ક્રુધ્યતઃ કુપિતં પિત્તં કુર્યાત્તાંસ્તાનુપદ્રવાન્ |
આયાસ્યતઃ શોચતો વા ચિત્તં વિભ્રમમૃચ્છતિ ||૨૫||
મૈથુનોપગમાદ્ધોરાન્ વ્યાધીનાપ્નોતિ દુર્મતિઃ |
આક્ષેપકં પક્ષઘાતમઙ્ગપ્રગ્રહમેવ ચ ||૨૬||
ગુહ્યપ્રદેશે શ્વયથું કાસશ્વાસૌ ચ દારુણૌ |
રુધિરં શુક્રવચ્ચાપિ સરજસ્કં પ્રવર્તતે ||૨૭||
લભતે ચ દિવાસ્વપ્નાત્તાંસ્તાન્ વ્યાધીન્ કફાત્મકાન્ |
પ્લીહોદરં પ્રતિશ્યાયં પાણ્ડુતાં શ્વયથું જ્વરમ્ ||૨૮||
મોહં સદનમઙ્ગાનામવિપાકં તથાઽરુચિમ્ |
તમસા ચાભિભૂતસ્તુ સ્વપ્નમેવાભિનન્દતિ ||૨૯||
ઉચ્ચૈઃ સમ્ભાષણાદ્વાયુઃ શિરસ્યાપાદયેદ્રુજમ્ |
આન્ધ્યં જાડ્યમજિઘ્રત્વં બાધિર્યં મૂકતાં તથા ||૩૦||
હનુમોક્ષમધીમન્થમર્દિતં ચ સુદારુણમ્ |
નેત્રસ્તમ્ભં નિમેષં વા તૃષ્ણાં કાસં પ્રજાગરમ્ ||૩૧||
લભતે દન્તચાલં ચ તાંસ્તાંશ્ચાન્યાનુપદ્રવાન્ |
યાનયાનેન લભતે છર્દિમૂર્ચ્છાભ્રમક્લમાન્ ||૩૨||
તથૈવાઙ્ગગ્રહં ઘોરમિન્દ્રિયાણાં ચ વિભ્રમમ્ |
ચિરાસનાત્તથા સ્થાનાચ્છ્રોણ્યાં ભવતિ વેદના ||૩૩||
અતિચઙ્ક્રમણાદ્વાયુર્જઙ્ઘયોઃ કુરુતે રુજઃ |
સક્થિપ્રશોષં શોફં વા પાદહર્ષમથાપિ વા ||૩૪||
શીતસમ્ભોગતોયાનાં સેવા મારુતવૃદ્ધયે |
તતોઽઙ્ગમર્દવિષ્ટમ્ભશૂલાધ્માનપ્રવેપકાઃ ||૩૫||
વાતાતપાભ્યાં વૈવર્ણ્યં જ્વરં ચાપિ સમાપ્નુયાત્ |
વિરુદ્ધાધ્યશનાન્મૃત્યું વ્યાધિં વા ઘોરમૃચ્છતિ ||૩૬||
અસાત્મ્યભોજનં હન્યાદ્બલવર્ણમસંશયમ્ |
અનાત્મવન્તઃ પશુવદ્ભુઞ્જતે યેઽપ્રમાણતઃ |
રોગાનીકસ્ય તે મૂલમજીર્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ હિ ||૩૭||
Meaning of the śloka
The verses attribute numerous complications during convalescence to disregarding prescribed restraints. Anger is said to aggravate pitta and produce complications, while exertion or grief may disturb the mind. Sexual activity is linked with severe disorders including convulsions, paralysis, stiffness, genital swelling, severe cough and difficult breathing, and discharge of blood resembling semen or mixed with menstrual blood. Daytime sleep is said to produce kapha-related conditions such as splenic enlargement, abdominal disease, nasal catarrh, pallor, swelling, fever, confusion, bodily weakness, indigestion, loss of appetite, heaviness, and excessive sleep. Loud speaking is linked to head pain and disorders of sight, cognition, smell, hearing, speech, jaw movement, eyes, thirst, cough, wakefulness, and loose teeth. Travel by animal or chariot is associated with vomiting, fainting, dizziness, fatigue, stiffness, and sensory disturbance. Prolonged sitting or standing is linked with pain in the hips; excessive walking with pain or wasting of the legs, swelling, or abnormal sensation in the feet. Exposure to cold things, pleasures, or water is said to increase vāta and lead to body ache, obstruction, colic, distension, and trembling. Wind and sun are respectively linked with altered complexion and fever. Incompatible food or eating again before digestion is complete is said to cause grave disease or death, while unsuitable or excessive food diminishes strength and complexion and produces indigestion, described as the root of many disorders.
