતોદકાનુપાનમ્; એભિરભિવર્ધતેઽગ્નિરર્શાંસિ ચોપશામ્યન્તિ ||૧૩||

અત ઇત્યાદિ| હરીતક્યાદિયુતો ગુડોઽપ્યગ્નિદીપનઃ, સંયોગશક્તિત્વાત્| ઉક્તં ચ- “ગુડઃ કર્તાઽગ્નિસાદસ્ય, સહ ન ત્વભયાદિભિઃ | કુષ્ઠં તત્કાર્યપિ તિલો હન્તિ ભલ્લાતકૈઃ સહ” ઇતિ| ભલ્લાતકચૂર્ણયુક્તં ચેત્યાદિયોગં યાવદાસેવેતેતિ ક્રિયાઽપિ સમ્બધ્યતે| બ્રહ્મચારીત્યાદિ| ગોમૂત્રહરીતકી ગાઢવિટ્કસ્ય મન્દાગ્નેઃ| બ્રહ્મચર્યં યોગસ્ય રૌક્ષ્યાત્| અપામાર્ગમૂલયોગઃ પિત્તરક્તાર્શસિ, ગયદાસસ્તુ કફાનુબદ્ધરક્તજેષુ| શતાવરીમૂલકલ્કં વાતપિત્તાનુબદ્ધરક્તજેષુ| ચિત્રકેત્યાદિ| સીધું શસ્યકં, પરાર્ધ્યં શ્રેષ્ઠમ્| ચૂર્ણં કર્ષપ્રમાણમ્| એતચ્ચ કફમન્દાગ્નૌ બદ્ધપુરીષે વા| ભલ્લાતકેત્યાદિ| ભલ્લાતકચૂર્ણં ષડઙ્ગાદિવદાહરત્વેન કર્ષમાત્રં, ભલ્લાતકચૂર્ણાદ્યવસક્તવસ્તુ ષોડશગુણા એવ, તક્રપ્રમાણં પુનરત્ર યાવતા નાત્યચ્છં નાતિસાન્દ્રં ચેતિ| જેજ્જટાચાર્યઃ| પુનરત્ર ચતુર્થાંશં ભલ્લાતકચૂર્ણમિચ્છતિ; તન્નેચ્છતિ ગયી| તક્રપ્રસઙ્ગેનાપરાર્શોહરતક્રપ્રયોગં નિર્દિશન્નાહ- કલશે ઇત્યાદિ| આસ્ફોતા સારિવા| પિપ્પલીત્યાદિ| નિરન્નઃ અન્નવર્જમ્| એતે ચ તક્રપ્રયોગાઃ કફવાતજેષુ શુષ્કાર્શઃસુ| શુષ્કાર્શસાં વાતકફજાનામન્નપાને તક્રં નિર્દિશ્ય, આર્દ્રાણાં રક્તપિત્તજાનામન્નપાને ગોરસમેવ નિર્દિશન્નાહ- શૃઙ્ગવેરેત્યાદિ| ઔષધશૃતક્ષીરપાનપક્ષે “દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષઃ(ષં) કર્તવ્યઃ ક્ષીરપાકે ત્વયં વિધિઃ”- ઇતિ ન્યાયેન, તૃષ્ણાપનયનપાનપક્ષે તુ ષડઙ્ગકલ્પનયા કર્ષમાત્રેણૈવ| ‘શૃઙ્ગવેરાદિસિદ્ધં પયઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; તત્ર પિપ્પલ્યાદ્યન્તર્ગતાઃ શૃઙ્ગવેરાદિઃ; અથવા પ્રકારવાચ્યત્રાદિશબ્દઃ| અયં યોગઃ કફવાતાનુબન્ધરક્તજેષુ| કુટજેત્યાદિ| કુટજત્વચાં શતપલફાણિતે પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણં ષટ્પલં, ક્ષૌદ્રપ્રમાણં તુ પ્રયોગકાલે યાવતાઽવલેહઃ સ્યાત્| કુટજફાણિતં તુ કફપિત્તાનુબદ્ધરક્તજેષુ| હિઙ્ગ્વિત્યાદિ| હિઙ્ગ્વાદિકં વાતકફજેષુ, તક્રાહારો વાતકફાનુબદ્ધરક્તજેષુ, વાતપિત્તાનુબન્ધજેષુ ક્ષીરાહારઃ| ક્ષારેત્યાદિ| કુલ્માષા યવૌદનઃ| ચિત્રકમૂલસ્યાપિ ષડઙ્ગોદકકલ્પેન કષાયઃ| તાનેવ યવક્ષારેણ લવણાન્ લવણીકૃતાન્| ચિત્રકેત્યાદિ| અત્રાપિ પલાશક્ષારપ્રમાણસ્ય તદુદકપ્રમાણસ્ય ચ ષડઙ્ગોદ્દેશતઃ સિદ્ધિઃ| પાટલેત્યાદિ| પાટલાદિક્ષારપલં ત્રિકર્ષમર્ધપલં વા ક્વાથકલ્પેન ક્વથિતમર્ધાવશેષિતં સુપરિસ્રુતં સઘૃતકર્ષં પેયં; જીર્ણે ચ તસ્મિન્ સમઘૃતક્ષીરં મધુરરસમેવાન્નં ભોજ્યમ્, ઓજોભ્રંશભયાત્| કુટજેત્યાદિ| કુટજમૂલબન્દાકયોઃ પલં ત્રિકર્ષમર્ધપલં વા તક્રપલદ્વયેન| ઘૃતક્ષીરમધુરરસભોજનશ્ચિત્રકાદિકલ્કં પૂતીકક્ષારોદકેન પિબેત્| ક્ષારોદકસિદ્ધમિતિ પૂતીકક્ષારોદકાઢકસિદ્ધં પાટલાક્ષારોદકાઢકસિદ્ધં વા સર્પિઃ પલપ્રમાણં પાનકાલે પિપ્પલ્યાદિચૂર્ણપાદપ્રક્ષેપં પેયમ્| ભોજનમત્રાપિ સઘૃતક્ષીરમધુરરસં, ક્ષારસ્ય ખરતીક્ષ્ણત્વાત્| એતચ્ચ વાતજેષુ રૂક્ષકોષ્ઠેષુ ચાવસન્નાનલેષુ||૧૩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

