39. āturōpadravacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત આતુરોપદ્રવચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| ઉપદ્રવન્તીત્યુપદ્રવા રોગાઃ, આતુરસ્યોપદ્રવા આતુરોપદ્રવાઃ; તે ચાત્ર પ્રાયેણ પઞ્ચકર્મનિમિત્તા વ્યાપદઃ, તેષાં ચિકિત્સિતં કારણગુણપ્રત્યનીકં વિધાનમ્| ‘આતુરોપક્રમચિકિત્સિતમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| સ્નેહાદીનાં નિરૂહાન્તાનામુપક્રમાણામન્તેઽગ્નિમાન્દ્યમેવાવશ્યમ્ભાવિ, તત્સન્ધુક્ષણાર્થં પેયાદિસંસર્જનોપદેશાય વર્જ્યાનાં ચ ક્રોધાદીનાં પ્રજ્ઞાપરાધાત્ કરણે તજ્જવ્યાધિપ્રશમનાય ચાતુરોપદ્રવચિકિત્સિતાભિધાનમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

સ્નેહપીતસ્ય વાન્તસ્ય વિરિક્તસ્ય સ્રુતાસૃજઃ | નિરૂઢસ્ય ચ કાયાગ્નિર્મન્દો ભવતિ દેહિનઃ ||૩|| સોઽન્નૈરત્યર્થગુરુભિરુપયુક્તૈઃ પ્રશામ્યતિ | અલ્પો મહદ્ભિર્બહુભિશ્છાદિતોઽગ્નિરિવેન્ધનૈઃ ||૪|| સ ચાલ્પૈર્લઘુભિશ્ચાન્નૈરુપયુક્તૈર્વિવર્ધતે | કાષ્ઠૈરણુભિરલ્પૈશ્ચ સન્ધુક્ષિત ઇવાનલઃ ||૫||

ઇદાનીં સ્નેહપાનપૂર્વકપશ્ચકર્મણાં સોપપત્તિકકર્મકરણાદ્ વ્યાપદાં નિવારણમુપદિશન્નાહ- સ્નેહપીતસ્યેત્યાદિ| નિરૂઢસ્ય ચેતિ ચકારેણાનુવાસિતમનુક્તં સમુચ્ચિનોતિ| નનુ સ્નેહપાનાદયોઽનલપ્રબોધોદય હેતવ ઇત્યુક્તત્વાત્ કથં તૈર્મન્દોઽગ્નિર્ભવતિ દેહિનઃ? ઉચ્યતે, તત્કાલ એવ મન્દઃ, ક્રમેણ તુ તેન દીપ્તો ભવતીતિ ન દોષપ્રસઙ્ગઃ| તસ્ય ક્રમેણ યથા પ્રાકૃતાવસ્થાપન્નત્વં ભવતિ તથા નિર્દિશન્નાહ- સોઽન્નૈરિત્યાદિ||૩-૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

હૃતદોષપ્રમાણેન સદાઽઽહારવિધિઃ સ્મૃતઃ |૬|

તત્રોક્તપ્રમાણકારણમુદ્દિશન્નાહ - હૃતદોષેત્યાદિ|૬|-

Adhikarana 4 (6) · Śloka 7

ત્રીણિ ચાત્ર પ્રમાણાનિ પ્રસ્થોઽર્ધાઢકમાઢકમ્ ||૬|| તત્રાવરં પ્રસ્થમાત્રં દ્વે શેષે મધ્યમોત્તમે |૭|

તદેવ કતિવિધં કિયત્પ્રમાણમિત્યાહ- ત્રીણિ ચાત્રેત્યાદિ||૬||-

Adhikarana 5 (7-11) · Śloka 12

પ્રસ્થે પરિસ્રુતે દેયા યવાગૂઃ સ્વલ્પતણ્ડુલા ||૭|| દ્વે ચૈવાર્ધાઢકે દેયે તિસ્રશ્ચાપ્યાઢકે ગતે | વિલેપીમુચિતાદ્ભક્તાચ્ચતુર્થાંશકૃતાં તતઃ ||૮|| દદ્યાદુક્તેન વિધિના ક્લિન્નસિક્થામપિચ્છિલામ્ | અસ્નિગ્ધલવણં સ્વચ્છમુદ્ગયૂષયુતં તતઃ ||૯|| અંશદ્વયપ્રમાણેન દદ્યાત્ સુસ્વિન્નમોદનમ્ | તતસ્તુ કૃતસઞ્જ્ઞેન હૃદ્યેનેન્દ્રિયબોધિના ||૧૦|| ત્રીનંશાન્ વિતરેદ્ભોક્તુમાતુરાયૌદનં મૃદુ | તતો યથોચિતં ભક્તં ભોક્તુમસ્મૈ વિચક્ષણઃ ||૧૧|| લાવૈણહરિણાદીનાં રસૈર્દદ્યાત્ સુસંસ્કૃતૈઃ |૧૨|

