7. aśmarīcikitsitam

Adhikarana 1 (1-4) · Śloka 4

అథాతోఽశ్మరీచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2|| అశ్మరీ దారుణో వ్యాధిరంతకప్రతిమో మతః | ఔషధైస్తరుణః సాధ్యః ప్రవృద్ధశ్ఛేదమర్హతి ||3|| తస్య పూర్వేషు రూపేషు స్నేహాదిక్రమ ఇష్యతే | తేనాస్యాపచయం యాంతి వ్యాధేర్మూలాన్యశేషతః ||4||

అశ్మరీత్యాది| తరుణః తత్కాలోత్పన్నః||1-4||

Adhikarana 2 (5-7) · Śloka 8

పాషాణభేదో వసుకో వశిరాశ్మంతకౌ తథా | శతావరీ శ్వదంష్ట్రా చ బృహతీ కంటకారికా ||5|| కపోతవంకాఽఽర్తగలః కచ్చకోశీరకుబ్జకాః | వృక్షాదనీ భల్లుకశ్చ వరుణః శాకజం ఫలం ||6|| యవాః కులత్థాః కోలాని కతకస్య ఫలాని చ | ఊషకాదిప్రతీవాపమేషాం క్వాథైర్ఘృతం కృతం ||7|| భినత్తి వాతసంభూతామశ్మరీం క్షిప్రమేవ తు |8|

యేన స్నేహాదిక్రమేణ వ్యాధిమూలాని దోషదూష్యరూపాణ్యశేషతః ప్రశమం యాంతి తం నిర్దిశన్నాహ- పాషాణేత్యాది| వసుకో బకపుష్పం| వశిరో మర్కటసంజ్ఞస్తృణజాతివిశేషః, సూర్యావర్తభేద ఇత్యన్యే| అశ్మంతకోఽమ్లలోటః కోవిదారసదృశపత్రకః| కపోతవంకా కటభీసదృశపత్రో విటపీ మధ్యదేశే ప్రసిద్ధః| ఆర్తగలః కకుభకః సుగంధిమూలః ‘కౌహా’ ఇతి నామ్రా పూర్వదేశే ప్రసిద్ధః, అన్యే తు ఆర్తగలః ‘కుఖక’ ఇత్యాహుః, బహిఃకేశరః కంటకితఫలో విటప ఇత్యన్యే| కచ్చకో మధ్యలేఖానిచితః ఋజుకపత్ర ఈషద్రక్తమూలః ‘కవహక’ ఇతి మాలవకే ప్రసిద్ధః, అన్యే తు కచ్చకస్థానే ‘కకుభ’ ఇతి పఠంతి, స చ ప్రసిద్ధః| కుబ్జః గుంజా| వృక్షాదనీ బందాకః| భల్లుకః శ్యోనాకః| శాకః కర్కశమసృణపృష్టోదరపత్రో వృక్షస్తస్య ఫలం| కతకఫలమంబుప్రసాదనం శశకశుష్కపురీషప్రతిమం| ఏషాం సామాన్యస్నేహకషాయపరిభాషయా కషాయః; ఊషకాదీనాం స్నేహపాదేన కల్కః||5-7||-

Adhikarana 3 (8) · Śloka 9

క్షారాన్ యవాగూర్యూషాంశ్చ కషాయాణి పయాంసి చ ||8|| భోజనాని చ కుర్వీత వర్గేఽస్మిన్ వాతనాశనే |9|

ఘృతౌషధవర్గం సంక్షేపార్థమన్యత్రాప్యతిదిశన్నాహ- క్షారానిత్యాది| క్షారాశ్చాత్ర పాతవ్యాః, తే చ చూర్ణత్వాత్ కర్షమాత్రయా సలిలేన మస్త్వాదిబస్తిశోధనద్రవ్యేణ వా పలద్వయచతుష్టయప్రమాణేన; క్షారోదకపక్షే తు కర్షద్వయం త్రయం వా షడ్గుణేనాష్టగుణేన వా జలేన బహుశః పరిస్రావ్య పూతం పేయం| యవాగ్వాదయశ్చాత్ర పలద్రవ్యక్వాథేన కర్తవ్యాః| భోజనాని భక్తాదయః| చకారాచ్చూర్ణానామపి సముచ్చయః కర్తవ్యః| ఏవం పిత్తకఫహరద్రవ్యవర్గేఽప్యూహ్యం| క్షారాదీనాం కల్పనా పరిభాషాబలాత్; స్వయమప్యూహః కర్తవ్యః||8||-