દ્વિપઞ્ચમૂલીદન્તીચિત્રકપથ્યાનાં તુલામાહૃત્ય જલચતુર્દ્રોણે વિપાચયેત્, તતઃ પાદાવશિષ્ટં કષાયમાદાય સુશીતં ગુડતુલયા સહોન્મિશ્ર્ય ઘૃતભાજને નિઃક્ષિપ્ય માસમુપેક્ષેત યવપલ્લે, તતઃ પ્રાતઃ પ્રાતર્માત્રાં પાયયેત, તેનાર્શોગ્રહણીદોષપાણ્ડુરોગોદાવર્તારોચકા ન ભવન્તિ દીપ્તશ્ચાગ્નિર્ભવતિ ||૧૪||

દ્વિપઞ્ચમૂલીત્યાદિ| એષાં સમભાગાનાં તુલાં પલશતમ્| અસ્મિન્નરિષ્ટે ધાતકીપૂષ્પાણિ પલદ્વયં ત્રયં વાઽનુક્તાન્યપ્યધિવાસનાર્થં વૃદ્ધા આમનન્તિ| તુલાં તુલામિત્યન્યે પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- દ્વિપઞ્ચમૂલ્યાદીનાં ચ પ્રત્યેકં તુલાં પલશતં; તન્નેચ્છતિ ગયી| યવપલ્લે યવરાશાવિત્યર્થઃ| તન્ત્રાન્તરે ચાસ્ય ‘દન્ત્યરિષ્ટ’ ઇતિ સઞ્જ્ઞા||૧૪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 15