તેષુ ચ ત્રિષુ દોષનિર્હરણપ્રમાણેષુ ત્રીનેવાનુક્રમાન્ ક્રમેણાહ- પ્રસ્થે પરિસ્રુતે ઇત્યાદિ| પ્રસ્થશ્ચાત્ર સાર્ધત્રયોદશપલઃ| યવાગૂશબ્દેન પેયા વિવક્ષિતા, સ્વલ્પતણ્ડુલા અષ્ટાંશતણ્ડુલકૃતા; તદુક્તં- “પેયાં પિબેદુચિતભક્તકૃતાષ્ટભાગાં ત્રિર્દ્વિઃ સકૃત્પ્રવરમધ્યજઘન્યશુદ્ધઃ”- ઇતિ| યવાગૂરિત્યત્રૈકવચનનિર્દેશાદેકવારમિતિ બોદ્ધવ્યમ્| દ્વે ચૈવાર્ધાઢકે ઇત્યત્ર દ્વે પેયે દ્વૌ વારાવિતિ બોદ્ધવ્યમ્| તિસ્રશ્ચાપ્યાઢકે ગતે ઇત્યત્ર તિસ્રઃ પેયા ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્| વિલેપીત્યાદિ| ઉચિતાદભ્યસ્તાત્તણ્ડુલાચ્ચતુર્થભાગેન કૃતામ્| ઉક્તેન વિધિનેતિ એકદ્વિત્રિક્રમેણ| ક્લિન્નસિક્થામ્ અતિપક્વતણ્ડુલામ્| અપિચ્છિલાં મણ્ડરહિતાં , યવાગૂં દદ્યાત્ ‘ભિષક્’ ઇત્યધ્યાહારઃ| અંશદ્વયપ્રમાણેનેત્યાદિ| ઉચિતાદર્ધભાગતણ્ડુલાત્ કૃતં ભક્તમિત્યર્થઃ| ત્રીનંશાનિતિ ત્રિભાગકલ્પિતં સમ્યક્પક્વં ઘૃતમણ્ડેન સમન્વિતમ્| તત ઇત્યાદિ|- તતોઽનન્તરં કૃતસઞ્જ્ઞેન યૂષેણ સહ આતુરાય રોગિણે ઓદનં ભક્તમુચિતં તણ્ડુલાંશત્રયકૃતં ભોક્તું વિતરેદ્ દદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| અસ્ય શ્લોકસ્યાદૌ “ત્રિભાગકલિતં સમ્યગકૃતેનાથ સમ્મિતમ્” ઇતિ પ્રતિપુસ્તકેષુ પાઠો દૃશ્યતે સ ચ ન પઠનીયઃ, જેજ્જટાદિનિબન્ધકારૈઃ સર્વૈરપિ પરિહૃતત્વાત્| તતો યથોચિતમિત્યાદિ|- યથોચિતમિતિ અંશચતુષ્ટયપ્રમાણં પરિપૂર્ણમિત્યર્થઃ| હૃતદોષપ્રમાણેનેત્યાદિ દદ્યાત્ સુસંસ્કૃતૈરિત્યન્તગ્રન્થેનૈતદુક્તં ભવતિ- હીનશુદ્ધિશુદ્ધસ્ય પુરુષસ્ય તાવત્ પ્રથમેઽન્નકાલે ઉચિતભક્તકૃતાષ્ટભાગાં પેયાં દદ્યાત્, તસ્મિન્નેવ દિને દ્વિતીયેઽન્નકાલે પ્રકૃતિસ્થાત્ જરણકાલોચિતાદ્ભક્તાત્ ચતુર્થાંશેન કૃતામતિપક્વતણ્ડુલાવયવાં મણ્ડરહિતાં વિલેપીં દદ્યાત્; દ્વિતીયેઽહ્નિ તૃતીયેઽન્નકાલેઽસ્નિગ્ધાલવણસ્વચ્છેનાકૃતમુદ્ગયૂષેણોચિતાદર્ધભાગતણ્ડુલકૃતં સુસ્વિન્નમોદનં દદ્યાત્, તસ્મિન્નેવ દિને ચતુર્થેઽન્નકાલે હૃદ્યેનેન્દ્રિયબોધિના કૃતસઞ્જ્ઞેન યૂષેણોચિતતણ્ડુલાંશત્રયકૃતમોદનં ભોક્તું દદ્યાત્; તતસ્તૃતીયેઽહ્નિ પઞ્ચમેઽન્નકાલે લાવૈણહરિણાદીનાં સુસંસ્કૃતરસૈરંશચતુષ્ટયપ્રમાણં ભક્તં ભોક્તું દદ્યાત્, તૃતીયેઽહ્નિ ષષ્ઠેઽન્નકાલે પ્રકૃતિભોજનમાગચ્છેત્| મધ્યશુદ્ધિશુદ્ધસ્ય ચ તાવદાદૌ દ્વયોરન્નકાલયોઃ પેયાં દદ્યાત્, દ્વિતીયેઽહ્નિ દ્વયોરપ્યન્નકાલયોર્વિલેપિકાં, તૃતીયેઽહ્નિ કાલદ્વયેઽપ્યકૃતયૂષં, ચતુર્થેઽહ્નિ કાલદ્વયેઽપિ કૃતયૂષં, પઞ્ચમેઽહ્નિ કાલદ્વયેઽપિ માંસરસમિત્યતઃ ષષ્ઠેઽહ્નિ પ્રકૃતિભોજનમાગચ્છેત્| ઉત્તમશુદ્ધિશુદ્ધસ્ય ચ તાવત્ પ્રથમેઽહ્નિ દ્વયોરપ્યન્નકાલયોઃ પેયાં દદ્યાત્, દ્વિતીયેઽહ્નિ પ્રથમેઽન્નકાલે પેયાં, દ્વિતીયે વિલેપિકાં; તૃતીયેઽહ્નિ દ્વયોરપ્યન્નકાલયોર્વિલેપિકાં; ચતુર્થેઽહ્નિ દ્વયોરપ્યન્નકાલયોરકૃતયૂષં; પઞ્ચમેઽહ્નિ પ્રથમેઽન્નકાલેઽકૃતયૂષં, દ્વિતીયેઽન્નકાલે કૃતયૂષં; ષષ્ઠેઽહ્નિ દ્વયોરપ્યન્નકાલયોઃ કૃતયૂષં; સપ્તમેઽહ્નિ દ્વયોરપ્યન્નકાલયોર્માંસરસં; અષ્ટમેઽહ્નિ પ્રથમેઽન્નકાલે માંસરસમ્, અતોઽષ્ટમદિવસસ્ય દ્વિતીયેઽન્નકાલે પ્રકૃતિભોજનમાહરેત્| ગયી તુ હીનશુદ્ધૌ પ્રથમેઽન્નકાલે ઉચિતતણ્ડુલાષ્ટભાગકૃતા પેયા, દ્વિતીયેઽન્નકાલે તૂચિતતણ્ડુલચતુર્થભાગકૃતા વિલેપી, તૃતીયેઽન્નકાલે તૂચિતતણ્ડુલાર્ધભાગકૃતેન ભક્તેન સહ દકલાવણિકો યૂષો રસો વા યથાદોષં, ચતુર્થેઽન્નકાલે તૂચિતતણ્ડુલભાગત્રયકૃતેન ભક્તેન સહ કૃતસઞ્જ્ઞો યૂષઃ પિપ્પલીશૃઙ્ગવેરસિદ્ધઃ કૃતો રસો વા યથાદોષં, તતો યથોચિતં પરિપૂર્ણભક્તં સુસંસ્કૃતેન રસેન યૂષેણ વા દેયમિતિ તૃતીયે દિને પ્રકૃતિભોજનમ્| એવં મધ્યમોત્તમશુદ્ધૌ પેયાદીનાં દ્વિત્રિકાલદાનેન યથાક્રમં પઞ્ચમે સપ્તમે ચ દિને પ્રકૃતિભોજનમ્| ઉક્તં ચ, તન્ત્રાન્તરે- “પેયાં વિલેપીમકૃતં કૃતં ચ યૂષં રસં ત્રીનુભયં તથૈકમ્| ક્રમેણ સેવેત નરોઽન્નકાલાન્ પ્રધાનમધ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધઃ” (વા.સૂ. અ.૧૮)- ઇતિ||૭-૧૧||-

