Adhikarana 1 (1-3) · Śloka 3
અથાતોઽર્શસાં ચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
ચતુર્વિધોઽર્શસાં સાધનોપાયઃ |
તદ્યથા- ભેષજં ક્ષારોઽગ્નિઃ શસ્ત્રમિતિ |
તત્ર, અચિરકાલજાતાન્યલ્પદોષલિઙ્ગોપદ્રવાણિ ભેષજસાધ્યાનિ, મૃદુપ્રસૃતાવગાઢાન્યુચ્છ્રિતાનિ ક્ષારેણ, કર્કશસ્થિરપૃથુકઠિનાન્યગ્નિના, તનુમૂલાન્યુચ્છ્રિતાનિ ક્લેદવન્તિ ચ શસ્ત્રેણ |
તત્ર ભેષજસાધ્યાનામર્શસામદૃશ્યાનાં ચ ભેષજં ભવતિ, ક્ષારાગ્નિશસ્ત્રસાધ્યાનાં તુ વિધાનમુચ્યમાનમુપધારય ||૩||
View original
अथातोऽर्शसां चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
चतुर्विधोऽर्शसां साधनोपायः |
तद्यथा- भेषजं क्षारोऽग्निः शस्त्रमिति |
तत्र, अचिरकालजातान्यल्पदोषलिङ्गोपद्रवाणि भेषजसाध्यानि, मृदुप्रसृतावगाढान्युच्छ्रितानि क्षारेण, कर्कशस्थिरपृथुकठिनान्यग्निना, तनुमूलान्युच्छ्रितानि क्लेदवन्ति च शस्त्रेण |
तत्र भेषजसाध्यानामर्शसामदृश्यानां च भेषजं भवति, क्षाराग्निशस्त्रसाध्यानां तु विधानमुच्यमानमुपधारय ||३||
Adhikarana 2 (4) · Śloka 4
તત્ર બલવન્તમાતુરમર્શોભિરુપદ્રુતમુપસ્નિગ્ધં પરિસ્વિન્નમનિલવેદનાભિવૃદ્ધિપ્રશમાર્થં સ્નિગ્ધમુષ્ણમલ્પમન્નં દ્રવપ્રાયં ભુક્તવન્તમુપવેશ્ય સંવૃ(ભૃ)તે શુચૌ દેશે સાધારણે વ્યભ્રે કાલે સમે ફલકે શય્યાયાં વા પ્રત્યાદિત્યગુદમન્યસ્યોત્સઙ્ગે નિષણ્ણપૂર્વકાયમુત્તાનં કિઞ્ચિદુન્નતકટિકં વસ્ત્રકમ્બલકોપવિષ્ટં યન્ત્રણશાટકેન પરિક્ષિપ્તગ્રીવાસક્થિં પરિકર્મિભિઃ સુપરિગૃહીતમસ્પન્દનશરીરં કૃત્વા તતોઽસ્મૈ ઘૃતાભ્યક્તગુદાય ઘૃતાભ્યક્તં યન્ત્રમૃજ્વનુમુખં પાયૌ શનૈઃ શનૈઃ પ્રવાહમાણસ્ય પ્રણિધાય, પ્રવિષ્ટે ચાર્શો વીક્ષ્ય, શલાકયોત્પીડ્ય, પિચુવસ્ત્રયોરન્યતરેણ પ્રમૃજ્ય, ક્ષારં પાતયેત્; પાતયિત્વા ચ પાણિના યન્ત્રદ્વારં પિધાય વાક્ચ્છતમાત્રમુપેક્ષેત, તતઃ પ્રમૃજ્ય ક્ષારબલં વ્યાધિબલં ચાવેક્ષ્ય પુનરાલેપયેત્, અથાર્શઃ પક્વજામ્બવપ્રતીકાશમવસન્નમીષન્નતમભિસમીક્ષ્યોપાવર્તયેત્, ક્ષારં પ્રક્ષાલયેદ્ધાન્યામ્લેન દધિમસ્તુશુક્તફલામ્લૈર્વા, તતો યષ્ટીમધુકમિશ્રેણ સર્પિષા નિર્વાપ્ય યન્ત્રમપનીયોત્થાપ્યાતુરમુષ્ણોદકોપવિષ્ટં શીતાભિરદ્ભિઃ પરિષિઞ્ચેત્, અશીતાભિરિત્યેકે, તતો નિર્વાતમાગારં પ્રવેશ્યાચારિકમાદિશેત્; સાવશેષં પુનર્દહેત્; એવં સપ્તરાત્રાત્ સપ્તરાત્રાદેકૈકમુપક્રમેત; તત્ર બહુષુ પૂર્વં દક્ષિણં સાધયેત્, દક્ષિણાદ્વામં, વામાત્ પૃષ્ઠજં, તતોઽગ્રજમિતિ ||૪||
View original