Hide commentary
પૂર્વોક્તેષુ સ્નેહપીતાદિષુ પઞ્ચસુ પરિહાર્યાણામપરિહારેણ કિં ભવતીત્યાહ- ક્રુધ્યતઃ કુપિતમિત્યાદિ| તાંસ્તાનુપદ્રવાન્ દાહપિપાસાપ્રભૃતીન્| આયાસ્યત ઇત્યાદિ| વિભ્રમં વિવિધં ભ્રમં સમ્મોહમદાપસ્મારોન્માદાદિકં માનસં વિકારમ્| મૈથુનોપગમાદિત્યાદિ| તાનેવ ઘોરાન્ વ્યાધીન્ વિવૃણ્વન્નાહ- આક્ષેપકમિત્યાદિ| લભતે ચ દિવાસ્વપ્નાત્તાનિત્યાદિ| અજિઘ્રત્વં ગન્ધાજ્ઞતા| મૂકતામ્ અવાક્ત્વમ્| અધિમન્થો દૃષ્ટિરોગઃ| યાનયાનેન લભતે ઇત્યાદિ| યાનયાનેનાશ્વાદિગમનેન રથાચ્ચ| ચિરાસનાદિત્યાદિ| અસનં સ્થિતિભવનમ્| સ્થાનમ્ ઊર્ધ્વીભવનમ્| અતિચઙ્ક્રમણાદિત્યાદિ ચઙ્ક્રમણં પરિભ્રમણમ્| ‘શોફં વા’ ઇત્યત્ર ‘સ્વાપં વા’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| શીતસમ્ભોગતોયાનામિત્યાદિ| સમ્ભોગઃ સ્રક્ચન્દનાદીનામુપભોગઃ| ગયી તુ ‘શીતસમ્ભોગતોયાનાં’ ઇત્યત્ર ‘શીતભોજનતોયાનાં ઇતિ પઠતિ| વાતાતપાભ્યામિત્યાદિ| યથાક્રમં વાતાદ્ વૈવર્ણ્યં, આતપપ્રકુપિતાત્ પિત્તાજ્જ્વરઃ| વિરુદ્ધાધ્યશનાન્મૃત્યુમિત્યાદિ| પયોમત્સ્યાદિભોજનં વિરુદ્ધાશનમ્, અધ્યશનમજીર્ણે ભોજનં, તાભ્યાં મરણં ભયાવહો રોગો વા| અસાત્મ્યભોજનમિત્યાદિ| યે અનાત્મવન્તઃ પુરુષા અપ્રમાણતઃ પશુવદ્ભુઞ્જતે તે અજીર્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ; અજીર્ણં ત્રિવિધમ્ આમવિદગ્ધવિષ્ટબ્ધભેદેન વાતાદિભિઃ, ચતુર્થં રસાજીર્ણં પરિગૃહ્યતે| કિંવિશિષ્ટં? રોગાનીકસ્ય રોગસમૂહસ્ય મૂલમ્| ક્રોધાદિષુ વ્યાપત્સુ આયાસશોકાભ્યામેકૈકા, ચિરાસનસ્થાનાભ્યામપ્યન્યે, શીતસમ્ભોગતોયાનાં સેવયા પુનરેકૈકા, વાતાતપાભ્યાં દ્વે, તથા વિરુદ્ધાધ્યશનાભ્યાં દ્વે, અન્યાઃ સુબોધાઃ, ઇત્યેવં પઞ્ચદશ||૨૫-૩૭||
Meaning of the commentary
The commentary presents these as consequences of failing to observe the restrictions prescribed for five previously discussed patient groups. It glosses mental disturbance broadly, including confusion, intoxication-like disturbance, apasmāra, and unmāda; explains loss of smell, muteness, and adhimantha; and specifies travel on animals or in a chariot. It interprets prolonged sitting and standing separately and defines excessive walking as roaming about. For the leg symptom, it records the variant reading svāpa, numbness, in place of śopha, swelling. It explains sambhoga here as enjoyment of items such as garlands and sandalwood, while Gayī instead reads 'cold food and water.' Wind is assigned altered complexion and sun-aggravated pitta is assigned fever. Incompatible eating is illustrated by combinations such as milk and fish, while adhyāśana means eating while the previous food remains undigested. Indigestion is divided into āma, vidagdha, and viṣṭabdha forms associated with the doṣas, with rasājīrṇa counted as a fourth. The commentary counts fifteen categories of mishap across the listed causes. These associations belong to the historical explanatory framework and do not establish modern causation.
Key terms
- upadrava
- A complication attributed here to disregarding convalescent restrictions.
- ākṣepaka
- A convulsive condition named among the severe complications.
- pakṣaghāta
- Paralysis affecting one side, as named in the source.
- adhimantha
- An eye disorder identified by the commentary.
- śopha / svāpa
- Variant readings meaning swelling or numbness respectively.
- viruddhāśana
- Eating a combination considered incompatible in the source.
- adhyāśana
- Eating again before the previous food has been digested.
- ajīrṇa
- Indigestion, classified by the commentary into four forms.