Adhikarana 6 (12) · Śloka 13

હીનમધ્યોત્તમેષ્વેષુ વિરેકેષુ પ્રકીર્તિતઃ ||૧૨|| એકદ્વિત્રિગુણઃ સમ્યગાહારસ્ય ક્રમસ્ત્વયમ્ |૧૩|

ઉક્તમેવાનુક્રમં નિયમયન્નાહ- હીનેત્યાદિ| પ્રસ્થે પરિસ્રુતે હીનો વિરેકઃ, તસ્મિન્ પેયાદિક્રમ એકૈકમન્નકાલં દેયઃ; અર્ધાઢકે પરિસ્રુતે મધ્યો વિરેકઃ, તસ્મિન્ પેયાદિઃ પ્રત્યેકં દ્વૌ દ્વાવન્નકાલૌ દેયઃ; આઢકે પરિસ્રુતે ઉત્તમો વિરેકઃ, તસ્મિન્ પેયાદિઃ પ્રત્યેકં ત્રીંસ્ત્રીનન્નકાલાન્ દેયઃ| એષુ પૂર્વોક્તેષુ હીનાદિવિરેકેષુ હૃતદોષમાનાપેક્ષયા એકદ્વિત્રિગુણોઽયમાહારક્રમઃ સમ્યક્ પ્રકીર્તિતઃ; તતો મિથ્યાહીનાતિયોગેનાસમ્યગિત્યર્થઃ| એતદુક્તં ભવતિ- હીને વિરેકે ચતુર્ભિરન્નકાલૈઃ સાયમ્પ્રાતિકભોજનાભ્યાં દ્વ્યહં, મધ્યે તદ્દ્વિગુણેન ચતુરહં, ઉત્તમે તત્ત્રિગુણેન ષડહમિતિ||૧૨||-

Adhikarana 7 (13) · Śloka 14

કફપિત્તાધિકાન્મદ્યનિત્યાન્ હીનવિશોધિતાન્ ||૧૩|| પેયાઽભિષ્યન્દયેત્તેષાં તર્પણાદિક્રમો હિતઃ |૧૪|

ઇદાનીં ક્વચિદ્વિષયે પેયાદિક્રમનિષેધમાહ- કફેત્યાદિ| યે કફપિત્તાધિકાસ્તથા મદ્યનિત્યાસ્તાન્ હીનવિશોધિતાન્ પેયાઽભિષ્યન્દયેત્ અભિષ્યણ્ણસ્રોતસ્કાન્ કુર્યાત્, અતસ્તેષાં હીનશોધિતાનાં તર્પણાદિક્રમો હિતઃ| તત્ર પ્રથમેઽન્નકાલે તર્પણં લાજસક્તુભિઃ કાર્યં તતો યૂષભક્તાદિકમિતિ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તં- “સ્રુતાલ્પપિત્તશ્લેષ્માણં મદ્યપં વાતપૈત્તિકમ્| પેયાં ન પાયયેત્” (વા.સૂ.અ.૧૮)- ઇત્યાદિ| નનુ તર્પણાદિક્રમસ્વીકારે હીનવિરેકે પ્રાક્પ્રતિપાદિતસ્ય પેયાદિક્રમસ્ય નૈરર્થક્યમ્? ઉચ્યતે- કફપિત્તાધિકમદ્યનિત્યૌ પરિત્યજ્યાન્યત્ર હીનવિરેકે પેયાદિક્રમ ઇતિ||૧૩||-

Adhikarana 8 (14) · Śloka 15

વેદનાલાભનિયમશોકવૈચિત્ત્યહેતુભિઃ ||૧૪|| નરાનુપોષિતાંશ્ચાપિ વિરિક્તવદુપાચરેત્ |૧૫|

ઇદાનીમશુદ્ધેઽપિ ક્વચિદગ્નિમાન્દ્યહેતૌ સઙ્ક્ષેપાર્થં સંશોધનોક્તસંસર્જનાનુક્રમમતિદેશેન નિર્દિશન્નાહ- વેદનાલાભનિયમેત્યાદિ| વેદનાયા લાભો વેદનાલાભઃ, અલાભ ઇષ્ટસ્યેતિ કેચિદાચક્ષતે, લાભોઽનિષ્ટસ્યેત્યન્યે, નિયમ ઉપવાસાદિઃ, વૈચિત્ત્યમ્ ઉન્માદાદિઃ, એતૈર્હેતુભિરુપોષિતાન્નરાન્ વિરિક્તવદુપાચરેત્| તત્રાપિ લઙ્ઘનમાનેન હીનમધ્યોત્તમાભિહિતેન દ્વ્યહં ચતુરહં ષડહમેવાન્નસંસર્જનમ્||૧૪||-

Adhikarana 9 (15-16) · Śloka 16

આઢકાર્ધાઢકપ્રસ્થસઙ્ખ્યા હ્યેષા વિરેચને ||૧૫|| શ્લેષ્માન્તત્વાદ્વિરેકસ્ય ન તામિચ્છતિ તદ્વિદઃ | એકો વિરેકઃ શ્લેષ્માન્તો ન દ્વિતીયોઽસ્તિ કશ્ચન ||૧૬||

પ્રાક્પ્રતિપાદિતપ્રસ્થાર્ધાઢકાદિસઙ્ખ્યાયા વિરેકૈકવિષયત્વં પ્રતિપાદ્ય કારણમુખેન નિરાકુર્વન્નાહ- આઢકાર્ધાઢકેત્યાદિ| અગ્ન્યધિષ્ઠાનસમ્પ્લવાદત્યર્થમગ્નિમાન્દ્યહેતૌ વિરેચન એવાઢકાદિસઙ્ખ્યા, વમનાસ્થાપનયોસ્ત્વગ્ન્યધિષ્ઠાનાનભિભવેન તાદૃશાગ્નિમાન્દ્યાભાવાન્માનનિયમો નાસ્તિ; અત એવ તદહરેવ વમને કુલત્થમુદ્ગયૂષભોજનં, આસ્થાપને માંસરસભોજનમનુવાસનં ચ| એતન્મતં નિરસ્યન્નાહ- શ્લેષ્માન્તત્વાદિત્યાદિ| અયમભિપ્રાયઃ- વિરેચનં નિઃશેષપિત્તનિર્હરણાય પ્રયુજ્યતે, નિઃશેષપિત્તનિર્હરણં ચ તદૈવાનુમીયતે યદા પિત્તપ્રવર્તનાનન્તરં તત્ પરદેશસ્થ આમરૂપઃ કફઃ પ્રવર્તતે; તસ્માત્ કફાન્તિકત્વાન્દ્વિરેકસ્ય તાં પ્રસ્થાદિકાં સઙ્ખ્યાં વિરેચનવિદો નેચ્છન્તિ| એતેન વૈગિકોઽપિ નિરાકૃતઃ, લૈઙ્ગિકઃ પુનરેકાન્તેન વિશુદ્ધ એવ| યતો લૈઙ્ગિકેઽપિ કફાન્તિકત્વમસ્તિ| તથાચ- ‘વમને પ્રસેકૌષધકફપિત્તાનિલાઃ ક્રમેણ ગચ્છતિ, એવમેવ વિરેચને પુરીષપિત્તૌષધકફા’ ઇતિ| અતો વૈગિકમાનિકૌ વિરેકૌ ગૌણતયા પ્રતિપાદિતૌ ક્વચિદ્બાલવૃદ્ધાદ્યવસ્થાવશાત્ પ્રયુક્તૌ કર્તવ્યૌ| મુખ્યઃ પુનરેકઃ કફાન્તિક એવેત્યાહ- એકો વિરેક ઇત્યાદિ| ન દ્વિતીયોઽસ્તીતિ તૃતીયસ્ય પુનઃ કા કથા, એવં વમનમપ્યેકમેવ| તથાચ ભોજઃ,- “તસ્માન્મતિમતા નિત્યમાત્માનં પરિરક્ષતા| પિત્તાન્તં વમનં સ્થાપ્યં કફાન્તં ચ વિરેચનમ્”- ઇતિ||૧૫-૧૬||

Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18

બલં યત્ત્રિવિધં પ્રોક્તમતસ્તત્ર ક્રમસ્ત્રિધા | તત્રાનુક્રમમેકં તુ બલસ્થઃ સકૃદાચરેત્ ||૧૭|| દ્વિરાચરેન્મધ્યબલસ્ત્રીન્ વારાન્ દુર્બલસ્તથા | કેચિદેવં ક્રમં પ્રાહુર્મન્દમધ્યોત્તમાગ્નિષુ ||૧૮||

એવં તર્હિ તદાશ્રયાન્નસંસર્જનત્રિત્વમપિ નાસ્તીતિ પ્રકારાન્તરેણૈવાન્નસંસર્જનત્રિત્વં તદાશ્રયં દર્શયન્નાહ- બલં યત્ત્રિવિધમિત્યાદિ| બલમત્રોપચયલક્ષણમેવ| યસ્માત્ પ્રાગેક એવ વિરેક ઉપવર્ણિતઃ, અતસ્ત્રિવિધ આહારક્રમો બલં યત્ત્રિવિધં પ્રોક્તં તત્ર જ્ઞેયઃ| તત્ર ત્રિવિધેઽપિ બલે સર્વત્ર ત્રિવિધમપ્યન્નસંસર્જનં પ્રાપ્નોતિ; ક્વચિત્ કઞ્ચિન્નિર્દિશન્નાહ- તત્રાનુક્રમમિત્યાદિ| તત્રૈવ મતાન્તરં દર્શયન્નાહ- કેચિદેવમિત્યાદિ||૧૭-૧૮||

Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20

સંસર્ગેણ વિવૃદ્ધેઽગ્નૌ દોષકોપભયાદ્ભજેત્ | પ્રાક્ સ્વાદુતિક્તૌ સ્નિગ્ધામ્લલવણાન્ કટુકં તતઃ ||૧૯|| સ્વાદ્વમ્લલવણાન્ ભૂયઃ સ્વાદુતિક્તાવતઃ પરમ્ | સ્નિગ્ધરૂક્ષાન્ રસાંશ્ચૈવ વ્યત્યાસાત્ સ્વસ્થવત્તતઃ ||૨૦||

અતઃ પરં ક્રમેણૈવ કૃતસંસર્ગસ્ય રસાવચારણક્રમમાહ- સંસર્ગેણેત્યાદિ| અન્નસંસર્જનક્રમવિવૃદ્ધેઽગ્નૌ દોષકોપભયાત્ સ્નિગ્ધાન્ મધુરામ્લલવણાન્, રૂક્ષાન્ કટુતિક્તકષાયાન્ રસાન્, વ્યત્યાસાત્ વિપર્યયાત્, એવમત્રોક્તપરિપાટ્યા ભજેત્| તત્ર પ્રવૃદ્ધાગ્નિહેતુવાતપિત્તસ્યાવજયાર્થમગ્નેઃ સમીકરણાર્થં ચ પૂર્વં સ્વાદુતિક્તકૌ, તતો વાતકફાવજયાર્થમગ્નેઃ સન્ધુક્ષણાર્થં ચ વ્યત્યાસાદિતિ પ્રાગુક્તરસપ્રત્યનીકાન્ સ્નિગ્ધામ્લલવણકટુકાન્| તતશ્ચામ્લલવણકટુકજનિતપિત્તવાતાવજયાર્થં સ્વાદુતિક્તૌ, તતો ભૂયઃ કષાયકટુકૌ, તતોઽન્યોન્યપ્રત્યનીકરસાનાં સ્નિગ્ધરૂક્ષયોર્વ્યત્યાસાદુપયોગેન પ્રકૃતિગો ભવેત્| વૃદ્ધવાગ્ભટસ્ત્વાહ- “દદ્યાન્મધુરહૃદ્યાનિ તતોઽમ્લલવણૌ રસૌ| સ્વાદુતિક્તૌ તતો ભૂયઃ કષાયકટુકૌ તતઃ||અન્યોન્યપ્રત્યનીકાનાં રસાનાં સ્નિગ્ધરૂક્ષયોઃ| વ્યત્યાસાદુપયોગેન ક્રમાત્તં પ્રકૃતિં નયેત્”||૧૯-૨૦||