तत्र बलवन्तमातुरमर्शोभिरुपद्रुतमुपस्निग्धं परिस्विन्नमनिलवेदनाभिवृद्धिप्रशमार्थं स्निग्धमुष्णमल्पमन्नं द्रवप्रायं भुक्तवन्तमुपवेश्य संवृ(भृ)ते शुचौ देशे साधारणे व्यभ्रे काले समे फलके शय्यायां वा प्रत्यादित्यगुदमन्यस्योत्सङ्गे निषण्णपूर्वकायमुत्तानं किञ्चिदुन्नतकटिकं वस्त्रकम्बलकोपविष्टं यन्त्रणशाटकेन परिक्षिप्तग्रीवासक्थिं परिकर्मिभिः सुपरिगृहीतमस्पन्दनशरीरं कृत्वा ततोऽस्मै घृताभ्यक्तगुदाय घृताभ्यक्तं यन्त्रमृज्वनुमुखं पायौ शनैः शनैः प्रवाहमाणस्य प्रणिधाय, प्रविष्टे चार्शो वीक्ष्य, शलाकयोत्पीड्य, पिचुवस्त्रयोरन्यतरेण प्रमृज्य, क्षारं पातयेत्; पातयित्वा च पाणिना यन्त्रद्वारं पिधाय वाक्च्छतमात्रमुपेक्षेत, ततः प्रमृज्य क्षारबलं व्याधिबलं चावेक्ष्य पुनरालेपयेत्, अथार्शः पक्वजाम्बवप्रतीकाशमवसन्नमीषन्नतमभिसमीक्ष्योपावर्तयेत्, क्षारं प्रक्षालयेद्धान्याम्लेन दधिमस्तुशुक्तफलाम्लैर्वा, ततो यष्टीमधुकमिश्रेण सर्पिषा निर्वाप्य यन्त्रमपनीयोत्थाप्यातुरमुष्णोदकोपविष्टं शीताभिरद्भिः परिषिञ्चेत्, अशीताभिरित्येके, ततो निर्वातमागारं प्रवेश्याचारिकमादिशेत्; सावशेषं पुनर्दहेत्; एवं सप्तरात्रात् सप्तरात्रादेकैकमुपक्रमेत; तत्र बहुषु पूर्वं दक्षिणं साधयेत्, दक्षिणाद्वामं, वामात् पृष्ठजं, ततोऽग्रजमिति ||४||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
તત્ર વાતશ્લેષ્મનિમિત્તાન્યગ્નિક્ષારાભ્યાં સાધયેત્, ક્ષારેણૈવ મૃદુના પિત્તરક્તનિમિત્તાનિ ||૫||
તત્ર વાતાનુલોમ્યમન્નરુચિરગ્નિદીપ્તિર્લાઘવં બલવર્ણોત્પત્તિર્મનસ્તુષ્ટિરિતિ સમ્યગ્દગ્ધલિઙ્ગાનિ, અતિદગ્ધે તુ ગુદાવદરણં દાહો મૂર્ચ્છા જ્વરઃ પિપાસા શોણિતાતિપ્રવૃત્તિસ્તન્નિમિત્તાશ્ચોપદ્રવા ભવન્તિ, ધ્યામાલ્પવ્રણતા કણ્ડૂરનિલવૈગુણ્યમિન્દ્રિયાણામપ્રસાદો વિકારસ્ય ચાશાન્તિર્હીનદગ્ધે ||૬||
View original
तत्र वातश्लेष्मनिमित्तान्यग्निक्षाराभ्यां साधयेत्, क्षारेणैव मृदुना पित्तरक्तनिमित्तानि ||५||
तत्र वातानुलोम्यमन्नरुचिरग्निदीप्तिर्लाघवं बलवर्णोत्पत्तिर्मनस्तुष्टिरिति सम्यग्दग्धलिङ्गानि, अतिदग्धे तु गुदावदरणं दाहो मूर्च्छा ज्वरः पिपासा शोणितातिप्रवृत्तिस्तन्निमित्ताश्चोपद्रवा भवन्ति, ध्यामाल्पव्रणता कण्डूरनिलवैगुण्यमिन्द्रियाणामप्रसादो विकारस्य चाशान्तिर्हीनदग्धे ||६||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
