Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤ ਆਤੁਰੋਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथात आतुरोपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵਾ ਰੋਗਾਃ, ਆਤੁਰਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾ ਆਤੁਰੋਪਦ੍ਰਵਾਃ; ਤੇ ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾ ਵ੍ਯਾਪਦਃ, ਤੇਸਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕਾਰਣਗੁਣਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਵਿਧਾਨਮ੍| ‘ਆਤੁਰੋਪਕ੍ਰਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਾਂ ਨਿਰੂਹਾਨ੍ਤਾਨਾਮੁਪਕ੍ਰਮਾਣਾਮਨ੍ਤੇਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮੇਵਾਵਸ਼੍ਯਮ੍ਭਾਵਿ, ਤਤ੍ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਪੇਯਾਦਿਸਂਸਰ੍ਜਨੋਪਦੇਸ਼ਾਯ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਾਂ ਚ ਕ੍ਰੋਧਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਤ੍ ਕਰਣੇ ਤਜ੍ਜਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਨਾਯ ਚਾਤੁਰੋਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਭਿਧਾਨਮ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਸ੍ਯ ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਰੁਤਾਸਜਃ |
ਨਿਰੂਢਸ੍ਯ ਚ ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਰ੍ਮਨ੍ਦੋ ਭਵਤਿ ਦੇਹਿਨਃ ||੩||
ਸੋਨ੍ਨੈਰਤ੍ਯਰ੍ਥਗੁਰੁਭਿਰੁਪਯੁਕ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ |
ਅਲ੍ਪੋ ਮਹਦ੍ਭਿਰ੍ਬਹੁਭਿਸ਼੍ਛਾਦਿਤੋਗ੍ਨਿਰਿਵੇਨ੍ਧਨੈਃ ||੪||
ਸ ਚਾਲ੍ਪੈਰ੍ਲਘੁਭਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨੈਰੁਪਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵਿਵਰ੍ਧਤੇ |
ਕਾਸ੍ਠੈਰਣੁਭਿਰਲ੍ਪੈਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤ ਇਵਾਨਲਃ ||੫||
View original
स्नेहपीतस्य वान्तस्य विरिक्तस्य स्रुतासृजः |
निरूढस्य च कायाग्निर्मन्दो भवति देहिनः ||३||
सोऽन्नैरत्यर्थगुरुभिरुपयुक्तैः प्रशाम्यति |
अल्पो महद्भिर्बहुभिश्छादितोऽग्निरिवेन्धनैः ||४||
स चाल्पैर्लघुभिश्चान्नैरुपयुक्तैर्विवर्धते |
काष्ठैरणुभिरल्पैश्च सन्धुक्षित इवानलः ||५||
ਇਦਾਨੀਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਪੂਰ੍ਵਕਪਸ਼੍ਚਕਰ੍ਮਣਾਂ ਸੋਪਪਤ੍ਤਿਕਕਰ੍ਮਕਰਣਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਪਦਾਂ ਨਿਵਾਰਣਮੁਪਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰੂਢਸ੍ਯ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੇਣਾਨੁਵਾਸਿਤਮਨੁਕ੍ਤਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਨਨੁ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਾਦਯੋਨਲਪ੍ਰਬੋਧੋਦਯ ਹੇਤਵ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਤੈਰ੍ਮਨ੍ਦੋਗ੍ਨਿਰ੍ਭਵਤਿ ਦੇਹਿਨਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਕਾਲ ਏਵ ਮਨ੍ਦਃ, ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੁ ਤੇਨ ਦੀਪ੍ਤੋ ਭਵਤੀਤਿ ਨ ਦੋਸਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ| ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਮੇਣ ਯਥਾ ਪ੍ਰਾਕਤਾਵਸ੍ਥਾਪਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸੋਨ੍ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ||੩-੫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
ਹਤਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਸਦਾਹਾਰਵਿਧਿਃ ਸ੍ਮਤਃ |੬|
View original
हृतदोषप्रमाणेन सदाऽऽहारविधिः स्मृतः |६|
ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਕਾਰਣਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ - ਹਤਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ|੬|-
Adhikarana 4 (6) · Śloka 7
ਤ੍ਰੀਣਿ ਚਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਪ੍ਰਸ੍ਥੋਰ੍ਧਾਢਕਮਾਢਕਮ੍ ||੬||
ਤਤ੍ਰਾਵਰਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵੇ ਸ਼ੇਸੇ ਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮੇ |੭|
View original
त्रीणि चात्र प्रमाणानि प्रस्थोऽर्धाढकमाढकम् ||६||
तत्रावरं प्रस्थमात्रं द्वे शेषे मध्यमोत्तमे |७|
ਤਦੇਵ ਕਤਿਵਿਧਂ ਕਿਯਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਤ੍ਰੀਣਿ ਚਾਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ||੬||-
Adhikarana 5 (7-11) · Śloka 12
ਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਪਰਿਸ੍ਰੁਤੇ ਦੇਯਾ ਯਵਾਗੂਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਤਣ੍ਡੁਲਾ ||੭||
ਦ੍ਵੇ ਚੈਵਾਰ੍ਧਾਢਕੇ ਦੇਯੇ ਤਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਢਕੇ ਗਤੇ |
ਵਿਲੇਪੀਮੁਚਿਤਾਦ੍ਭਕ੍ਤਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਕਤਾਂ ਤਤਃ ||੮||
ਦਦ੍ਯਾਦੁਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਸਿਕ੍ਥਾਮਪਿਚ੍ਛਿਲਾਮ੍ |
ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧਲਵਣਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਮੁਦ੍ਗਯੂਸਯੁਤਂ ਤਤਃ ||੯||
ਅਂਸ਼ਦ੍ਵਯਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮੋਦਨਮ੍ |
ਤਤਸ੍ਤੁ ਕਤਸਞ੍ਜ੍ਞੇਨ ਹਦ੍ਯੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੋਧਿਨਾ ||੧੦||
ਤ੍ਰੀਨਂਸ਼ਾਨ੍ ਵਿਤਰੇਦ੍ਭੋਕ੍ਤੁਮਾਤੁਰਾਯੌਦਨਂ ਮਦੁ |
ਤਤੋ ਯਥੋਚਿਤਂ ਭਕ੍ਤਂ ਭੋਕ੍ਤੁਮਸ੍ਮੈ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ ||੧੧||
ਲਾਵੈਣਹਰਿਣਾਦੀਨਾਂ ਰਸੈਰ੍ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਸਂਸ੍ਕਤੈਃ |੧੨|
View original
प्रस्थे परिस्रुते देया यवागूः स्वल्पतण्डुला ||७||
द्वे चैवार्धाढके देये तिस्रश्चाप्याढके गते |
विलेपीमुचिताद्भक्ताच्चतुर्थांशकृतां ततः ||८||
दद्यादुक्तेन विधिना क्लिन्नसिक्थामपिच्छिलाम् |
अस्निग्धलवणं स्वच्छमुद्गयूषयुतं ततः ||९||
अंशद्वयप्रमाणेन दद्यात् सुस्विन्नमोदनम् |
ततस्तु कृतसञ्ज्ञेन हृद्येनेन्द्रियबोधिना ||१०||
त्रीनंशान् वितरेद्भोक्तुमातुरायौदनं मृदु |
ततो यथोचितं भक्तं भोक्तुमस्मै विचक्षणः ||११||
लावैणहरिणादीनां रसैर्दद्यात् सुसंस्कृतैः |१२|
ਤੇਸੁ ਚ ਤ੍ਰਿਸੁ ਦੋਸਨਿਰ੍ਹਰਣਪ੍ਰਮਾਣੇਸੁ ਤ੍ਰੀਨੇਵਾਨੁਕ੍ਰਮਾਨ੍ ਕ੍ਰਮੇਣਾਹ- ਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਪਰਿਸ੍ਰੁਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸ੍ਥਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਾਰ੍ਧਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਪਲਃ| ਯਵਾਗੂਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪੇਯਾ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਾ, ਸ੍ਵਲ੍ਪਤਣ੍ਡੁਲਾ ਅਸ੍ਟਾਂਸ਼ਤਣ੍ਡੁਲਕਤਾ; ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਪੇਯਾਂ ਪਿਬੇਦੁਚਿਤਭਕ੍ਤਕਤਾਸ੍ਟਭਾਗਾਂ ਤ੍ਰਿਰ੍ਦ੍ਵਿਃ ਸਕਤ੍ਪ੍ਰਵਰਮਧ੍ਯਜਘਨ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਃ”- ਇਤਿ| ਯਵਾਗੂਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰੈਕਵਚਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੇਕਵਾਰਮਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਦ੍ਵੇ ਚੈਵਾਰ੍ਧਾਢਕੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਵੇ ਪੇਯੇ ਦ੍ਵੌ ਵਾਰਾਵਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਤਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਾਢਕੇ ਗਤੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਤਿਸ੍ਰਃ ਪੇਯਾ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਵਿਲੇਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਚਿਤਾਦਭ੍ਯਸ੍ਤਾਤ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਭਾਗੇਨ ਕਤਾਮ੍| ਉਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਿਨੇਤਿ ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਕ੍ਰਮੇਣ| ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਸਿਕ੍ਥਾਮ੍ ਅਤਿਪਕ੍ਵਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍| ਅਪਿਚ੍ਛਿਲਾਂ ਮਣ੍ਡਰਹਿਤਾਂ , ਯਵਾਗੂਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ‘ਭਿਸਕ੍’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਅਂਸ਼ਦ੍ਵਯਪ੍ਰਮਾਣੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਚਿਤਾਦਰ੍ਧਭਾਗਤਣ੍ਡੁਲਾਤ੍ ਕਤਂ ਭਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰੀਨਂਸ਼ਾਨਿਤਿ ਤ੍ਰਿਭਾਗਕਲ੍ਪਿਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪਕ੍ਵਂ ਘਤਮਣ੍ਡੇਨ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਤਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਕਤਸਞ੍ਜ੍ਞੇਨ ਯੂਸੇਣ ਸਹ ਆਤੁਰਾਯ ਰੋਗਿਣੇ ਓਦਨਂ ਭਕ੍ਤਮੁਚਿਤਂ ਤਣ੍ਡੁਲਾਂਸ਼ਤ੍ਰਯਕਤਂ ਭੋਕ੍ਤੁਂ ਵਿਤਰੇਦ੍ ਦਦ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯਾਦੌ “ਤ੍ਰਿਭਾਗਕਲਿਤਂ ਸਮ੍ਯਗਕਤੇਨਾਥ ਸਮ੍ਮਿਤਮ੍” ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪੁਸ੍ਤਕੇਸੁ ਪਾਠੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਸ ਚ ਨ ਪਠਨੀਯਃ, ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਿਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਃ ਸਰ੍ਵੈਰਪਿ ਪਰਿਹਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤੋ ਯਥੋਚਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਯਥੋਚਿਤਮਿਤਿ ਅਂਸ਼ਚਤੁਸ੍ਟਯਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਤਦੋਸਪ੍ਰਮਾਣੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਸਂਸ੍ਕਤੈਰਿਤ੍ਯਨ੍ਤਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਹੀਨਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਤਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਉਚਿਤਭਕ੍ਤਕਤਾਸ੍ਟਭਾਗਾਂ ਪੇਯਾਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਦਿਨੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਤ੍ ਜਰਣਕਾਲੋਚਿਤਾਦ੍ਭਕ੍ਤਾਤ੍ ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੇਨ ਕਤਾਮਤਿਪਕ੍ਵਤਣ੍ਡੁਲਾਵਯਵਾਂ ਮਣ੍ਡਰਹਿਤਾਂ ਵਿਲੇਪੀਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍; ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਤਤੀਯੇਨ੍ਨਕਾਲੇਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਲਵਣਸ੍ਵਚ੍ਛੇਨਾਕਤਮੁਦ੍ਗਯੂਸੇਣੋਚਿਤਾਦਰ੍ਧਭਾਗਤਣ੍ਡੁਲਕਤਂ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮੋਦਨਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਦਿਨੇ ਚਤੁਰ੍ਥੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਹਦ੍ਯੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੋਧਿਨਾ ਕਤਸਞ੍ਜ੍ਞੇਨ ਯੂਸੇਣੋਚਿਤਤਣ੍ਡੁਲਾਂਸ਼ਤ੍ਰਯਕਤਮੋਦਨਂ ਭੋਕ੍ਤੁਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍; ਤਤਸ੍ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਪਞ੍ਚਮੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਲਾਵੈਣਹਰਿਣਾਦੀਨਾਂ ਸੁਸਂਸ੍ਕਤਰਸੈਰਂਸ਼ਚਤੁਸ੍ਟਯਪ੍ਰਮਾਣਂ ਭਕ੍ਤਂ ਭੋਕ੍ਤੁਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਸਸ੍ਠੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਮਾਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਮਧ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਚ ਤਾਵਦਾਦੌ ਦ੍ਵਯੋਰਨ੍ਨਕਾਲਯੋਃ ਪੇਯਾਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਨ੍ਨਕਾਲਯੋਰ੍ਵਿਲੇਪਿਕਾਂ, ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਕਾਲਦ੍ਵਯੇਪ੍ਯਕਤਯੂਸਂ, ਚਤੁਰ੍ਥੇਹ੍ਨਿ ਕਾਲਦ੍ਵਯੇਪਿ ਕਤਯੂਸਂ, ਪਞ੍ਚਮੇਹ੍ਨਿ ਕਾਲਦ੍ਵਯੇਪਿ ਮਾਂਸਰਸਮਿਤ੍ਯਤਃ ਸਸ੍ਠੇਹ੍ਨਿ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਮਾਗਚ੍ਛੇਤ੍| ਉਤ੍ਤਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਚ ਤਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਥਮੇਹ੍ਨਿ ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਨ੍ਨਕਾਲਯੋਃ ਪੇਯਾਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਪ੍ਰਥਮੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਪੇਯਾਂ, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਵਿਲੇਪਿਕਾਂ; ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਨ੍ਨਕਾਲਯੋਰ੍ਵਿਲੇਪਿਕਾਂ; ਚਤੁਰ੍ਥੇਹ੍ਨਿ ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਨ੍ਨਕਾਲਯੋਰਕਤਯੂਸਂ; ਪਞ੍ਚਮੇਹ੍ਨਿ ਪ੍ਰਥਮੇਨ੍ਨਕਾਲੇਕਤਯੂਸਂ, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਕਤਯੂਸਂ; ਸਸ੍ਠੇਹ੍ਨਿ ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਨ੍ਨਕਾਲਯੋਃ ਕਤਯੂਸਂ; ਸਪ੍ਤਮੇਹ੍ਨਿ ਦ੍ਵਯੋਰਪ੍ਯਨ੍ਨਕਾਲਯੋਰ੍ਮਾਂਸਰਸਂ; ਅਸ੍ਟਮੇਹ੍ਨਿ ਪ੍ਰਥਮੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਮਾਂਸਰਸਮ੍, ਅਤੋਸ੍ਟਮਦਿਵਸਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਮਾਹਰੇਤ੍| ਗਯੀ ਤੁ ਹੀਨਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਪ੍ਰਥਮੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਉਚਿਤਤਣ੍ਡੁਲਾਸ੍ਟਭਾਗਕਤਾ ਪੇਯਾ, ਦ੍ਵਿਤੀਯੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਤੂਚਿਤਤਣ੍ਡੁਲਚਤੁਰ੍ਥਭਾਗਕਤਾ ਵਿਲੇਪੀ, ਤਤੀਯੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਤੂਚਿਤਤਣ੍ਡੁਲਾਰ੍ਧਭਾਗਕਤੇਨ ਭਕ੍ਤੇਨ ਸਹ ਦਕਲਾਵਣਿਕੋ ਯੂਸੋ ਰਸੋ ਵਾ ਯਥਾਦੋਸਂ, ਚਤੁਰ੍ਥੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਤੂਚਿਤਤਣ੍ਡੁਲਭਾਗਤ੍ਰਯਕਤੇਨ ਭਕ੍ਤੇਨ ਸਹ ਕਤਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਯੂਸਃ ਪਿਪ੍ਪਲੀਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਸਿਦ੍ਧਃ ਕਤੋ ਰਸੋ ਵਾ ਯਥਾਦੋਸਂ, ਤਤੋ ਯਥੋਚਿਤਂ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਭਕ੍ਤਂ ਸੁਸਂਸ੍ਕਤੇਨ ਰਸੇਨ ਯੂਸੇਣ ਵਾ ਦੇਯਮਿਤਿ ਤਤੀਯੇ ਦਿਨੇ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਮ੍| ਏਵਂ ਮਧ੍ਯਮੋਤ੍ਤਮਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਪੇਯਾਦੀਨਾਂ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਕਾਲਦਾਨੇਨ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਪਞ੍ਚਮੇ ਸਪ੍ਤਮੇ ਚ ਦਿਨੇ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ- “ਪੇਯਾਂ ਵਿਲੇਪੀਮਕਤਂ ਕਤਂ ਚ ਯੂਸਂ ਰਸਂ ਤ੍ਰੀਨੁਭਯਂ ਤਥੈਕਮ੍| ਕ੍ਰਮੇਣ ਸੇਵੇਤ ਨਰੋਨ੍ਨਕਾਲਾਨ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਮਧ੍ਯਾਵਰਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸ਼ੁਦ੍ਧਃ” (ਵਾ.ਸੂ. ਅ.੧੮)- ਇਤਿ||੭-੧੧||-
Adhikarana 6 (12) · Śloka 13
ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮੇਸ੍ਵੇਸੁ ਵਿਰੇਕੇਸੁ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੧੨||
ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਗੁਣਃ ਸਮ੍ਯਗਾਹਾਰਸ੍ਯ ਕ੍ਰਮਸ੍ਤ੍ਵਯਮ੍ |੧੩|
View original
हीनमध्योत्तमेष्वेषु विरेकेषु प्रकीर्तितः ||१२||
एकद्वित्रिगुणः सम्यगाहारस्य क्रमस्त्वयम् |१३|
ਉਕ੍ਤਮੇਵਾਨੁਕ੍ਰਮਂ ਨਿਯਮਯਨ੍ਨਾਹ- ਹੀਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਪਰਿਸ੍ਰੁਤੇ ਹੀਨੋ ਵਿਰੇਕਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮ ਏਕੈਕਮਨ੍ਨਕਾਲਂ ਦੇਯਃ; ਅਰ੍ਧਾਢਕੇ ਪਰਿਸ੍ਰੁਤੇ ਮਧ੍ਯੋ ਵਿਰੇਕਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੇਯਾਦਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵਾਵਨ੍ਨਕਾਲੌ ਦੇਯਃ; ਆਢਕੇ ਪਰਿਸ੍ਰੁਤੇ ਉਤ੍ਤਮੋ ਵਿਰੇਕਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੇਯਾਦਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰੀਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਨ੍ਨਕਾਲਾਨ੍ ਦੇਯਃ| ਏਸੁ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਸੁ ਹੀਨਾਦਿਵਿਰੇਕੇਸੁ ਹਤਦੋਸਮਾਨਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਏਕਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਗੁਣੋਯਮਾਹਾਰਕ੍ਰਮਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ; ਤਤੋ ਮਿਥ੍ਯਾਹੀਨਾਤਿਯੋਗੇਨਾਸਮ੍ਯਗਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਹੀਨੇ ਵਿਰੇਕੇ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰਨ੍ਨਕਾਲੈਃ ਸਾਯਮ੍ਪ੍ਰਾਤਿਕਭੋਜਨਾਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵ੍ਯਹਂ, ਮਧ੍ਯੇ ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣੇਨ ਚਤੁਰਹਂ, ਉਤ੍ਤਮੇ ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣੇਨ ਸਡਹਮਿਤਿ||੧੨||-
Adhikarana 7 (13) · Śloka 14
ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਾਨ੍ਮਦ੍ਯਨਿਤ੍ਯਾਨ੍ ਹੀਨਵਿਸ਼ੋਧਿਤਾਨ੍ ||੧੩||
ਪੇਯਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਯੇਤ੍ਤੇਸਾਂ ਤਰ੍ਪਣਾਦਿਕ੍ਰਮੋ ਹਿਤਃ |੧੪|
View original
कफपित्ताधिकान्मद्यनित्यान् हीनविशोधितान् ||१३||
पेयाऽभिष्यन्दयेत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः |१४|
ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਵਿਸਯੇ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਨਿਸੇਧਮਾਹ- ਕਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਾਸ੍ਤਥਾ ਮਦ੍ਯਨਿਤ੍ਯਾਸ੍ਤਾਨ੍ ਹੀਨਵਿਸ਼ੋਧਿਤਾਨ੍ ਪੇਯਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਯੇਤ੍ ਅਭਿਸ੍ਯਣ੍ਣਸ੍ਰੋਤਸ੍ਕਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਅਤਸ੍ਤੇਸਾਂ ਹੀਨਸ਼ੋਧਿਤਾਨਾਂ ਤਰ੍ਪਣਾਦਿਕ੍ਰਮੋ ਹਿਤਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮੇਨ੍ਨਕਾਲੇ ਤਰ੍ਪਣਂ ਲਾਜਸਕ੍ਤੁਭਿਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਤੋ ਯੂਸਭਕ੍ਤਾਦਿਕਮਿਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਚੋਕ੍ਤਂ- “ਸ੍ਰੁਤਾਲ੍ਪਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਮਦ੍ਯਪਂ ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕਮ੍| ਪੇਯਾਂ ਨ ਪਾਯਯੇਤ੍” (ਵਾ.ਸੂ.ਅ.੧੮)- ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ ਤਰ੍ਪਣਾਦਿਕ੍ਰਮਸ੍ਵੀਕਾਰੇ ਹੀਨਵਿਰੇਕੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਸ੍ਯ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਸ੍ਯ ਨੈਰਰ੍ਥਕ੍ਯਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਮਦ੍ਯਨਿਤ੍ਯੌ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਹੀਨਵਿਰੇਕੇ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮ ਇਤਿ||੧੩||-