Adhikarana 12 (21) · Śloka 21

કેવલં સ્નેહપીતો વા વાન્તો યશ્ચાપિ કેવલમ્ | સ સપ્તરાત્રં મનુજો ભુઞ્જીત લઘુ ભોજનમ્ ||૨૧||

પઞ્ચકર્માઙ્ગયોરેવ સ્નેહવમનયોર્યથોક્તાન્નસંસર્જનનિયમો નાન્યત્રેતિ દર્શયન્નાહ- કેવલમિત્યાદિ| દોષરોગસંશમનનિમિત્તં પીતસ્નેહઃ કેવલં સ્નેહપીતઃ, તથા વાન્તશ્ચ અજીર્ણભુક્તાદિનિમિત્તં કૃતવમનઃ| લઘુભોજનં માત્રાદ્રવ્યાભ્યામ્| તતોઽન્તરોક્તેનૈવ વિધાનેન સ્વાદ્વાદીનશ્નીયાત્||૨૧||

Adhikarana 13 (22) · Śloka 22

કૃતઃ સિરાવ્યધો યસ્ય કૃતં યસ્ય ચ શોધનમ્ | સ ના પરિહરેન્માસં યાવદ્વા બલવાન્ ભવેત્ ||૨૨||

સ્નેહપીતસ્યેત્યાદ્યેકવાક્યોક્તાનાં પઞ્ચાનાં સ્નેહપીતાદીનાં મધ્યે દ્વયોઃ કૃતસિરાવ્યધવિરિક્તયોઃ પરિહારકાલં ગૌરવાન્નિર્દિશન્નાહ- કૃતઃ સિરાવ્યધો યસ્યેત્યાદિ| યસ્ય સિરાવ્યધઃ કૃતઃ, યસ્ય ચ શોધનં વિરેચનાખ્યં કૃતં, તસ્યોભયસ્યાપિ શોધનાનન્તરં સપ્તરાત્રં કૃતસંસર્ગસ્ય સપ્તાહાદૂર્ધ્વં પરિપૂર્ણાહારત્વેન સ્વાદ્વાદિરસાનાં ક્રમવિપર્યયાભ્યામુપસેવયા રસસ્ય શનૈઃ શનૈર્ધાત્વન્તરાનુક્રમતો માસેન શુક્રત્વાચ્છનૈર્બલાવાપ્તિરુત્પદ્યતે; અત ઉક્તં- સ ના પરિહરેન્માસમિતિ| ના પુરુષો વક્ષ્યમાણં ક્રોધાદિકં પરિહરેત્| તત્ર કસ્યચિદત્યન્તક્ષીણાગ્નેર્જલસન્તાનવદ્રસપ્રસરણેન માસાનન્તરમપિ બલલાભઃ, કસ્યચિદ્દીપ્તાગ્નેઃ શબ્દસન્તાનવદ્રસપ્રસરણેન માસાદર્વાગપિ બલલાભઃ સ્યાદત ઉક્તં- યાવદ્વા બલવાન્ ભવેદિતિ||૨૨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

ત્ર્યહં ત્ર્યહં પરિહરેદેકૈકં બસ્તિમાતુરઃ | તૃતીયે તુ પરીહારે યથાયોગં સમાચરેત્ ||૨૩||

ચતુર્ષુ સ્નેહપીતાદિષુ પૂર્વોક્તોઽન્નસંસર્ગકાલનિયમઃ, બસ્તૌ તુ તાદૃશો નિયમો નાસ્તિ, કથં? દોષવ્યાધિબલાપેક્ષયા બસ્તેઃ પુનઃ પુનઃ શીલનાત્; તદુક્તં- અષ્ટાદશાષ્ટદશકાનિત્યાદિ; અત એકૈકં બસ્તિમુદ્દિશ્ય વિશિષ્ટં નિયમં દર્શયન્નાહ- ત્ર્યહં ત્ર્યહમિત્યાદિ| એકૈકં બસ્તિં સેવિત્વા ત્ર્યહં ત્ર્યહં વક્ષ્યમાણં પરિહાર્યં પરિહરેત્| તૃતીયે તુ પરીહાર ઇત્યાદિ| વિશેષેણ પરીહારે કૃતે સત્યનન્તરં ચતુર્થપઞ્ચમદિવસાદૌ, યથાયોગં યોગાનતિક્રમેણ સમ્યઙ્નિરૂઢાનુવાસિતયોગલક્ષણાનતિક્રમેણ, સમાચરેદ્યથાસાત્મ્યમુપસેવેતેત્યર્થઃ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- એકૈકં બસ્તિમનુવાસનં દત્ત્વા ત્રીણિ ત્રીણ્યહાનિ પરિહરેત્, તૃતીયે તુ બસ્તૌ ગતે તૃતીયાદનુવાસનાદૂર્ધ્વં, યથાયોગં યથાવસ્થમગ્ન્યાદીનવેક્ષ્ય, ચતુઃપઞ્ચદિવસાનન્તરીકૃત્ય, અનુવાસનં યોજનીયમ્||૨૩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

તૈલપૂર્ણામમૃદ્ભાણ્ડસધર્માણો વ્રણાતુરાઃ | સ્નિગ્ધશુદ્ધાક્ષિરોગાર્તા જ્વરાતીસારિણશ્ચ યે ||૨૪||

