39. āturōpadravacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત આતુરોપદ્રવચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

સ્નેહપીતસ્ય વાન્તસ્ય વિરિક્તસ્ય સ્રુતાસૃજઃ | નિરૂઢસ્ય ચ કાયાગ્નિર્મન્દો ભવતિ દેહિનઃ ||૩|| સોઽન્નૈરત્યર્થગુરુભિરુપયુક્તૈઃ પ્રશામ્યતિ | અલ્પો મહદ્ભિર્બહુભિશ્છાદિતોઽગ્નિરિવેન્ધનૈઃ ||૪|| સ ચાલ્પૈર્લઘુભિશ્ચાન્નૈરુપયુક્તૈર્વિવર્ધતે | કાષ્ઠૈરણુભિરલ્પૈશ્ચ સન્ધુક્ષિત ઇવાનલઃ ||૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

હૃતદોષપ્રમાણેન સદાઽઽહારવિધિઃ સ્મૃતઃ |૬|

Adhikarana 4 (6) · Śloka 7

ત્રીણિ ચાત્ર પ્રમાણાનિ પ્રસ્થોઽર્ધાઢકમાઢકમ્ ||૬|| તત્રાવરં પ્રસ્થમાત્રં દ્વે શેષે મધ્યમોત્તમે |૭|

Adhikarana 5 (7-11) · Śloka 12

પ્રસ્થે પરિસ્રુતે દેયા યવાગૂઃ સ્વલ્પતણ્ડુલા ||૭|| દ્વે ચૈવાર્ધાઢકે દેયે તિસ્રશ્ચાપ્યાઢકે ગતે | વિલેપીમુચિતાદ્ભક્તાચ્ચતુર્થાંશકૃતાં તતઃ ||૮|| દદ્યાદુક્તેન વિધિના ક્લિન્નસિક્થામપિચ્છિલામ્ | અસ્નિગ્ધલવણં સ્વચ્છમુદ્ગયૂષયુતં તતઃ ||૯|| અંશદ્વયપ્રમાણેન દદ્યાત્ સુસ્વિન્નમોદનમ્ | તતસ્તુ કૃતસઞ્જ્ઞેન હૃદ્યેનેન્દ્રિયબોધિના ||૧૦|| ત્રીનંશાન્ વિતરેદ્ભોક્તુમાતુરાયૌદનં મૃદુ | તતો યથોચિતં ભક્તં ભોક્તુમસ્મૈ વિચક્ષણઃ ||૧૧|| લાવૈણહરિણાદીનાં રસૈર્દદ્યાત્ સુસંસ્કૃતૈઃ |૧૨|

Adhikarana 6 (12) · Śloka 13

હીનમધ્યોત્તમેષ્વેષુ વિરેકેષુ પ્રકીર્તિતઃ ||૧૨|| એકદ્વિત્રિગુણઃ સમ્યગાહારસ્ય ક્રમસ્ત્વયમ્ |૧૩|

Adhikarana 7 (13) · Śloka 14

કફપિત્તાધિકાન્મદ્યનિત્યાન્ હીનવિશોધિતાન્ ||૧૩|| પેયાઽભિષ્યન્દયેત્તેષાં તર્પણાદિક્રમો હિતઃ |૧૪|

Adhikarana 8 (14) · Śloka 15

વેદનાલાભનિયમશોકવૈચિત્ત્યહેતુભિઃ ||૧૪|| નરાનુપોષિતાંશ્ચાપિ વિરિક્તવદુપાચરેત્ |૧૫|

Adhikarana 9 (15-16) · Śloka 16

આઢકાર્ધાઢકપ્રસ્થસઙ્ખ્યા હ્યેષા વિરેચને ||૧૫|| શ્લેષ્માન્તત્વાદ્વિરેકસ્ય ન તામિચ્છતિ તદ્વિદઃ | એકો વિરેકઃ શ્લેષ્માન્તો ન દ્વિતીયોઽસ્તિ કશ્ચન ||૧૬||

Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18

બલં યત્ત્રિવિધં પ્રોક્તમતસ્તત્ર ક્રમસ્ત્રિધા | તત્રાનુક્રમમેકં તુ બલસ્થઃ સકૃદાચરેત્ ||૧૭|| દ્વિરાચરેન્મધ્યબલસ્ત્રીન્ વારાન્ દુર્બલસ્તથા | કેચિદેવં ક્રમં પ્રાહુર્મન્દમધ્યોત્તમાગ્નિષુ ||૧૮||

Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20

સંસર્ગેણ વિવૃદ્ધેઽગ્નૌ દોષકોપભયાદ્ભજેત્ | પ્રાક્ સ્વાદુતિક્તૌ સ્નિગ્ધામ્લલવણાન્ કટુકં તતઃ ||૧૯|| સ્વાદ્વમ્લલવણાન્ ભૂયઃ સ્વાદુતિક્તાવતઃ પરમ્ | સ્નિગ્ધરૂક્ષાન્ રસાંશ્ચૈવ વ્યત્યાસાત્ સ્વસ્થવત્તતઃ ||૨૦||