પિપ્પલીમરિચવિડઙ્ગૈલવાલુકલોધ્રાણાં દ્વે દ્વે પલે, ઇન્દ્રવારુણ્યાઃ પઞ્ચ પલાનિ, કપિત્થમધ્યસ્ય દશ, પથ્યાફલાનામર્ધપ્રસ્થઃ, પ્રસ્થો ધાત્રીફલાનાં, એતદૈકધ્યં જલચતુર્દ્રોણે વિપાચ્ય, પાદાવશેષં પરિસ્રાવ્ય, સુશીતં ગુડતુલાદ્વયેનોન્મિશ્ર્ય, ઘૃતભાજને નિઃક્ષિપ્ય, પક્ષમુપેક્ષેત યવપલ્લે; તતઃ પ્રાતઃ પ્રાતર્યથાબલમુપયુઞ્જીત | એષ ખલ્વરિષ્ટઃ પ્લીહાગ્નિષઙ્ગાર્શોગ્રહણીહૃત્પાણ્ડુરોગશોફકુષ્ઠગુલ્મોદરકૃમિહરો બલવર્ણકરશ્ચેતિ ||૧૫||

પિપ્પલીત્યાદિ| ઇન્દ્રવારુણ્યાઃ પ્રોક્તેઽપિ પલપઞ્ચકે કટુકત્વપરિહારાયાર્ધં ક્ષિપન્તિ વૃદ્ધવૈદ્યાઃ| ચરકેઽપ્યયં પઠ્યતેઽભયારિષ્ટઃ||૧૫||

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

તત્ર, વાતપ્રાયેષુ સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનમપ્રતિષિદ્ધં, પિત્તજેષુ વિરેચનમ્, એવં રક્તજેષુ સંશમનં, કફજેષુ શૃઙ્ગવેરકુલત્થોપયોગઃ, સર્વદોષહરં યથોક્તં સર્વજેષુ, યથાસ્વૌષધિસિદ્ધં ચ પયઃ સર્વેષ્વિતિ ||૧૬||

અચિરોત્પન્નાનામલ્પદોષલિઙ્ગાનાં સાધનાર્થમદૃશ્યાનાં યાપ્યાનાં યાપનાર્થં ચ સ્નેહાદિકર્માણિ નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રાર્શઃસુ વમનસ્ય નિષિદ્ધસ્યાપિ કફપ્રસેકાદિષ્વવસ્થાસુ કર્તવ્યતાપ્રસઙ્ગઃ| કેચિદ્વાતપ્રાયેષ્વિત્યાદિકં ગ્રન્થમનાર્ષમિત્યાચક્ષતે, ગયદાસવ્યાખ્યાતત્વાન્મયાઽપિ વ્યાખ્યાતઃ| પિત્તજેષ્વિત્યાદિ| એવમિતિ વિરેચનમ્| ન વામયતિ નાપિ વિરેચયતિ વ્યાધિના સહૈકીભૂય તત્સ્થમેવ વ્યાધિં શમયેત્તત્ સંશમનમ્||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

અત ઊર્ધ્વં ભલ્લાતકવિધાનમુપદેક્ષ્યામઃ- ભલ્લાતકાનિ પરિપક્વાન્યનુપહતાન્યાહૃત્ય તત એકમાદાય દ્વિધા ત્રિધા ચતુર્ધા વા છેદયિત્વા કષાયકલ્પેન વિપાચ્ય તસ્ય કષાયસ્ય શુક્તિમનુષ્ણાં ઘૃતાભ્યક્તતાલુજિહ્વૌષ્ઠઃ પ્રાતઃ પ્રાતરુપસેવેત, તતોઽપરાહ્ણે ક્ષીરં સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ; એવમેકૈકં વર્ધયેદ્યાવત્ પઞ્ચતિ, તતઃ પઞ્ચ પઞ્ચાભિવર્ધયેદ્યાવત્ સપ્તતિરિતિ, પ્રાપ્ય ચ સપ્તતિમપકર્ષયેદ્ભૂયઃ પઞ્ચ પઞ્ચ યાવત્ પઞ્ચેતિ, પઞ્ચભ્યસ્ત્વેકૈકં યાવદેકમિતિ | એવં ભલ્લાતકસહસ્રમુપયુજ્ય સર્વકુષ્ઠાર્શોભિર્વિમુક્તો બલવાનરોગઃ શતાયુર્ભવતિ ||૧૭||