Adhikarana 4 (9-13) · Śloka 13

కుశః కాశః సరో గుంద్రా ఇత్కటో మోరటోఽశ్మభిత్ ||9|| వరీ విదారీ వారాహీ శాలిమూలత్రికంటకం | భల్లూకః పాటలా పాఠా పత్తూరోఽథ కురుంటికా ||10|| పునర్నవా శిరీషశ్చ క్వథితాస్తేషు సాధితం | ఘృతం శిలాజమధుకబీజైరిందీవరస్య చ ||11|| త్రపుసైర్వారుకాదీనాం బీజైశ్చావాపితం శుభం | భినత్తి పిత్తసంభూతామశ్మరీం క్షిప్రమేవ తు ||12|| క్షారాన్ యవాగూర్యూషాంశ్చ కషాయాణి పయాంసి చ | భోజనాని చ కుర్వీత వర్గేఽస్మిన్ పిత్తనాశనే ||13||

పిత్తాశ్మరీచికిత్సామాహ- కుశ ఇత్యాది| ఇత్కటః మహతీ ఖగాలీ| మోరట ఇక్షుమూలం| పత్తూరః శరబాలికా| కురంటికా శరబాలికాభేదో లోహితపుష్పః| శిలాజం శిలాజతు| ఇందీవరం శరబాలికాభేదో దీర్ఘపత్రో బహులపుష్పః; జేజ్జటస్తు ఇందీవరం నీలోత్పలం, తన్నేచ్ఛతి గయీ||9-13||

Adhikarana 5 (14-16) · Śloka 16

గణో వరుణకాదిస్తు గుగ్గుల్వేలాహరేణవః | కుష్ఠభద్రాదిమరిచచిత్రకైః ససురాహ్వయైః ||14|| ఏతైః సిద్ధమజాసర్పిరూషకాదిగణేన చ | భినత్తి కఫసంభూతామశ్మరీం క్షిప్రమేవ తు ||15|| క్షారాన్ యవాగూర్యూషాంశ్చ కషాయాణి పయాంసి చ | భోజనాని చ కుర్వీత వర్గేఽస్మిన్ కఫనాశనే ||16||

కఫాశ్మరీచికిత్సామాహ- గణ ఇత్యాది| భద్రాదిర్భద్రదారుకుష్ఠహరిద్రేత్యాదిః| అజాసర్పిః కేచిన్న పఠంతి, తే ప్రకరణాత్ పూర్వోదితాత్ సామాన్యేన గవ్యమేవ ఘృతం దదతి| కఫాశ్మరీచికిత్సితేనైవ శుక్రాశ్మరీచికిత్సితముక్తం మంతవ్యం, తుల్యగుణత్వాత్ కఫశుక్రయోరితి||14-16||

Adhikarana 6 (17) · Śloka 17

పిచుకాంకోలకతకశాకేందీవరజైః ఫలైః | చూర్ణితైః సగుడం తోయం శర్కరాశమనం పిబేత్ ||17||

ఇదానీం శర్కరాపతనాయ శమనాయ వా యోగోపదేశః| పిచుకః కరీరః, తస్య ఫలం; ‘కార్పాసఫలం’ ఇత్యేకే| ఇందీవరం కర్ణపూరకాఖ్యో మహాపుష్పః శరవాలికాభేదః; అన్యే నీలోత్పలమాహుః, తన్నేచ్ఛతి గయీ| అంకోలోంకోటః, కతకః ప్రాగుక్తః శాకోఽపి| గుడోఽత్ర చూర్ణసమో జ్ఞేయః, “చూర్ణే చూర్ణసమో దేయో మోదకే ద్విగుణో గుడః”- ఇత్యుక్తత్వాత్| ఉష్ణోదకేన సహ పాతవ్యం||17||