Adhikarana 8 (14) · Śloka 15
ਵੇਦਨਾਲਾਭਨਿਯਮਸ਼ੋਕਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਹੇਤੁਭਿਃ ||੧੪||
ਨਰਾਨੁਪੋਸਿਤਾਂਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਦੁਪਾਚਰੇਤ੍ |੧੫|
View original
वेदनालाभनियमशोकवैचित्त्यहेतुभिः ||१४||
नरानुपोषितांश्चापि विरिक्तवदुपाचरेत् |१५|
ਇਦਾਨੀਮਸ਼ੁਦ੍ਧੇਪਿ ਕ੍ਵਚਿਦਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਹੇਤੌ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਾਰ੍ਥਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨੋਕ੍ਤਸਂਸਰ੍ਜਨਾਨੁਕ੍ਰਮਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵੇਦਨਾਲਾਭਨਿਯਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਦਨਾਯਾ ਲਾਭੋ ਵੇਦਨਾਲਾਭਃ, ਅਲਾਭ ਇਸ੍ਟਸ੍ਯੇਤਿ ਕੇਚਿਦਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਲਾਭੋਨਿਸ੍ਟਸ੍ਯੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਨਿਯਮ ਉਪਵਾਸਾਦਿਃ, ਵੈਚਿਤ੍ਤ੍ਯਮ੍ ਉਨ੍ਮਾਦਾਦਿਃ, ਏਤੈਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰੁਪੋਸਿਤਾਨ੍ਨਰਾਨ੍ ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਦੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਲਙ੍ਘਨਮਾਨੇਨ ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਭਿਹਿਤੇਨ ਦ੍ਵ੍ਯਹਂ ਚਤੁਰਹਂ ਸਡਹਮੇਵਾਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਜਨਮ੍||੧੪||-
Adhikarana 9 (15-16) · Śloka 16
ਆਢਕਾਰ੍ਧਾਢਕਪ੍ਰਸ੍ਥਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਹ੍ਯੇਸਾ ਵਿਰੇਚਨੇ ||੧੫||
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਰੇਕਸ੍ਯ ਨ ਤਾਮਿਚ੍ਛਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦਃ |
ਏਕੋ ਵਿਰੇਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਤੋ ਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ ||੧੬||
View original
आढकार्धाढकप्रस्थसङ्ख्या ह्येषा विरेचने ||१५||
श्लेष्मान्तत्वाद्विरेकस्य न तामिच्छति तद्विदः |
एको विरेकः श्लेष्मान्तो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन ||१६||
ਪ੍ਰਾਕ੍ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਪ੍ਰਸ੍ਥਾਰ੍ਧਾਢਕਾਦਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯਾ ਵਿਰੇਕੈਕਵਿਸਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਕਾਰਣਮੁਖੇਨ ਨਿਰਾਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਆਢਕਾਰ੍ਧਾਢਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਗ੍ਨ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਸਮ੍ਪ੍ਲਵਾਦਤ੍ਯਰ੍ਥਮਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਹੇਤੌ ਵਿਰੇਚਨ ਏਵਾਢਕਾਦਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾ, ਵਮਨਾਸ੍ਥਾਪਨਯੋਸ੍ਤ੍ਵਗ੍ਨ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨਭਿਭਵੇਨ ਤਾਦਸ਼ਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਭਾਵਾਨ੍ਮਾਨਨਿਯਮੋ ਨਾਸ੍ਤਿ; ਅਤ ਏਵ ਤਦਹਰੇਵ ਵਮਨੇ ਕੁਲਤ੍ਥਮੁਦ੍ਗਯੂਸਭੋਜਨਂ, ਆਸ੍ਥਾਪਨੇ ਮਾਂਸਰਸਭੋਜਨਮਨੁਵਾਸਨਂ ਚ| ਏਤਨ੍ਮਤਂ ਨਿਰਸ੍ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃ- ਵਿਰੇਚਨਂ ਨਿਃਸ਼ੇਸਪਿਤ੍ਤਨਿਰ੍ਹਰਣਾਯ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਨਿਃਸ਼ੇਸਪਿਤ੍ਤਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਚ ਤਦੈਵਾਨੁਮੀਯਤੇ ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ ਪਰਦੇਸ਼ਸ੍ਥ ਆਮਰੂਪਃ ਕਫਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ; ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਫਾਨ੍ਤਿਕਤ੍ਵਾਨ੍ਦ੍ਵਿਰੇਕਸ੍ਯ ਤਾਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਦਿਕਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਵਿਰੇਚਨਵਿਦੋ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਏਤੇਨ ਵੈਗਿਕੋਪਿ ਨਿਰਾਕਤਃ, ਲੈਙ੍ਗਿਕਃ ਪੁਨਰੇਕਾਨ੍ਤੇਨ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧ ਏਵ| ਯਤੋ ਲੈਙ੍ਗਿਕੇਪਿ ਕਫਾਨ੍ਤਿਕਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ| ਤਥਾਚ- ‘ਵਮਨੇ ਪ੍ਰਸੇਕੌਸਧਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਏਵਮੇਵ ਵਿਰੇਚਨੇ ਪੁਰੀਸਪਿਤ੍ਤੌਸਧਕਫਾ’ ਇਤਿ| ਅਤੋ ਵੈਗਿਕਮਾਨਿਕੌ ਵਿਰੇਕੌ ਗੌਣਤਯਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤੌ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਬਾਲਵਦ੍ਧਾਦ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੌ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੌ| ਮੁਖ੍ਯਃ ਪੁਨਰੇਕਃ ਕਫਾਨ੍ਤਿਕ ਏਵੇਤ੍ਯਾਹ- ਏਕੋ ਵਿਰੇਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋਸ੍ਤੀਤਿ ਤਤੀਯਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਕਾ ਕਥਾ, ਏਵਂ ਵਮਨਮਪ੍ਯੇਕਮੇਵ| ਤਥਾਚ ਭੋਜਃ,- “ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਤਿਮਤਾ ਨਿਤ੍ਯਮਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪਰਿਰਕ੍ਸਤਾ| ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਂ ਵਮਨਂ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਂ ਕਫਾਨ੍ਤਂ ਚ ਵਿਰੇਚਨਮ੍”- ਇਤਿ||੧੫-੧੬||
Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18
ਬਲਂ ਯਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ |
ਤਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਰਮਮੇਕਂ ਤੁ ਬਲਸ੍ਥਃ ਸਕਦਾਚਰੇਤ੍ ||੧੭||
ਦ੍ਵਿਰਾਚਰੇਨ੍ਮਧ੍ਯਬਲਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾਰਾਨ੍ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਤਥਾ |
ਕੇਚਿਦੇਵਂ ਕ੍ਰਮਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਮਨ੍ਦਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਗ੍ਨਿਸੁ ||੧੮||
View original
बलं यत्त्रिविधं प्रोक्तमतस्तत्र क्रमस्त्रिधा |
तत्रानुक्रममेकं तु बलस्थः सकृदाचरेत् ||१७||
द्विराचरेन्मध्यबलस्त्रीन् वारान् दुर्बलस्तथा |
केचिदेवं क्रमं प्राहुर्मन्दमध्योत्तमाग्निषु ||१८||
ਏਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਜਨਤ੍ਰਿਤ੍ਵਮਪਿ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ਤਰੇਣੈਵਾਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਜਨਤ੍ਰਿਤ੍ਵਂ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਬਲਂ ਯਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਮਤ੍ਰੋਪਚਯਲਕ੍ਸਣਮੇਵ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੇਕ ਏਵ ਵਿਰੇਕ ਉਪਵਰ੍ਣਿਤਃ, ਅਤਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧ ਆਹਾਰਕ੍ਰਮੋ ਬਲਂ ਯਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧੇਪਿ ਬਲੇ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਪ੍ਯਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਜਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ; ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਨੁਕ੍ਰਮਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੈਵ ਮਤਾਨ੍ਤਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕੇਚਿਦੇਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੭-੧੮||
Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20
ਸਂਸਰ੍ਗੇਣ ਵਿਵਦ੍ਧੇਗ੍ਨੌ ਦੋਸਕੋਪਭਯਾਦ੍ਭਜੇਤ੍ |
ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤੌ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਲਵਣਾਨ੍ ਕਟੁਕਂ ਤਤਃ ||੧੯||
ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਨ੍ ਭੂਯਃ ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤਾਵਤਃ ਪਰਮ੍ |
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ ਰਸਾਂਸ਼੍ਚੈਵ ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਤਃ ||੨੦||
View original
संसर्गेण विवृद्धेऽग्नौ दोषकोपभयाद्भजेत् |
प्राक् स्वादुतिक्तौ स्निग्धाम्ललवणान् कटुकं ततः ||१९||
स्वाद्वम्ललवणान् भूयः स्वादुतिक्तावतः परम् |
स्निग्धरूक्षान् रसांश्चैव व्यत्यासात् स्वस्थवत्ततः ||२०||
ਅਤਃ ਪਰਂ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਕਤਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਰਸਾਵਚਾਰਣਕ੍ਰਮਮਾਹ- ਸਂਸਰ੍ਗੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਜਨਕ੍ਰਮਵਿਵਦ੍ਧੇਗ੍ਨੌ ਦੋਸਕੋਪਭਯਾਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਨ੍, ਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਨ੍ ਰਸਾਨ੍, ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍, ਏਵਮਤ੍ਰੋਕ੍ਤਪਰਿਪਾਟ੍ਯਾ ਭਜੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਗ੍ਨਿਹੇਤੁਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਵਜਯਾਰ੍ਥਮਗ੍ਨੇਃ ਸਮੀਕਰਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤਕੌ, ਤਤੋ ਵਾਤਕਫਾਵਜਯਾਰ੍ਥਮਗ੍ਨੇਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਂ ਚ ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸਾਦਿਤਿ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਰਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾਨ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਾਨ੍| ਤਤਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਜਨਿਤਪਿਤ੍ਤਵਾਤਾਵਜਯਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤੌ, ਤਤੋ ਭੂਯਃ ਕਸਾਯਕਟੁਕੌ, ਤਤੋਨ੍ਯੋਨ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਰਸਾਨਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਯੋਰ੍ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸਾਦੁਪਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਗੋ ਭਵੇਤ੍| ਵਦ੍ਧਵਾਗ੍ਭਟਸ੍ਤ੍ਵਾਹ- “ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਮਧੁਰਹਦ੍ਯਾਨਿ ਤਤੋਮ੍ਲਲਵਣੌ ਰਸੌ| ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤੌ ਤਤੋ ਭੂਯਃ ਕਸਾਯਕਟੁਕੌ ਤਤਃ||ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾਨਾਂ ਰਸਾਨਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਯੋਃ| ਵ੍ਯਤ੍ਯਾਸਾਦੁਪਯੋਗੇਨ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਨਯੇਤ੍”||੧੯-੨੦||
Adhikarana 12 (21) · Śloka 21
ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤੋ ਵਾ ਵਾਨ੍ਤੋ ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕੇਵਲਮ੍ |
ਸ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਮਨੁਜੋ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਲਘੁ ਭੋਜਨਮ੍ ||੨੧||
View original
केवलं स्नेहपीतो वा वान्तो यश्चापि केवलम् |
स सप्तरात्रं मनुजो भुञ्जीत लघु भोजनम् ||२१||
ਪਞ੍ਚਕਰ੍ਮਾਙ੍ਗਯੋਰੇਵ ਸ੍ਨੇਹਵਮਨਯੋਰ੍ਯਥੋਕ੍ਤਾਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਜਨਨਿਯਮੋ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕੇਵਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਰੋਗਸਂਸ਼ਮਨਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਪੀਤਸ੍ਨੇਹਃ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਃ, ਤਥਾ ਵਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਅਜੀਰ੍ਣਭੁਕ੍ਤਾਦਿਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਕਤਵਮਨਃ| ਲਘੁਭੋਜਨਂ ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਤਤੋਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤੇਨੈਵ ਵਿਧਾਨੇਨ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦੀਨਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍||੨੧||
Adhikarana 13 (22) · Śloka 22
ਕਤਃ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧੋ ਯਸ੍ਯ ਕਤਂ ਯਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ੋਧਨਮ੍ |
ਸ ਨਾ ਪਰਿਹਰੇਨ੍ਮਾਸਂ ਯਾਵਦ੍ਵਾ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍ ||੨੨||
View original
कृतः सिराव्यधो यस्य कृतं यस्य च शोधनम् |
स ना परिहरेन्मासं यावद्वा बलवान् भवेत् ||२२||
ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੇਕਵਾਕ੍ਯੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵਯੋਃ ਕਤਸਿਰਾਵ੍ਯਧਵਿਰਿਕ੍ਤਯੋਃ ਪਰਿਹਾਰਕਾਲਂ ਗੌਰਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਤਃ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧੋ ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਯ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਃ ਕਤਃ, ਯਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ੋਧਨਂ ਵਿਰੇਚਨਾਖ੍ਯਂ ਕਤਂ, ਤਸ੍ਯੋਭਯਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੋਧਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਕਤਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਾਹਾਰਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦਿਰਸਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮਵਿਪਰ੍ਯਯਾਭ੍ਯਾਮੁਪਸੇਵਯਾ ਰਸਸ੍ਯ ਸ਼ਨੈਃ ਸ਼ਨੈਰ੍ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਨੁਕ੍ਰਮਤੋ ਮਾਸੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰਤ੍ਵਾਚ੍ਛਨੈਰ੍ਬਲਾਵਾਪ੍ਤਿਰੁਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ; ਅਤ ਉਕ੍ਤਂ- ਸ ਨਾ ਪਰਿਹਰੇਨ੍ਮਾਸਮਿਤਿ| ਨਾ ਪੁਰੁਸੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਕਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਕਸ੍ਯਚਿਦਤ੍ਯਨ੍ਤਕ੍ਸੀਣਾਗ੍ਨੇਰ੍ਜਲਸਨ੍ਤਾਨਵਦ੍ਰਸਪ੍ਰਸਰਣੇਨ ਮਾਸਾਨਨ੍ਤਰਮਪਿ ਬਲਲਾਭਃ, ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸਨ੍ਤਾਨਵਦ੍ਰਸਪ੍ਰਸਰਣੇਨ ਮਾਸਾਦਰ੍ਵਾਗਪਿ ਬਲਲਾਭਃ ਸ੍ਯਾਦਤ ਉਕ੍ਤਂ- ਯਾਵਦ੍ਵਾ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵੇਦਿਤਿ||੨੨||