અચિરોત્પન્નાનામલ્પદોષલિઙ્ગાનાં ચ સાધનાર્થં ચિરજાતાનામદૃશ્યાનાં યાપનાર્થં વિશિષ્ટપ્રયોગં નિર્દિશન્નાહ- અત ઇત્યાદિ| ફલં પર્યાગતમિતિ પૂર્વોક્તત્વાત્ પરિપક્વાન્યેવ લબ્ધાનિ, ભૂમિવિભાગોક્તૌષધદોષપરિહારેણાનુપહતાન્યપિ લબ્ધાનિ, પુનસ્તદ્વચનં પ્રયોગસ્ય મહાફલત્વેન ગૌરવોત્પાદનાર્થમ્| કષાયસ્ય શુક્તિમિતિ અત્રૈકાપેક્ષયા શુક્તિમાનં, યથા ચાત્ર ભલ્લાતકાનાં ક્વાથ્યાનાં પરિવૃદ્ધિસ્તથા ક્વાથોદકસ્યાપિ બુદ્ધ્યા વૃદ્ધિઃ પરિકલ્પનીયા| ભલ્લાતકાનિ તદસ્થીનિ પક્વાનિ તન્ત્રાન્તરદર્શનાચ્છુચૌ શુક્રે વા માસિ ગૃહીત્વા યવપલ્લે માષપલ્લે વા નિધાય, માર્ગશીર્ષે પૌષે વા પ્રયુઞ્જીત| એવમુક્તપ્રકારેણ સપ્તતિં યાવદુત્કર્ષેણ ભલ્લાતકસહસ્રં પઞ્ચત્રિંશતા દિવસૈઃ પૂર્યતે, શતં યાવદુત્કર્ષેણ સહસ્રદ્વયવિધાનં સ્યાત્; તત્રાદ્યં દિનચતુષ્ટયં સંસ્કારમાત્રજનકત્વાદન્ત્યં ચ ભલ્લાતકસંસ્કારાપકર્ષણત્વાન્ન વૃદ્ધા ભિષજો ગણયન્તિ, તતઃ સહસ્રદ્વયં પૂર્યત એવ| એવં ભલ્લાતકપ્રયોગશ્ચ ત્રિવિધઃ| તત્ર શતાન્તઃ શરીરબલદોષાપેક્ષયા પ્રવરઃ, સપ્તત્યન્તો મધ્યમઃ, ત્રિંશદન્તઃ પુનરધમઃ પ્રયોગઃ, એવં તન્ત્રાન્તરાદ્ વ્યાખ્યાયતે| ગ્રીષ્મકાલે ગૃહીતાન્યાપૂર્ણરસાન્યનામયાનિ ભલ્લાતકાસ્થીનિ યવપલ્લે માષપલ્લે વા ચતુર્માસાવસ્થિતાનિ હેમન્તે પ્રયોક્તુમારમેત; મધુરસ્નિગ્ધશીતોપસંસૃષ્ટશરીરઃ પ્રથમં દશ ભલ્લાતકાનિ સઙ્ક્ષુદ્યાષ્ટગુણેન સલિલેન ક્વાથં કૃત્વાઽષ્ટભાગાવશેષં સદુગ્ધં ઘૃતેનાન્તર્મુખમભ્યજ્ય પિબેત્, તાન્યેકૈકશો ભલ્લાતકોત્કર્ષેણ ત્રિંશત્કૃત્વા પુનરેકૈકમપકર્ષયેદ્યાવદ્દશભલ્લાતકપ્રયોગઃ; નાતઃ પરમુત્કર્ષઃ કર્તવ્યઃ| અનેન ક્રમેણ સહસ્રભલ્લાતકપ્રયોગઃ પરં ન ઘટતે, યથાઽત્ર ઘટતે તથાવિધઃ પારમ્પર્યોપદેશો વ્યાખ્યાયતે- ત્રિંશદ્રાત્રૌ સપ્તરાત્રં ત્રિંશત્પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ, તત એકૈકમપકર્ષયેદ્યાવદ્દશ, પુનરન્યસ્મિન્નપિ દિને દશેતિ, એવં ભલ્લાતકસહસ્રમુપયુજ્યત ઇતિ ઘટતે| સર્વકુષ્ઠાર્શોભિર્વિમુક્ત ઇતિ વચનં ન યથાર્થવચનં, કાકણકસ્ય કુષ્ઠસ્યાદિબલપ્રવૃત્તાનાં ચ કુષ્ઠાનાં તથા ત્રિદોષજાનાં ચાર્શસાં સહજાનાં ચાસાધ્યત્વાત્, રક્તપિત્તજાનામપ્યર્શસાં ભલ્લાતકાવિષયત્વાત્| તુવરકભલ્લાતકયોર્વાર્યુષ્ણં નિષિદ્ધં, તતોઽલ્પશૃતશીતજલં પેયમ્||૧૭||