મહાન્તિ ચ પ્રાણવતશ્છિત્ત્વા દહેત્, નિર્ગતાનિ ચાત્યર્થં દોષપૂર્ણાનિ યન્ત્રાદ્વિના સ્વેદાભ્યઙ્ગસ્નેહાવગાહોપનાહવિસ્રાવણાલેપક્ષારાગ્નિશસ્ત્રૈરુપાચરેત્; પ્રવૃત્તરક્તાનિ ચ રક્તપિત્તવિધાનેન, ભિન્નપુરીષાણિચાતીસારવિધાનેન, બદ્ધવર્ચાંસિ સ્નેહપાનવિધાનેનોદાવર્તવિધાનેન વા; એષ સર્વસ્થાનગતાનામર્શસાં દહનકલ્પઃ ||૭||
View original
महान्ति च प्राणवतश्छित्त्वा दहेत्, निर्गतानि चात्यर्थं दोषपूर्णानि यन्त्राद्विना स्वेदाभ्यङ्गस्नेहावगाहोपनाहविस्रावणालेपक्षाराग्निशस्त्रैरुपाचरेत्; प्रवृत्तरक्तानि च रक्तपित्तविधानेन, भिन्नपुरीषाणिचातीसारविधानेन, बद्धवर्चांसि स्नेहपानविधानेनोदावर्तविधानेन वा; एष सर्वस्थानगतानामर्शसां दहनकल्पः ||७||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
આસાદ્ય ચ દર્વીકૂર્ચકશલાકાનામન્યતમેન ક્ષારં પાતયેત્ |
ભ્રષ્ટગુદસ્ય તુ વિના યન્ત્રેણ ક્ષારાદિકર્મ પ્રયુઞ્જીત |
સર્વેષુ ચ શાલિષષ્ટિકયવગોધૂમાન્નં સર્પિઃસ્નિગ્ધમુપસેવેત પયસા નિમ્બયૂષેણ પટોલયૂષેણ વા, યથાદોષં શાકૈર્વાસ્તૂકતણ્ડુલીયકજીવન્ત્યુપોદિકાશ્વબલાબાલમૂલકપાલઙ્ક્યસનચિલ્લીચુચ્ચૂકલાયવલ્લીભિરન્યૈર્વા |
યચ્ચાન્યદપિ સ્નિગ્ધમગ્નિદીપનમર્શોઘ્નં સૃષ્ટમૂત્રપુરીષં ચ તદુપસેવેત ||૮||
View original
आसाद्य च दर्वीकूर्चकशलाकानामन्यतमेन क्षारं पातयेत् |
भ्रष्टगुदस्य तु विना यन्त्रेण क्षारादिकर्म प्रयुञ्जीत |
सर्वेषु च शालिषष्टिकयवगोधूमान्नं सर्पिःस्निग्धमुपसेवेत पयसा निम्बयूषेण पटोलयूषेण वा, यथादोषं शाकैर्वास्तूकतण्डुलीयकजीवन्त्युपोदिकाश्वबलाबालमूलकपालङ्क्यसनचिल्लीचुच्चूकलायवल्लीभिरन्यैर्वा |
यच्चान्यदपि स्निग्धमग्निदीपनमर्शोघ्नं सृष्टमूत्रपुरीषं च तदुपसेवेत ||८||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
દગ્ધેષુ ચાર્શઃસ્વભ્યક્તોઽનલસન્ધુક્ષણાર્થમનિલપ્રકોપસંરક્ષણાર્થં ચ સ્નેહાદીનાં સામાન્યતઃ ક્રિયાપથમુપસેવેત |
વિશેષતસ્તુ વાતાર્શઃસુ સર્પીંષિ ચ વાતહરદીપનીયસિદ્ધાનિ હિઙ્ગ્વાદિભિશ્ચૂર્ણૈઃ પ્રતિસંસૃજ્ય પિબેત્, પિત્તાર્શઃસુ પૃથક્પર્ણ્યાદીનાં કષાયેણ દીપનીયપ્રતીવાપં સર્પિઃ , શોણિતાર્શઃસુ મઞ્જિષ્ઠામુરુઙ્ગ્યાદીનાં કષાયે પાચયેત્, શ્લેષ્માર્શઃસુ સુરસાદીનાં કષાયે |
ઉપદ્રવાંશ્ચ યથાસ્વમુપાચરેત્ ||૯||
View original
दग्धेषु चार्शःस्वभ्यक्तोऽनलसन्धुक्षणार्थमनिलप्रकोपसंरक्षणार्थं च स्नेहादीनां सामान्यतः क्रियापथमुपसेवेत |
विशेषतस्तु वातार्शःसु सर्पींषि च वातहरदीपनीयसिद्धानि हिङ्ग्वादिभिश्चूर्णैः प्रतिसंसृज्य पिबेत्, पित्तार्शःसु पृथक्पर्ण्यादीनां कषायेण दीपनीयप्रतीवापं सर्पिः , शोणितार्शःसु मञ्जिष्ठामुरुङ्ग्यादीनां कषाये पाचयेत्, श्लेष्मार्शःसु सुरसादीनां कषाये |