શુદ્ધસમાનધર્મિણોઽન્યાનપિ દૃષ્ટાન્તેનાહ- તૈલપૂર્ણામેત્યાદિ| યથા તૈલપૂર્ણમપક્વમૃદ્ભાજનમયત્નૈન ચાલ્યમાનં વિશીર્યતે, તદ્વદયત્નેનોપચર્યમાણા વ્રણાતુરાદયોઽવસ્થાન્તરં પ્રાપ્યન્તે; તસ્માદેતેઽપિ સંશુદ્ધવદુપક્રમ્યા ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ||૨૪||

Adhikarana 16 (25-37) · Śloka 37

ક્રુધ્યતઃ કુપિતં પિત્તં કુર્યાત્તાંસ્તાનુપદ્રવાન્ | આયાસ્યતઃ શોચતો વા ચિત્તં વિભ્રમમૃચ્છતિ ||૨૫|| મૈથુનોપગમાદ્ધોરાન્ વ્યાધીનાપ્નોતિ દુર્મતિઃ | આક્ષેપકં પક્ષઘાતમઙ્ગપ્રગ્રહમેવ ચ ||૨૬|| ગુહ્યપ્રદેશે શ્વયથું કાસશ્વાસૌ ચ દારુણૌ | રુધિરં શુક્રવચ્ચાપિ સરજસ્કં પ્રવર્તતે ||૨૭|| લભતે ચ દિવાસ્વપ્નાત્તાંસ્તાન્ વ્યાધીન્ કફાત્મકાન્ | પ્લીહોદરં પ્રતિશ્યાયં પાણ્ડુતાં શ્વયથું જ્વરમ્ ||૨૮|| મોહં સદનમઙ્ગાનામવિપાકં તથાઽરુચિમ્ | તમસા ચાભિભૂતસ્તુ સ્વપ્નમેવાભિનન્દતિ ||૨૯|| ઉચ્ચૈઃ સમ્ભાષણાદ્વાયુઃ શિરસ્યાપાદયેદ્રુજમ્ | આન્ધ્યં જાડ્યમજિઘ્રત્વં બાધિર્યં મૂકતાં તથા ||૩૦|| હનુમોક્ષમધીમન્થમર્દિતં ચ સુદારુણમ્ | નેત્રસ્તમ્ભં નિમેષં વા તૃષ્ણાં કાસં પ્રજાગરમ્ ||૩૧|| લભતે દન્તચાલં ચ તાંસ્તાંશ્ચાન્યાનુપદ્રવાન્ | યાનયાનેન લભતે છર્દિમૂર્ચ્છાભ્રમક્લમાન્ ||૩૨|| તથૈવાઙ્ગગ્રહં ઘોરમિન્દ્રિયાણાં ચ વિભ્રમમ્ | ચિરાસનાત્તથા સ્થાનાચ્છ્રોણ્યાં ભવતિ વેદના ||૩૩|| અતિચઙ્ક્રમણાદ્વાયુર્જઙ્ઘયોઃ કુરુતે રુજઃ | સક્થિપ્રશોષં શોફં વા પાદહર્ષમથાપિ વા ||૩૪|| શીતસમ્ભોગતોયાનાં સેવા મારુતવૃદ્ધયે | તતોઽઙ્ગમર્દવિષ્ટમ્ભશૂલાધ્માનપ્રવેપકાઃ ||૩૫|| વાતાતપાભ્યાં વૈવર્ણ્યં જ્વરં ચાપિ સમાપ્નુયાત્ | વિરુદ્ધાધ્યશનાન્મૃત્યું વ્યાધિં વા ઘોરમૃચ્છતિ ||૩૬|| અસાત્મ્યભોજનં હન્યાદ્બલવર્ણમસંશયમ્ | અનાત્મવન્તઃ પશુવદ્ભુઞ્જતે યેઽપ્રમાણતઃ | રોગાનીકસ્ય તે મૂલમજીર્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ હિ ||૩૭||