Adhikarana 7 (18) · Śloka 19

క్రౌంచోష్ట్రరాసభాస్థీని శ్వదంష్ట్రా తాలమూలికా | అజమోదా కదంబస్య మూలం నాగరమేవ చ ||18|| పీతాని శర్కరాం భింద్యుః సురయోష్ణోదకేన వా |19|

క్రౌంచేత్యాది| క్రౌంచః క్రౌంచపక్షీ| తాలమూలికా ముషలీ మూషకపుచ్ఛాకారశిఫా||18||-

Adhikarana 8 (19) · Śloka 20

త్రికంటకస్య బీజానాం చూర్ణం మాక్షికసంయుతం ||19|| అవిక్షీరేణ సప్తాహమశ్మరీభేదనం పిబేత్ |20|

త్రికంటకస్యేత్యాది|- త్రికంటకో గోక్షురకః| అన్యే తు ‘మర్కటకస్య బీజానాం’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః| అనేన యోగేన భిద్యతే అశ్మరీ, శర్కరా తు శాంతిముపైతి||19||-

Adhikarana 9 (20-21) · Śloka 22

ద్రవ్యాణాం తు ఘృతోక్తానాం క్షారోఽవిమూత్రగాలితః ||20|| గ్రామ్యసత్త్వశకృత్క్షారైః సంయుక్తః సాధితః శనైః | తత్రోషకాదిరావాపః కార్యస్త్రికటుకాన్వితః ||21|| ఏష క్షారోఽశ్మరీం గుల్మం శర్కరాం చ భినత్త్యపి |22|

ద్రవ్యాణామిత్యాది| అవిశేషోక్తేర్వాతాదీనాం త్రయాణాం దోషాణామపి గణానాం, వర్గత్వాద్యథాలాభేన; తిలనాలాదిదీపనేన క్షారీకృతానాం భాగః| గ్రామ్యా గ్రామభవా అశ్వాదయః , తేషాం సమభాగపురీషక్షారసంయుక్తః షడ్గుణావిమూత్రగాలితః| తతస్తస్య క్షారోదకస్య పాకసిద్ధిసమయే చతుర్థాంశేనోషకాదిత్రికటుకయోః సమభాగేన మిశ్రితయోః ప్రక్షేపః||20-21||-

Adhikarana 10 (22) · Śloka 23

తిలాపామార్గకదలీపలాశయవకల్కజః ||22|| క్షారః పేయోఽవిమూత్రేణ శర్కరానాశనః పరః |23|

తిలేత్యాది|- తిలాదేర్కల్కజాతస్య ప్రత్యేకం క్షారః సమోఽవిమూత్రపలద్వయేన పేయః, తిలాదేః క్షారస్య కర్షద్వయం త్రయం వాఽవిమూత్రేణషడ్గుణేన బహుశః స్రావితం పూతం వా పేయం||22||-

Adhikarana 11 (23) · Śloka 23

పాటలాకరవీరాణాం క్షారమేవం సమాచరేత్ ||23||

పాటలేత్యాది| ఏతే చ వాతకఫసంభూతాయామశ్మర్యాం మధురక్షీరఘృతాశినః క్షారయోగా యోజ్యాః||23||

Adhikarana 12 (24) · Śloka 24

శ్వదంష్ట్రాయష్టికాబ్రాహ్మీకల్కం వాఽక్షసమం పిబేత్ |24|

శ్వదంష్ట్రేత్యాది| యష్టికా యష్టిమధు| బ్రాహ్మీ లవణికా| పానమత్ర అవిమూత్రేణైవ|24|-

Adhikarana 13 (24) · Śloka 24

సహైడకాఖ్యౌ పేయౌ వా శోభాంజనకమార్కవౌ ||24||

సహైడకాఖ్యావిత్యాది| ఏడాఖ్యయా సహ శోభాంజనమార్కవౌ పాతవ్యావవిమూత్రేణైవ| మార్కవో భృంగరాజః||24||