उपद्रवांश्च यथास्वमुपाचरेत् ||९||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
પરં ચ યત્નમાસ્થાય ગુદે ક્ષારાગ્નિશસ્ત્રાણ્યવચારયેત્, તદ્વિભ્રમાદ્ધિ ષાણ્ઢ્યશોફદાહમદમૂર્ચ્છાટોપાનાહાતીસારપ્રવાહણાનિ ભવન્તિ મરણં વા ||૧૦||
View original
परं च यत्नमास्थाय गुदे क्षाराग्निशस्त्राण्यवचारयेत्, तद्विभ्रमाद्धि षाण्ढ्यशोफदाहमदमूर्च्छाटोपानाहातीसारप्रवाहणानि भवन्ति मरणं वा ||१०||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
અત ઊર્ધ્વં યન્ત્રપ્રમાણમુપદેક્ષ્યામઃ- તત્ર યન્ત્રં લૌહં દાન્તં શાર્ઙ્ગં વાર્ક્ષં વા ગોસ્તનાકારં ચતુરઙ્ગુલાયતં પઞ્ચાઙ્ગુલપરિણાહં પુંસાં, ષડઙ્ગુલપરિણાહં નારીણાં તલાયતં; તદ્ દ્વિચ્છિદ્રં દર્શનાર્થમ્, એકછિદ્રં તુ કર્મણિ; એકદ્વારે હિ શસ્ત્રક્ષારાગ્નીનામતિક્રમો ન ભવતિ; છિદ્રપ્રમાણં તુ ત્ર્યઙ્ગુલાયતમઙ્ગુષ્ઠોદરપરિણાહં, યદઙ્ગુલમવશિષ્ટં તસ્યાર્ધાઙ્ગુલાદધસ્તાદર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રિતોપરિવૃત્તકર્ણિકમ્; એષ યન્ત્રાકૃતિસમાસઃ ||૧૧||
View original
अत ऊर्ध्वं यन्त्रप्रमाणमुपदेक्ष्यामः- तत्र यन्त्रं लौहं दान्तं शार्ङ्गं वार्क्षं वा गोस्तनाकारं चतुरङ्गुलायतं पञ्चाङ्गुलपरिणाहं पुंसां, षडङ्गुलपरिणाहं नारीणां तलायतं; तद् द्विच्छिद्रं दर्शनार्थम्, एकछिद्रं तु कर्मणि; एकद्वारे हि शस्त्रक्षाराग्नीनामतिक्रमो न भवति; छिद्रप्रमाणं तु त्र्यङ्गुलायतमङ्गुष्ठोदरपरिणाहं, यदङ्गुलमवशिष्टं तस्यार्धाङ्गुलादधस्तादर्धाङ्गुलोच्छ्रितोपरिवृत्तकर्णिकम्; एष यन्त्राकृतिसमासः ||११||
Adhikarana 9 (12) · Śloka 12
અત ઊર્ધ્વમર્શસામાલેપાન્ વક્ષ્યામઃ- સ્નુહીક્ષીરયુક્તં હરિદ્રાચૂર્ણમાલેપઃ પ્રથમઃ, કુક્કુટપુરીષગુઞ્જાહરિદ્રાપિપ્પલીચૂર્ણમિતિ ગોમૂત્રપિત્તપિષ્ટો દ્વિતીયઃ, દન્તીચિત્રકસુવર્ચિકાલાઙ્ગલીકલ્કો વા ગોપિત્તપિષ્ટસ્તૃતીયઃ, પિપ્પલીસૈન્ધવકુષ્ઠશિરીષફલકલ્કઃ સ્નુહીક્ષીરપિષ્ટોઽર્કક્ષીરપિષ્ટો વા ચતુર્થઃ, કાસીસહરિતાલસૈન્ધવાશ્વમારકવિડઙ્ગપૂતીકકૃતવેધનજમ્બ્વર્કોત્તમારણીદન્તીચિત્રકાલર્કસ્નુહીપયઃસુ તૈલં વિપક્વમભ્યઞ્જનેનાર્શઃ શાતયતિ ||૧૨||
View original