Adhikarana 12 (21) · Śloka 21

કેવલં સ્નેહપીતો વા વાન્તો યશ્ચાપિ કેવલમ્ | સ સપ્તરાત્રં મનુજો ભુઞ્જીત લઘુ ભોજનમ્ ||૨૧||

Adhikarana 13 (22) · Śloka 22

કૃતઃ સિરાવ્યધો યસ્ય કૃતં યસ્ય ચ શોધનમ્ | સ ના પરિહરેન્માસં યાવદ્વા બલવાન્ ભવેત્ ||૨૨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

ત્ર્યહં ત્ર્યહં પરિહરેદેકૈકં બસ્તિમાતુરઃ | તૃતીયે તુ પરીહારે યથાયોગં સમાચરેત્ ||૨૩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

તૈલપૂર્ણામમૃદ્ભાણ્ડસધર્માણો વ્રણાતુરાઃ | સ્નિગ્ધશુદ્ધાક્ષિરોગાર્તા જ્વરાતીસારિણશ્ચ યે ||૨૪||

Adhikarana 16 (25-37) · Śloka 37

ક્રુધ્યતઃ કુપિતં પિત્તં કુર્યાત્તાંસ્તાનુપદ્રવાન્ | આયાસ્યતઃ શોચતો વા ચિત્તં વિભ્રમમૃચ્છતિ ||૨૫|| મૈથુનોપગમાદ્ધોરાન્ વ્યાધીનાપ્નોતિ દુર્મતિઃ | આક્ષેપકં પક્ષઘાતમઙ્ગપ્રગ્રહમેવ ચ ||૨૬|| ગુહ્યપ્રદેશે શ્વયથું કાસશ્વાસૌ ચ દારુણૌ | રુધિરં શુક્રવચ્ચાપિ સરજસ્કં પ્રવર્તતે ||૨૭|| લભતે ચ દિવાસ્વપ્નાત્તાંસ્તાન્ વ્યાધીન્ કફાત્મકાન્ | પ્લીહોદરં પ્રતિશ્યાયં પાણ્ડુતાં શ્વયથું જ્વરમ્ ||૨૮|| મોહં સદનમઙ્ગાનામવિપાકં તથાઽરુચિમ્ | તમસા ચાભિભૂતસ્તુ સ્વપ્નમેવાભિનન્દતિ ||૨૯|| ઉચ્ચૈઃ સમ્ભાષણાદ્વાયુઃ શિરસ્યાપાદયેદ્રુજમ્ | આન્ધ્યં જાડ્યમજિઘ્રત્વં બાધિર્યં મૂકતાં તથા ||૩૦|| હનુમોક્ષમધીમન્થમર્દિતં ચ સુદારુણમ્ | નેત્રસ્તમ્ભં નિમેષં વા તૃષ્ણાં કાસં પ્રજાગરમ્ ||૩૧|| લભતે દન્તચાલં ચ તાંસ્તાંશ્ચાન્યાનુપદ્રવાન્ | યાનયાનેન લભતે છર્દિમૂર્ચ્છાભ્રમક્લમાન્ ||૩૨|| તથૈવાઙ્ગગ્રહં ઘોરમિન્દ્રિયાણાં ચ વિભ્રમમ્ | ચિરાસનાત્તથા સ્થાનાચ્છ્રોણ્યાં ભવતિ વેદના ||૩૩|| અતિચઙ્ક્રમણાદ્વાયુર્જઙ્ઘયોઃ કુરુતે રુજઃ | સક્થિપ્રશોષં શોફં વા પાદહર્ષમથાપિ વા ||૩૪|| શીતસમ્ભોગતોયાનાં સેવા મારુતવૃદ્ધયે | તતોઽઙ્ગમર્દવિષ્ટમ્ભશૂલાધ્માનપ્રવેપકાઃ ||૩૫|| વાતાતપાભ્યાં વૈવર્ણ્યં જ્વરં ચાપિ સમાપ્નુયાત્ | વિરુદ્ધાધ્યશનાન્મૃત્યું વ્યાધિં વા ઘોરમૃચ્છતિ ||૩૬|| અસાત્મ્યભોજનં હન્યાદ્બલવર્ણમસંશયમ્ | અનાત્મવન્તઃ પશુવદ્ભુઞ્જતે યેઽપ્રમાણતઃ | રોગાનીકસ્ય તે મૂલમજીર્ણં પ્રાપ્નુવન્તિ હિ ||૩૭||

Adhikarana 17 (38) · Śloka 38

વ્યાપદાં કારણં વીક્ષ્ય વ્યાપત્સ્વેતાસુ બુદ્ધિમાન્ | પ્રયતેતાતુરારોગ્યે પ્રત્યનીકેન હેતુના ||૩૮||

Adhikarana 18 (39) · Śloka 39

વિરિક્તવાન્તૈર્હરિણૈણલાવકાઃ શશશ્ચ સેવ્યઃ સમયૂરતિત્તિરીઃ | સષષ્ટિકાશ્ચૈવ પુરાણશાલયસ્તથૈવ મુદ્ગા લઘુ યચ્ચ કીર્તિતમ્ ||૩૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 39

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં ચિકિત્સાસ્થાને આતુરોપદ્રવચિકિત્સિતં નામૈકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૯||