Adhikarana 15 (18) · Śloka 18

દ્વિવ્રણીયોક્તેન વિધાનેન ભલ્લાતકનિશ્ચ્યુતિતં સ્નેહમાદાય પ્રાતઃ પ્રાતઃ શુક્તિમાત્રમુપયુઞ્જીત, જીર્ણે પૂર્વવદાહારઃ ફલપ્રકર્ષશ્ચ | ભલ્લાતકમજ્જભ્યો વા સ્નેહમાદાયાપકૃષ્ટદોષઃ પ્રતિસંસૃષ્ટભક્તો નિવાતમાગારં પ્રવિશ્ય યથાબલં પ્રસૃતિં પ્રકુઞ્ચં વોપયુઞ્જીત, તસ્મિઞ્જીર્ણે ક્ષીરં સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, એવં માસમુપયુજ્ય માસત્રયમાદિષ્ટાહારો રક્ષેદાત્માનં; તતઃ સર્વોપતાપાનપહૃત્ય વર્ણવાન્ બલવાઞ્ શ્રવણગ્રહણધારણશક્તિસમ્પન્નો વર્ષશતાયુર્ભવતિ, માસે માસે ચ પ્રયોગે વર્ષશતં વર્ષશતમાયુષોઽભિવૃદ્ધિર્ભવતિ, એવં દશમાસાનુપયુજ્ય વર્ષસહસ્રાયુર્ભવતિ ||૧૮||

ભલ્લાતકપ્રયોગાન્તરં દર્શયતિ- દ્વિવ્રણીયેત્યાદિ| પ્રતિસંસૃષ્ટભક્ત ઇતિ યવાગ્વાદિક્રમભુક્ત ઇત્યર્થઃ| દ્વાદશભિરન્નકાલૈઃ ષડ્ દિનાનિ, વિરેચનદિવસેન સહ સપ્ત દિનાનિ ચ, તદુત્તરં ભોજનમષ્ટમે; તસ્યાપોહે સપ્ત, તદા સપ્તમે વાઽહનિ ભોજનં; નવમે પુનરહનિ ભલ્લાતકમજ્જસ્નેહં પિબેત્| યથાબલમિતિ પુરુષરોગબલાનતિક્રમેણ પ્રસૃતિં પ્રકુઞ્ચં વાઽષ્ટભાગમધુયુક્તં દ્વિગુણઘૃતં પૂર્વવદ્ધૃતાભ્યક્તતાલ્વોષ્ઠઃ શીતં પિબેત્; શીતોદકાદ્યુપચારશ્ચ| પ્રસૃતિઃ પલદ્વયં, પ્રકુઞ્ચઃ પલમ્| રક્ષેદાત્માનં ‘ક્રોધાદિભ્ય’ ઇતિ શેષઃ||૧૮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