Adhikarana 14 (25) · Śloka 25

కపోతవంకామూలం వా పిబేదమ్లైః సురాదిభిః | తత్సిద్ధం వా పిబేత్ క్షీరం వేదనాభిరుపద్రుతః ||25||

కపోతేత్యాది| కపోతవంకా ప్రసిద్ధైవ| అమ్లైః కాంజికాదిభిః| సురాదిభిః సురాసౌవీరకమైరేయకమేదకైః| తదిత్యాది| తత్సిద్ధం కపోతవంకాసిద్ధం, ‘ద్రవ్యాదష్టగుణం క్షీరం’ ఇత్యాదిన్యాయేన||25||

Adhikarana 15 (26) · Śloka 26

హరీతక్యాదిసిద్ధం వా వర్షాభూసిద్ధమేవ వా |26|

హరీతకీత్యాది| హరీతక్యాదిః త్రిఫలా, తత్సిద్ధం క్షీరం పిత్తజాశ్మరీవేదనాభిరుపద్రుతః, వాతకఫజాశ్మరీవేదనాభిద్రుతస్తు పునర్నవామూలసిద్ధం పయః పిబేత్|26|-

Adhikarana 16 (26) · Śloka 26

సర్వథైవోపయోజ్యః స్యాద్గణో వీరతరాదికః ||26||

అనుక్తమపి ఘృతాది విశిష్టద్రవ్యగణైర్నిర్దిశన్నాహ- సర్వథేత్యాది| సర్వథా సర్వైః ప్రకారైః ఘృతక్షీరకషాయయవాగూభోజనసాధనభేదేన తథాఽవగాహస్వేదాదిభిః||26||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

ఘృతైః క్షారైః కషాయైశ్చ క్షీరైః సోత్తరబస్తిభిః | యది నోపశమం గచ్ఛేచ్ఛేదస్తత్రోత్తరో విధిః ||27||

ఉపక్రమాసిద్ధౌ చ్ఛేదవిధిమాహ- ఘృతైరిత్యాది| ఉత్తరబస్తిరత్ర అశ్మరీహరద్రవ్యసిద్ధో నైరుహికః స్నైహికశ్చ| ఉత్తరో విధిశ్ఛేదః||27||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

కుశలస్యాపి వైద్యస్య యతః సిద్ధిరిహాధ్రువా | ఉపక్రమో జఘన్యోఽయమతః సంపరికీర్తితః ||28||

అధ్రువా అనిశ్చితా| అన్యే తు నిశ్చితస్యాపి వైద్యస్యేతి పఠంతి, నిశ్చితం శాస్త్రనిశ్చితం కర్మ కరోతీతి నిశ్చితో నిశ్చితకర్మకృత్||28||

Adhikarana 19 (29) · Śloka 29

అక్రియాయాం ధ్రువో మృత్యుః క్రియాయాం సంశయో భవేత్ | తస్మాదాపృచ్ఛ్య కర్తవ్యమీశ్వరం సాధుకారిణా ||29||

నను మర్మోపఘాతేనాతిదుఃఖకారణం మరణం వా, తత్ కిమర్థం క్రియత ఇత్యాహ- అక్రియాయామిత్యాది| అన్యథా తస్మిన్నపృష్టే కర్మణ్యాతురస్య మృత్యౌ దండం కుర్యాత్||29||