પૂર્વોક્તેષુ સ્નેહપીતાદિષુ પઞ્ચસુ પરિહાર્યાણામપરિહારેણ કિં ભવતીત્યાહ- ક્રુધ્યતઃ કુપિતમિત્યાદિ| તાંસ્તાનુપદ્રવાન્ દાહપિપાસાપ્રભૃતીન્| આયાસ્યત ઇત્યાદિ| વિભ્રમં વિવિધં ભ્રમં સમ્મોહમદાપસ્મારોન્માદાદિકં માનસં વિકારમ્| મૈથુનોપગમાદિત્યાદિ| તાનેવ ઘોરાન્ વ્યાધીન્ વિવૃણ્વન્નાહ- આક્ષેપકમિત્યાદિ| લભતે ચ દિવાસ્વપ્નાત્તાનિત્યાદિ| અજિઘ્રત્વં ગન્ધાજ્ઞતા| મૂકતામ્ અવાક્ત્વમ્| અધિમન્થો દૃષ્ટિરોગઃ| યાનયાનેન લભતે ઇત્યાદિ| યાનયાનેનાશ્વાદિગમનેન રથાચ્ચ| ચિરાસનાદિત્યાદિ| અસનં સ્થિતિભવનમ્| સ્થાનમ્ ઊર્ધ્વીભવનમ્| અતિચઙ્ક્રમણાદિત્યાદિ ચઙ્ક્રમણં પરિભ્રમણમ્| ‘શોફં વા’ ઇત્યત્ર ‘સ્વાપં વા’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| શીતસમ્ભોગતોયાનામિત્યાદિ| સમ્ભોગઃ સ્રક્ચન્દનાદીનામુપભોગઃ| ગયી તુ ‘શીતસમ્ભોગતોયાનાં’ ઇત્યત્ર ‘શીતભોજનતોયાનાં ઇતિ પઠતિ| વાતાતપાભ્યામિત્યાદિ| યથાક્રમં વાતાદ્ વૈવર્ણ્યં, આતપપ્રકુપિતાત્ પિત્તાજ્જ્વરઃ| વિરુદ્ધાધ્યશનાન્મૃત્યુમિત્યાદિ| પયોમત્સ્યાદિભોજનં વિરુદ્ધાશનમ્, અધ્યશનમજીર્ણે ભોજનં, તાભ્યાં મરણં ભયાવહો રોગો વા| અસાત્મ્યભોજનમિત્યાદિ| યે અનાત્મવન્તઃ પુરુષા અપ્રમાણતઃ પશુવદ્ભુઞ્જતે તે અજીર્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ; અજીર્ણં ત્રિવિધમ્ આમવિદગ્ધવિષ્ટબ્ધભેદેન વાતાદિભિઃ, ચતુર્થં રસાજીર્ણં પરિગૃહ્યતે| કિંવિશિષ્ટં? રોગાનીકસ્ય રોગસમૂહસ્ય મૂલમ્| ક્રોધાદિષુ વ્યાપત્સુ આયાસશોકાભ્યામેકૈકા, ચિરાસનસ્થાનાભ્યામપ્યન્યે, શીતસમ્ભોગતોયાનાં સેવયા પુનરેકૈકા, વાતાતપાભ્યાં દ્વે, તથા વિરુદ્ધાધ્યશનાભ્યાં દ્વે, અન્યાઃ સુબોધાઃ, ઇત્યેવં પઞ્ચદશ||૨૫-૩૭||

Adhikarana 17 (38) · Śloka 38

વ્યાપદાં કારણં વીક્ષ્ય વ્યાપત્સ્વેતાસુ બુદ્ધિમાન્ | પ્રયતેતાતુરારોગ્યે પ્રત્યનીકેન હેતુના ||૩૮||

તાસુ સર્વાસુ સઙ્ક્ષેપેણ ચિકિત્સિતં નિર્દિશન્નાહ- વ્યાપદામિત્યાદિ| વ્યાપદામ્ ઉપદ્રવાણાં, કારણં વિપ્રકૃષ્ટં ક્રોધાદિકં, સન્નિકૃષ્ટં પિત્તાદિકં, વીક્ષ્ય ઉપલભ્ય, પ્રત્યનીકેન હેતુના વિપ્રકૃષ્ટકારણપ્રત્યનીકેન ઉપદ્રવપ્રત્યનીકેન વાતાદિપ્રત્યનીકેન વા| અત એવ બુદ્ધિમદ્ગ્રહણં, બુદ્ધિમાન્ ભિષગાતુરારોગ્યવિષયે પ્રયત્નં કુર્વીત||૩૮||

Adhikarana 18 (39) · Śloka 39

વિરિક્તવાન્તૈર્હરિણૈણલાવકાઃ શશશ્ચ સેવ્યઃ સમયૂરતિત્તિરીઃ | સષષ્ટિકાશ્ચૈવ પુરાણશાલયસ્તથૈવ મુદ્ગા લઘુ યચ્ચ કીર્તિતમ્ ||૩૯||

અસાત્મ્યભોજનં બલવર્ણહરં પ્રતિપાદિતં, તત્ કિમત્ર સાત્મ્યં યદપેક્ષયાઽન્યદસાત્મ્યમિતિ સાત્મ્યમેવાહ- વિરિક્તવાન્તૈરિત્યાદિ| ઇહ નિર્દિષ્ટાદન્યદનુપદિષ્ટમાહ- લઘુ યચ્ચ કીર્તિતમિતિ| વિષ્કિરજાઙ્ગલેષુ શાલિષષ્ટિકેષુ મુદ્ગાદિષુ ચોક્તાદન્યદપિ યચ્ચ લઘુ પ્રોક્તં તચ્ચ સેવ્યમિત્યર્થઃ| જેજ્જટાચાર્યસ્ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયતિ, યથા- વિરિક્તવાન્તૈરિત્યાદ્યારમ્ભપ્રયોજનં વિરિક્તકથિતવિધિનિયમાર્થં વમનાનુક્તવિધિપ્રાપણાર્થં ચ; યતો વિરિક્તસ્ય પ્રમાણાપેક્ષયા યવાગ્વાદિક્રમ એકશો દ્વિશસ્ત્રિશશ્ચ વિહિતો ન વાન્તસ્ય||૩૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 39

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને આતુરોપદ્રવચિકિત્સિતં નામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં ચિકિત્સાસ્થાને એકોનચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૯||