अत ऊर्ध्वमर्शसामालेपान् वक्ष्यामः- स्नुहीक्षीरयुक्तं हरिद्राचूर्णमालेपः प्रथमः, कुक्कुटपुरीषगुञ्जाहरिद्रापिप्पलीचूर्णमिति गोमूत्रपित्तपिष्टो द्वितीयः, दन्तीचित्रकसुवर्चिकालाङ्गलीकल्को वा गोपित्तपिष्टस्तृतीयः, पिप्पलीसैन्धवकुष्ठशिरीषफलकल्कः स्नुहीक्षीरपिष्टोऽर्कक्षीरपिष्टो वा चतुर्थः, कासीसहरितालसैन्धवाश्वमारकविडङ्गपूतीककृतवेधनजम्ब्वर्कोत्तमारणीदन्तीचित्रकालर्कस्नुहीपयःसु तैलं विपक्वमभ्यञ्जनेनार्शः शातयति ||१२||
Adhikarana 10 (13) · Śloka 13
અત ઊર્ધ્વં ભેષજસાધ્યેષ્વદૃશ્યેષ્વર્શઃસુ યોગાન્ યાપનાર્થં વક્ષ્યામઃ- પ્રાતઃ પ્રાતર્ગુડહરીતકીમાસેવેત, બ્રહ્મચારી ગોમૂત્રદ્રોણસિદ્ધં વા હરીતકીશતં પ્રાતઃ પ્રાતર્યથાબલં ક્ષૌદ્રેણ, અપામાર્ગમૂલં વા તણ્ડુલોદકેન સક્ષૌદ્રમહરહઃ, શતાવરીમૂલકલ્કં વા ક્ષીરેણ, ચિત્રકચૂર્ણયુક્તં વા સીધું પરાર્ધ્યં, ભલ્લાતચૂર્ણયુક્તં વા સક્તુમન્થમલવણં તક્રેણ, કલશે વાઽન્તશ્ચિત્રકમૂલકલ્કાવલિપ્તે નિષિક્તં તક્રમમ્લમનમ્લં વા પાનભોજનેષૂપયુઞ્જીત, એષ એવ ભાર્ગ્યાસ્ફોતાયવાન્યામલકગુડૂચીષુ તક્રકલ્પઃ, પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકવિડઙ્ગશુણ્ઠીહરીતકીષુ ચ પૂર્વવદેવ, નિરન્નો વા તક્રમહરહર્માસમુપસેવેત, શૃઙ્ગવેરપુનર્નવાચિત્રકકષાયસિદ્ધં વા પયઃ, કુટજમૂલત્વક્ફાણિતં વા પિપ્પલ્યાદિપ્રતીવાપં ક્ષૌદ્રેણ, મહાવાતવ્યાધ્યુક્તં હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણમુપસેવેત તક્રાહારઃ ક્ષીરાહારો વા, ક્ષારલવણાંશ્ચિત્રકમૂલક્ષારોદકસિદ્ધાન્ વા કુલ્માષાન્ ભક્ષયેત્, ચિત્રકમૂલક્ષારોદકસિદ્ધં વા પયઃ પલાશતરૂક્ષારસિદ્ધં વા, પલાશતરૂક્ષારસિદ્ધાન્ વા કુલ્માષાન્, પાટલાપામાર્ગબૃહતીપલાશક્ષારં વા પરિસ્નુતમહરહર્ઘૃતસંસૃષ્ટં, કુટજબન્દાકમૂલકલ્કં વા તક્રેણ, ચિત્રકપૂતીકનાગરકલ્કં વા પૂતીકક્ષારેણ, ક્ષારોદકસિદ્ધં વા સર્પિઃ પિપ્પલ્યાદિપ્રતીવાપં, કૃષ્ણતિલપ્રસૃતં પ્રકુઞ્ચં વા પ્રાતઃ પ્રાતરુપસેવેત શીતોદકાનુપાનમ્; એભિરભિવર્ધતેઽગ્નિરર્શાંસિ ચોપશામ્યન્તિ ||૧૩||
View original
अत ऊर्ध्वं भेषजसाध्येष्वदृश्येष्वर्शःसु योगान् यापनार्थं वक्ष्यामः- प्रातः प्रातर्गुडहरीतकीमासेवेत, ब्रह्मचारी गोमूत्रद्रोणसिद्धं वा हरीतकीशतं प्रातः प्रातर्यथाबलं क्षौद्रेण, अपामार्गमूलं वा तण्डुलोदकेन सक्षौद्रमहरहः, शतावरीमूलकल्कं वा क्षीरेण, चित्रकचूर्णयुक्तं वा सीधुं परार्ध्यं, भल्लातचूर्णयुक्तं वा सक्तुमन्थमलवणं तक्रेण, कलशे वाऽन्तश्चित्रकमूलकल्कावलिप्ते निषिक्तं तक्रमम्लमनम्लं वा पानभोजनेषूपयुञ्जीत, एष एव भार्ग्यास्फोतायवान्यामलकगुडूचीषु तक्रकल्पः, पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकविडङ्गशुण्ठीहरीतकीषु