Adhikarana 20 (30-36) · Śloka 36

అథ రోగాన్వితముపస్నిగ్ధమపకృష్టదోషమీషత్కర్శితమభ్యక్తస్విన్నశరీరం భుక్తవంతం కృతబలిమంగలస్వస్తివాచనమగ్రోపహరణీయోక్తేన విధానేనోపకల్పితసంభారమాశ్వాస్య, తతో బలవంతమవిక్లవమాజానుసమే ఫలకే ప్రాగుపవిష్టాన్యపురుషస్యోత్సంగే నిషణ్ణపూర్వకాయముత్తానమున్నతకటీకం వస్త్రాధారకోపవిష్టం సంకుచితజానుకూర్పరమితరేణ సహావబద్ధం సూత్రేణ శాటకైర్వా, తతః స్వభ్యక్తనాభిప్రదేశస్య వామపార్శ్వం విమృద్య ముష్టినాఽవపీడయేదధోనాభేర్యావదశ్మర్యధః ప్రపన్నేతి, తతః స్నేహాభ్యక్తే క్లృప్తనఖే వామహస్తప్రదేశినీమధ్యమే అంగుల్యౌ పాయౌ ప్రణిధాయానుసేవనీమాసాద్య ప్రయత్నబలాభ్యాం పాయుమేఢ్రాంతరమానీయ, నిర్వ్యలీకమనాయతమవిషమం చ బస్తిం సన్నివేశ్య, భృశముత్పీడయేదంగులిభ్యాం యథా గ్రంథిరివోన్నతం శల్యం భవతి ||30|| స చేద్గృహీతశల్యే తు వివృతాక్షో విచేతనః | హతవల్లంబశీర్షశ్చ నిర్వికారో మృతోపమః ||31|| న తస్య నిర్హరేచ్ఛల్యం నిర్హరేత్తు మ్రియేత సః | వినా త్వేతేషు రూపేషు నిర్హర్తుం ప్రయతేత వై ||32|| తతః సవ్యే పార్శ్వే సేవనీం యవమాత్రేణ ముక్త్వాఽవచారయేచ్ఛస్త్రమశ్మరీప్రమాణం, దక్షిణతో వా క్రియాసౌకర్యహేతోరిత్యేకే, యథా సా న భిద్యతే చూర్ణ్యతే వా తథా ప్రయతేత, చూర్ణమల్పమప్యవస్థితం హి పునః పరివృద్ధిమేతి, తస్మాత్ సమస్తామగ్రవక్రేణాదదీత; స్త్రీణాం తు బస్తిపార్శ్వగతో గర్భాశయః సన్నికృష్టః, తస్మాత్తాసాముత్సంగవచ్ఛస్త్రం పాతయేత్, అతోఽన్యథా ఖల్వాసాం మూత్రస్రావీ వ్రణో భవేత్, పురుషస్య వా మూత్రప్రసేకక్షణనాన్మూత్రక్షరణం; అశ్మరీవ్రణాదృతే భిన్నబస్తిరేకధాఽపి న భవతి, ద్విధా భిన్నబస్తిరాశ్మరికో న సిధ్యతి, అశ్మరీవ్రణనిమిత్తమేకధాభిన్నబస్తిర్జీవతి ,క్రియాభ్యాసాచ్ఛాస్త్రవిహితచ్ఛేదాన్నిః - స్యందపరివృద్ధత్వాచ్చ శల్యస్యేతి | ఉద్ధృతశల్యం తూష్ణోదకద్రోణ్యామవగాహ్య స్వేదయేత్, తథా హి బస్తిరసృజా న పూర్యతే; పూర్ణే వా క్షీరవృక్షకషాయం పుష్పనేత్రేణ విదధ్యాత్ ||33|| భవతి చాత్ర- క్షీరవృక్షకషాయస్తు పుష్పనేత్రేణ యోజితః | నిర్హరేదశ్మరీం తూర్ణం రక్తం బస్తిగతం చ యత్ ||34|| మూత్రమార్గవిశోధనార్థం చాస్మై గుడసౌహిత్యం వితరేత్; ఉద్ధృత్య చైనం మధుఘృతాభ్యక్తవ్రణం మూత్రవిశోధనద్రవ్యసిద్ధాముష్ణాం సఘృతాం యవాగూం పాయయేతోభయకాలం త్రిరాత్రం; త్రిరాత్రాదూర్ధ్వం గుడప్రగాఢేన పయసా మృద్వోదనమల్పం భోజయేద్దశరాత్రం (మూత్రాసృగ్విశుద్ధ్యర్థం వ్రణక్లేదనార్థం చ), దశరాత్రాదూర్ధ్వం ఫలామ్లైర్జాంగలరసైరుపాచరేత్; తతో దశరాత్రం చైనమప్రమత్తః స్వేదయేత్ స్నేహేన ద్రవస్వేదేన వా; క్షీరవృక్షకషాయేణ చాస్య వ్రణం ప్రక్షాలయేత్; రోధ్రమధుకమంజిష్ఠాప్రపౌండరీకకల్కైర్వ్రణం ప్రతిగ్రాహయేత్; ఏతేష్వేవ హరిద్రాయుతేషు తైలం ఘృతం వా విపక్వం వ్రణాభ్యంజనమితి; స్త్యానశోణితం చోత్తరబస్తిభిరుపాచరేత్; సప్తరాత్రాచ్చ స్వమార్గమప్రతిపద్యమానే మూత్రే వ్రణం యథోక్తేన విధినా దహేదగ్నినా, స్వమార్గప్రతిపన్నే చోత్తరబస్త్యాస్థాపనానువాసనైరుపాచరేన్మధురకషాయైరితి; యదృచ్ఛయా వా మూత్రమార్గప్రతిపన్నామంతరాసక్తాం శుక్రాశ్మరీం శర్కరాం వా స్రోతసాఽపహరేత్, ఏవం చాశక్యే విదార్య నాడీం శస్త్రేణ బడిశేనోద్ధరేత్ | రూఢవ్రణశ్చాంగనాశ్వనగనాగరథద్రుమాన్ నారోహేత వర్షం, నాప్సు ప్లవేత, భుంజీత వా గురు ||35|| మూత్రవహశుక్రవహముష్కస్రోతోమూత్రప్రసేకసేవనీయోనిగుదబస్తీనష్టౌ పరిహరేత్ | తత్ర మూత్రవహచ్ఛేదాన్మరణం మూత్రపూర్ణబస్తేః, శుక్రవహచ్ఛేదాన్మరణం క్లైబ్యం వా, ముష్కస్రోత-ఉపఘాతాద్ ధ్వజభంగః, మూత్రప్రసేకక్షణనాన్మూత్రప్రక్షరణం, సేవనీయోనిచ్ఛేదాద్రుజః ప్రాదుర్భావః, బస్తిగుదవిద్ధలక్షణం ప్రాగుక్తమితి ||36||