ભવન્તિ ચાત્ર- યથા સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ હતઃ ખદિરબીજકૌ | તથૈવાર્શાંસિ સર્વાણિ વૃક્ષકારુષ્કરૌ હતઃ ||૧૯|| હરિદ્રાયાઃ પ્રયોગેણ પ્રમેહા ઇવ ષોડશ | ક્ષારાગ્ની નાતિવર્તન્તે તથા દૃશ્યા ગુદોદ્ભવાઃ ||૨૦||

પ્રભાવવિભાવિતં ખદિરાદીનાં કુષ્ઠાદિહરત્વં પુરાતનાગમનિર્દિષ્ટૈઃ શ્લોકૈરાહ- ભવન્તિ ચાત્રેત્યાદિ| દ્વાભ્યાં કુટજભલ્લાતકાભ્યાં યથાસ્વં વિષયમુપયુજ્યમાનાભ્યાં પ્રત્યેકશો વાતાદિદોષત્રયજનિતાન્યર્શાંસિ નિવર્તન્તે| તદ્યથા- વાતકફજાનિ ભલ્લાતકેન, રક્તપિત્તજાનિ કુટજેન| એવમેવાભિપ્રેત્ય સર્વાણિ, ન પુનઃ સાન્નિપાતિકસર્વદોષજાપેક્ષયા સર્વાણીતિ| એવં કુષ્ઠેષ્વપિ સાધ્યત્વેન દાર્ષ્ટાન્તિકં દ્રષ્ટવ્યમ્| ષોડશ પ્રમેહા વાતજપ્રમેહચતુષ્ટયં વિહાય||૧૯-૨૦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

ઘૃતાનિ દીપનીયાનિ લેહાયસ્કૃતયઃ સુરાઃ | આસવાશ્ચ પ્રયોક્તવ્યા વીક્ષ્ય દોષસમુચ્છ્રિતિમ્ ||૨૧||

અન્યદપિ ચિકિત્સિતં દોષોચ્છ્રાયાપેક્ષયાહ- ઘૃતાનીત્યાદિ| લેહાઃ કુટજાવલેહાદયઃ, નવાયસાદયોઽયસ્કૃતયો મહાકુષ્ઠમધુમેહાદિચિકિત્સિતનિર્દિષ્ટાઃ| સુરા નાનાવિધાઃ પૈષ્ટિકાદિભેદેન વિરેચનાધ્યાયવિધિવિધેયાઃ| આસવાશ્ચ નાનાવિધૌષધક્વાથગુડાદિકૃતા ધાતક્યાદિચૂર્ણાધિવાસિતાઃ| ‘વીક્ષ્ય દોષં યથાફલમ્’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્ર ફલમુક્તમનતિક્રમ્યેત્યર્થઃ ||૨૧||

Adhikarana 18 (22) · Śloka 22

વેગાવરોધસ્ત્રીપૃષ્ઠયાનાન્યુત્કુટુકાસનમ્ | યથાસ્વં દોષલં ચાન્નમર્શઃસુ પરિવર્જયેત્ ||૨૨||

વર્જ્યાન્ નિર્દિશન્નાહ- વેગાવરોધેત્યાદિ| વાતમૂત્રપુરીષાદીનાં સ્વમાર્ગેણ સ્વભાવતઃ પ્રવૃત્ત્યભિમુખીભાવો વેગઃ| ઉત્કુટુકાસનમુત્કટિકસ્ય ચિરાસનસ્થિતિઃ||૨૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽર્શશ્ચિકિત્સિતં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ||૬||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||