च पूर्ववदेव, निरन्नो वा तक्रमहरहर्मासमुपसेवेत, शृङ्गवेरपुनर्नवाचित्रककषायसिद्धं वा पयः, कुटजमूलत्वक्फाणितं वा पिप्पल्यादिप्रतीवापं क्षौद्रेण, महावातव्याध्युक्तं हिङ्ग्वादिचूर्णमुपसेवेत तक्राहारः क्षीराहारो वा, क्षारलवणांश्चित्रकमूलक्षारोदकसिद्धान् वा कुल्माषान् भक्षयेत्, चित्रकमूलक्षारोदकसिद्धं वा पयः पलाशतरूक्षारसिद्धं वा, पलाशतरूक्षारसिद्धान् वा कुल्माषान्, पाटलापामार्गबृहतीपलाशक्षारं वा परिस्नुतमहरहर्घृतसंसृष्टं, कुटजबन्दाकमूलकल्कं वा तक्रेण, चित्रकपूतीकनागरकल्कं वा पूतीकक्षारेण, क्षारोदकसिद्धं वा सर्पिः पिप्पल्यादिप्रतीवापं, कृष्णतिलप्रसृतं प्रकुञ्चं वा प्रातः प्रातरुपसेवेत शीतोदकानुपानम्; एभिरभिवर्धतेऽग्निरर्शांसि चोपशाम्यन्ति ||१३||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
દ્વિપઞ્ચમૂલીદન્તીચિત્રકપથ્યાનાં તુલામાહૃત્ય જલચતુર્દ્રોણે વિપાચયેત્, તતઃ પાદાવશિષ્ટં કષાયમાદાય સુશીતં ગુડતુલયા સહોન્મિશ્ર્ય ઘૃતભાજને નિઃક્ષિપ્ય માસમુપેક્ષેત યવપલ્લે, તતઃ પ્રાતઃ પ્રાતર્માત્રાં પાયયેત, તેનાર્શોગ્રહણીદોષપાણ્ડુરોગોદાવર્તારોચકા ન ભવન્તિ દીપ્તશ્ચાગ્નિર્ભવતિ ||૧૪||
View original
द्विपञ्चमूलीदन्तीचित्रकपथ्यानां तुलामाहृत्य जलचतुर्द्रोणे विपाचयेत्, ततः पादावशिष्टं कषायमादाय सुशीतं गुडतुलया सहोन्मिश्र्य घृतभाजने निःक्षिप्य मासमुपेक्षेत यवपल्ले, ततः प्रातः प्रातर्मात्रां पाययेत, तेनार्शोग्रहणीदोषपाण्डुरोगोदावर्तारोचका न भवन्ति दीप्तश्चाग्निर्भवति ||१४||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 15
પિપ્પલીમરિચવિડઙ્ગૈલવાલુકલોધ્રાણાં દ્વે દ્વે પલે, ઇન્દ્રવારુણ્યાઃ પઞ્ચ પલાનિ, કપિત્થમધ્યસ્ય દશ, પથ્યાફલાનામર્ધપ્રસ્થઃ, પ્રસ્થો ધાત્રીફલાનાં, એતદૈકધ્યં જલચતુર્દ્રોણે વિપાચ્ય, પાદાવશેષં પરિસ્રાવ્ય, સુશીતં ગુડતુલાદ્વયેનોન્મિશ્ર્ય, ઘૃતભાજને નિઃક્ષિપ્ય, પક્ષમુપેક્ષેત યવપલ્લે; તતઃ પ્રાતઃ પ્રાતર્યથાબલમુપયુઞ્જીત |
એષ ખલ્વરિષ્ટઃ પ્લીહાગ્નિષઙ્ગાર્શોગ્રહણીહૃત્પાણ્ડુરોગશોફકુષ્ઠગુલ્મોદરકૃમિહરો બલવર્ણકરશ્ચેતિ ||૧૫||
View original
पिप्पलीमरिचविडङ्गैलवालुकलोध्राणां द्वे द्वे पले, इन्द्रवारुण्याः पञ्च पलानि, कपित्थमध्यस्य दश, पथ्याफलानामर्धप्रस्थः, प्रस्थो धात्रीफलानां, एतदैकध्यं जलचतुर्द्रोणे विपाच्य, पादावशेषं परिस्राव्य, सुशीतं गुडतुलाद्वयेनोन्मिश्र्य, घृतभाजने निःक्षिप्य, पक्षमुपेक्षेत यवपल्ले; ततः प्रातः प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत |
एष खल्वरिष्टः प्लीहाग्निषङ्गार्शोग्रहणीहृत्पाण्डुरोगशोफकुष्ठगुल्मोदरकृमिहरो बलवर्णकरश्चेति ||१५||
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
તત્ર, વાતપ્રાયેષુ સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનમપ્રતિષિદ્ધં, પિત્તજેષુ વિરેચનમ્, એવં રક્તજેષુ સંશમનં, કફજેષુ શૃઙ્ગવેરકુલત્થોપયોગઃ, સર્વદોષહરં યથોક્તં સર્વજેષુ, યથાસ્વૌષધિસિદ્ધં ચ પયઃ સર્વેષ્વિતિ ||૧૬||
View original
तत्र, वातप्रायेषु स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनमप्रतिषिद्धं, पित्तजेषु विरेचनम्, एवं रक्तजेषु संशमनं, कफजेषु शृङ्गवेरकुलत्थोपयोगः, सर्वदोषहरं यथोक्तं सर्वजेषु, यथास्वौषधिसिद्धं च पयः सर्वेष्विति ||१६||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
અત ઊર્ધ્વં ભલ્લાતકવિધાનમુપદેક્ષ્યામઃ- ભલ્લાતકાનિ પરિપક્વાન્યનુપહતાન્યાહૃત્ય તત એકમાદાય દ્વિધા ત્રિધા ચતુર્ધા વા છેદયિત્વા કષાયકલ્પેન વિપાચ્ય તસ્ય કષાયસ્ય શુક્તિમનુષ્ણાં ઘૃતાભ્યક્તતાલુજિહ્વૌષ્ઠઃ પ્રાતઃ પ્રાતરુપસેવેત, તતોઽપરાહ્ણે ક્ષીરં સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ; એવમેકૈકં વર્ધયેદ્યાવત્ પઞ્ચતિ, તતઃ પઞ્ચ પઞ્ચાભિવર્ધયેદ્યાવત્ સપ્તતિરિતિ, પ્રાપ્ય ચ સપ્તતિમપકર્ષયેદ્ભૂયઃ પઞ્ચ પઞ્ચ યાવત્ પઞ્ચેતિ, પઞ્ચભ્યસ્ત્વેકૈકં યાવદેકમિતિ |
એવં ભલ્લાતકસહસ્રમુપયુજ્ય સર્વકુષ્ઠાર્શોભિર્વિમુક્તો બલવાનરોગઃ શતાયુર્ભવતિ ||૧૭||
View original
अत ऊर्ध्वं भल्लातकविधानमुपदेक्ष्यामः- भल्लातकानि परिपक्वान्यनुपहतान्याहृत्य तत एकमादाय द्विधा त्रिधा चतुर्धा वा छेदयित्वा कषायकल्पेन विपाच्य तस्य कषायस्य शुक्तिमनुष्णां घृताभ्यक्ततालुजिह्वौष्ठः प्रातः प्रातरुपसेवेत, ततोऽपराह्णे क्षीरं सर्पिरोदन इत्याहारः; एवमेकैकं वर्धयेद्यावत् पञ्चति, ततः पञ्च पञ्चाभिवर्धयेद्यावत् सप्ततिरिति, प्राप्य च सप्ततिमपकर्षयेद्भूयः पञ्च पञ्च यावत् पञ्चेति, पञ्चभ्यस्त्वेकैकं यावदेकमिति |
एवं भल्लातकसहस्रमुपयुज्य सर्वकुष्ठार्शोभिर्विमुक्तो बलवानरोगः शतायुर्भवति ||१७||
Adhikarana 15 (18) · Śloka 18
દ્વિવ્રણીયોક્તેન વિધાનેન ભલ્લાતકનિશ્ચ્યુતિતં સ્નેહમાદાય પ્રાતઃ પ્રાતઃ શુક્તિમાત્રમુપયુઞ્જીત, જીર્ણે પૂર્વવદાહારઃ ફલપ્રકર્ષશ્ચ |