తమేవోత్తరం ఛేదం పూర్వకర్మోత్తరకర్మభ్యాం నిర్దిశన్నాహ- అథేత్యాది| అథశబ్దోఽయం మంగలార్థే ఛేదక్రియాయాం| అపకృష్టదోషం ఊర్ధ్వాధోదోషనిర్హరణేన| ఈషత్కర్శితమితి అతికర్శనేన కర్మాక్షమతా, అకర్శనేనోపచితానల్పబస్తికాయత్వాదశ్మర్యా అప్రాప్తిరితి| అగ్రోపహరణీయోక్తేనేత్యాది యంత్రశస్త్రక్షారశలాకాదివిధినా| ‘అథారోగ్యార్థినం’ ఇత్యన్యే పఠంతి| తత ఇత్యాది| బలవంతమితి అపకృష్టదోషం విశుద్ధమన్నసంసర్జనేన సంజనితబలం| ఇతరేణ పురుషేణ సహ| తత ఇత్యాది| అధఃప్రపన్నా అధోగతా| పాయౌ గుదే| ప్రణిధాయ ప్రక్షిప్య| నిర్వ్యలీకం త్వక్సంకోచరహితం| అవిషమం నిమ్నోన్నతత్వరహితం| అనాయతం అదీర్ఘం| సన్నివేశ్య సంస్థాప్య| గృహీతేఽశ్మరీశల్యే యాదృశస్య మరణభయాన్నాహరణీయం తాదృశం దర్శయన్నాహ- స చేదిత్యాది| వివృత్తాక్షః స్తబ్ధాక్షః| నిర్వికారో నిర్వ్యాపారః| క ఇవ? మృత ఇవేత్యర్థః; అన్యే ‘నిర్వ్యాపార’ ఇతి పఠంతి; నిర్వ్యాపారో నిరీహః; ‘నిర్విహార’ ఇత్యన్యే పఠంతి; తత్రాపి స ఏవార్థః| వినేత్యాది| ప్రయతేత ప్రయత్నం కుర్వీత| అగ్రవక్రేణ ఆహరణయంత్రేణాతీక్ష్ణముఖేన| స్త్రీణాం పునర్బస్తిప్రత్యాసన్నమధికమాశయాంతరమస్తి, అతః సామాన్యహరణే దోషమభివీక్ష్య ఛేదవిశేషం నిర్దిశన్నాహ- స్త్రీణామిత్యాది| ఉత్సంగవదితి ఊర్ధ్వం సంగః స యస్యాస్తీతి తదుత్సంగవత్ ఉత్తానమిత్యర్థః| అన్యథేతి యదాఽవగాఢః శస్త్రపాతః స్యాత్తదా బహిర్గతం త్వఙ్మాంసం భిత్వా బస్తిత్వచా సహ భగవస్తుబస్తిపార్శ్వాశ్రయస్య గర్భాశయస్యాపి త్వచో భేదః స్యాత్; తతస్తాసాం భగాంతర్గతో మూత్రస్రావీ వ్రణః స్యాదిత్యర్థః| తథాచ వైతరణః- “భగస్యాధః స్త్రియా బస్తిరూర్ధ్వం గర్భాశయః స్థితః| గర్భాశయశ్చ బస్తిశ్చ మహాస్రోతః- సమాశ్రితౌ|| బస్తిభాగం సమున్నమ్య అవనమ్యాశ్మరీం బుధః| స్ఫిగగ్రే భేదనం తాసాం హితమన్యత్ర దోషకృత్”- ఇతి| ఇదానీముభయోరపి స్త్రీపుంసయోరపరప్రకారేణ సామాన్యం మూత్రస్రావిణం వ్రణం నిర్దిశన్నాహ- పురుషస్యేత్యాది| పురుషస్య వేతి వాశబ్దశ్చార్థే, తేన స్త్రియాః పురుషస్య చేత్యర్థః| మూత్రప్రసేకస్రోతసీ స్త్రీపుంసయోః, అభేదేనోక్తత్వాత్| మూత్రప్రసేకో నామ మూత్రం యేన బస్తిముఖాశ్రయేణ స్రోతసా క్షరతి, తస్య ఛేదనాదిత్యర్థః| ఇదానీమశ్మరీనిమిత్తమేవైకధా భిన్నబస్తిర్జీవతి న పునరన్యోఽపి భిన్నబస్తిరితి దర్శయన్నాహ- అశ్మరీత్యాది| ద్విధాభిన్నబస్తిరాశ్మరీకో న సిధ్యతి; అశ్మరీవ్రణం వినా ఏకధాఽపి భిన్నబస్తిర్న భవతి న జీవతీత్యర్థః, అశాస్త్రవిహితచ్ఛేదనత్వేన నిఃసృతనిఃశేషమూత్రత్వాత్| అశ్మరీనిమిత్తాఘాతేన పునరేకధా భిన్నబస్తేర్జీవితే హేతుం నిర్దిశన్నాహ- అశ్మరీవ్రణేత్యాది| క్రియాణాముష్ణోదకస్వేదక్షీరవృక్షకషాయయోజనాదీనామభ్యసనం క్రియాభ్యాసస్తస్మాత్| అశ్మరీప్రమాణముఖమాత్రః సేబనీసవ్యపార్శ్వగః శాస్త్రావిహితచ్ఛేదస్తస్మాత్ | నిఃస్యందో మూత్రం తేన పరివృద్ధం శల్యం తస్మాదిత్యర్థః| ఏతదుక్తం భవతి- యేన నిఃస్యందేన మూత్రేణ వృద్ధేన సతా శల్యం పరివృద్ధం తస్య శల్యాపహరణేఽపి నిఃశేషాపరిస్రుతత్వాద్భిన్నబస్తిర్జీవతి| గయీ తు ‘శల్యస్య’ ఇతి పదం పరిత్యజ్య ‘నిఃస్యందపరివృద్ధత్వాత్’ ఇత్యేవం పఠతి వ్యాఖ్యానయతి చ- నిఃస్యందస్య మూత్రస్య పరివృద్ధత్వేన, అత ఏవ మూత్రవృద్ధికరయవాగూగుడక్షీరాదిసౌహిత్యవిధానం; శాస్త్రావిహితాతిక్రమచ్ఛేదే తు మూత్రనిఃశేషక్షరణాన్మరణమితి| ఉద్ధృతేత్యాది| పుష్పనేత్రేణ ఉత్తరబస్తినా| భవతీత్యాది| గుడసౌహిత్యం గుడవాసితం భక్తం దద్యాదిత్యర్థః| ఉద్ధృత్యేత్యాది| ఉద్ధృత్య చైనమితి ‘ఉష్ణోదకద్రోణ్యా’ ఇతి శేషః| మధుఘృతాభ్యంగో వ్రణస్య రోపణార్థం| మూత్రవిశోధనద్రవ్యాణి తృణపంచమూలీగోక్షురకకూష్మాండకపాషాణభేదప్రభృతీని| ఉభయకాలం సాయం ప్రాతరిత్యర్థః| అప్రమత్తః సావధానః| క్షీరవృక్షా వటోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షగర్దభాండాః| రోధ్రేత్యాది| ప్రతిగ్రాహయేత్ లేపయేదిత్యర్థః| ఏతేష్వేవ అనంతరోద్దిష్టేషు రోధ్రాదిషు హరిద్రాయుతేషు| స్త్యానేత్యాది|- సంహతశోణితే తు ప్రాగుక్తద్రవ్యకషాయవిధానేనోత్తరబస్తిరితి రక్తవిలాయనేనాపకర్షణాదిత్యర్థః| సప్తరాత్రాదిత్యాది| స్వమార్గమప్రతిపన్నే మూత్రే ఇత్యర్థః| మధురాణి కాకోల్యాదీని, కషాయాణి క్షీరవృక్షాదీని, తైః; అన్యే మధురాణాం కషాయైరిత్యాహుః, అనుబంధపరిహారార్థం వాయోరనులోమనాయ చేతి| కథమపి మూత్రపథాగతాశ్మరీనిర్హరణం నిర్దిశన్నాహ- యదృచ్ఛయేత్యాది| స్రోతసా మూత్రపథేన| తథాఽప్యాహర్తుమశక్యత్వే మేఢ్రమపి విదార్యాపకర్షయేత్| రూఢేత్యాది| అల్పక్షణనాత్ క్లైబ్యం (సర్వదా లింగపాతేనావస్థానం )| క్షణనాత్ ఛేదనాత్| మూత్రక్షరణం మూత్రస్రవణం | ప్రాగుక్తమితి ప్రత్యేకమర్మనిర్దేశే||30-36||

Adhikarana 21 (37) · Śloka 37

భవతి చాత్ర- మర్మాణ్యష్టావసంబుధ్య స్రోతోజాని శరీరిణాం | వ్యాపాదయేద్బహూన్మర్త్యాన్ శస్త్రకర్మాపటుర్భిషక్ ||37||

అతః పరం సంగ్రహశ్లోకమాహ- భవత ఇత్యాది||37||

Adhikarana 22 (38) · Śloka 38

సేవనీ శుక్రహరణీ స్రోతసీ ఫలయోర్గుదం | మూత్రసేకం మూత్రవహం యోనిర్బస్తిస్తథాఽష్టమః ||38||

తాన్యేవ మర్మాణీ సుఖావబోధార్థం శ్లోకేన నిర్దిశన్నాహ- సేవనీత్యాది| తస్మాత్ పరిహృత్యైతాని దృష్టకర్మా కృతయోగ్యో భిషక్ కర్మ కుర్యాత్, ఏవం సాధు భవతి||38||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం చికిత్సాస్థానేఽశ్మరీచికిత్సితం నామ సప్తమోఽధ్యాయః ||7||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం చికిత్సితస్థానే సప్తమోఽధ్యాయః||7||