ભલ્લાતકમજ્જભ્યો વા સ્નેહમાદાયાપકૃષ્ટદોષઃ પ્રતિસંસૃષ્ટભક્તો નિવાતમાગારં પ્રવિશ્ય યથાબલં પ્રસૃતિં પ્રકુઞ્ચં વોપયુઞ્જીત, તસ્મિઞ્જીર્ણે ક્ષીરં સર્પિરોદન ઇત્યાહારઃ, એવં માસમુપયુજ્ય માસત્રયમાદિષ્ટાહારો રક્ષેદાત્માનં; તતઃ સર્વોપતાપાનપહૃત્ય વર્ણવાન્ બલવાઞ્ શ્રવણગ્રહણધારણશક્તિસમ્પન્નો વર્ષશતાયુર્ભવતિ, માસે માસે ચ પ્રયોગે વર્ષશતં વર્ષશતમાયુષોઽભિવૃદ્ધિર્ભવતિ, એવં દશમાસાનુપયુજ્ય વર્ષસહસ્રાયુર્ભવતિ ||૧૮||
View original
द्विव्रणीयोक्तेन विधानेन भल्लातकनिश्च्युतितं स्नेहमादाय प्रातः प्रातः शुक्तिमात्रमुपयुञ्जीत, जीर्णे पूर्ववदाहारः फलप्रकर्षश्च |
भल्लातकमज्जभ्यो वा स्नेहमादायापकृष्टदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तो निवातमागारं प्रविश्य यथाबलं प्रसृतिं प्रकुञ्चं वोपयुञ्जीत, तस्मिञ्जीर्णे क्षीरं सर्पिरोदन इत्याहारः, एवं मासमुपयुज्य मासत्रयमादिष्टाहारो रक्षेदात्मानं; ततः सर्वोपतापानपहृत्य वर्णवान् बलवाञ् श्रवणग्रहणधारणशक्तिसम्पन्नो वर्षशतायुर्भवति, मासे मासे च प्रयोगे वर्षशतं वर्षशतमायुषोऽभिवृद्धिर्भवति, एवं दशमासानुपयुज्य वर्षसहस्रायुर्भवति ||१८||
Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20
ભવન્તિ ચાત્ર- યથા સર્વાણિ કુષ્ઠાનિ હતઃ ખદિરબીજકૌ |
તથૈવાર્શાંસિ સર્વાણિ વૃક્ષકારુષ્કરૌ હતઃ ||૧૯||
હરિદ્રાયાઃ પ્રયોગેણ પ્રમેહા ઇવ ષોડશ |
ક્ષારાગ્ની નાતિવર્તન્તે તથા દૃશ્યા ગુદોદ્ભવાઃ ||૨૦||
View original
भवन्ति चात्र- यथा सर्वाणि कुष्ठानि हतः खदिरबीजकौ |
तथैवार्शांसि सर्वाणि वृक्षकारुष्करौ हतः ||१९||
हरिद्रायाः प्रयोगेण प्रमेहा इव षोडश |
क्षाराग्नी नातिवर्तन्ते तथा दृश्या गुदोद्भवाः ||२०||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
ઘૃતાનિ દીપનીયાનિ લેહાયસ્કૃતયઃ સુરાઃ |
આસવાશ્ચ પ્રયોક્તવ્યા વીક્ષ્ય દોષસમુચ્છ્રિતિમ્ ||૨૧||
View original
घृतानि दीपनीयानि लेहायस्कृतयः सुराः |
आसवाश्च प्रयोक्तव्या वीक्ष्य दोषसमुच्छ्रितिम् ||२१||
Adhikarana 18 (22) · Śloka 22
વેગાવરોધસ્ત્રીપૃષ્ઠયાનાન્યુત્કુટુકાસનમ્ |
યથાસ્વં દોષલં ચાન્નમર્શઃસુ પરિવર્જયેત્ ||૨૨||
View original
वेगावरोधस्त्रीपृष्ठयानान्युत्कुटुकासनम् |
यथास्वं दोषलं चान्नमर्शःसु परिवर्जयेत् ||२२||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽર્શશ્ચિકિત્સિતં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ ||૬||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थानेऽर्शश्चिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः ||६||