Adhikarana 14 (23) · Śloka 23
ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਪਰਿਹਰੇਦੇਕੈਕਂ ਬਸ੍ਤਿਮਾਤੁਰਃ |
ਤਤੀਯੇ ਤੁ ਪਰੀਹਾਰੇ ਯਥਾਯੋਗਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ||੨੩||
View original
त्र्यहं त्र्यहं परिहरेदेकैकं बस्तिमातुरः |
तृतीये तु परीहारे यथायोगं समाचरेत् ||२३||
ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਾਦਿਸੁ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੋਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਗਕਾਲਨਿਯਮਃ, ਬਸ੍ਤੌ ਤੁ ਤਾਦਸ਼ੋ ਨਿਯਮੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਕਥਂ? ਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਬਸ੍ਤੇਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ੀਲਨਾਤ੍; ਤਦੁਕ੍ਤਂ- ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਾਸ੍ਟਦਸ਼ਕਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ; ਅਤ ਏਕੈਕਂ ਬਸ੍ਤਿਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਨਿਯਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕੈਕਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਸੇਵਿਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਂ ਪਰਿਹਰੇਤ੍| ਤਤੀਯੇ ਤੁ ਪਰੀਹਾਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਰੀਹਾਰੇ ਕਤੇ ਸਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਚਤੁਰ੍ਥਪਞ੍ਚਮਦਿਵਸਾਦੌ, ਯਥਾਯੋਗਂ ਯੋਗਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਰੂਢਾਨੁਵਾਸਿਤਯੋਗਲਕ੍ਸਣਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ, ਸਮਾਚਰੇਦ੍ਯਥਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੁਪਸੇਵੇਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਏਕੈਕਂ ਬਸ੍ਤਿਮਨੁਵਾਸਨਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰੀਣਿ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯਹਾਨਿ ਪਰਿਹਰੇਤ੍, ਤਤੀਯੇ ਤੁ ਬਸ੍ਤੌ ਗਤੇ ਤਤੀਯਾਦਨੁਵਾਸਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਯਥਾਯੋਗਂ ਯਥਾਵਸ੍ਥਮਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਵੇਕ੍ਸ੍ਯ, ਚਤੁਃਪਞ੍ਚਦਿਵਸਾਨਨ੍ਤਰੀਕਤ੍ਯ, ਅਨੁਵਾਸਨਂ ਯੋਜਨੀਯਮ੍||੨੩||
Adhikarana 15 (24) · Śloka 24
ਤੈਲਪੂਰ੍ਣਾਮਮਦ੍ਭਾਣ੍ਡਸਧਰ੍ਮਾਣੋ ਵ੍ਰਣਾਤੁਰਾਃ |
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੁਦ੍ਧਾਕ੍ਸਿਰੋਗਾਰ੍ਤਾ ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਿਣਸ਼੍ਚ ਯੇ ||੨੪||
View original
तैलपूर्णाममृद्भाण्डसधर्माणो व्रणातुराः |
स्निग्धशुद्धाक्षिरोगार्ता ज्वरातीसारिणश्च ये ||२४||
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਮਾਨਧਰ੍ਮਿਣੋਨ੍ਯਾਨਪਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨਾਹ- ਤੈਲਪੂਰ੍ਣਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਤੈਲਪੂਰ੍ਣਮਪਕ੍ਵਮਦ੍ਭਾਜਨਮਯਤ੍ਨੈਨ ਚਾਲ੍ਯਮਾਨਂ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਵਦਯਤ੍ਨੇਨੋਪਚਰ੍ਯਮਾਣਾ ਵ੍ਰਣਾਤੁਰਾਦਯੋਵਸ੍ਥਾਨ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਤਸ੍ਮਾਦੇਤੇਪਿ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਵਦੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਾ ਇਤਿ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਃ||੨੪||
Adhikarana 16 (25-37) · Śloka 37
ਕ੍ਰੁਧ੍ਯਤਃ ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ |
ਆਯਾਸ੍ਯਤਃ ਸ਼ੋਚਤੋ ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਵਿਭ੍ਰਮਮਚ੍ਛਤਿ ||੨੫||
ਮੈਥੁਨੋਪਗਮਾਦ੍ਧੋਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਪ੍ਨੋਤਿ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ |
ਆਕ੍ਸੇਪਕਂ ਪਕ੍ਸਘਾਤਮਙ੍ਗਪ੍ਰਗ੍ਰਹਮੇਵ ਚ ||੨੬||
ਗੁਹ੍ਯਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸੌ ਚ ਦਾਰੁਣੌ |
ਰੁਧਿਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਚ੍ਚਾਪਿ ਸਰਜਸ੍ਕਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੭||
ਲਭਤੇ ਚ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਕਫਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ |
ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਂ ਪਾਣ੍ਡੁਤਾਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ ||੨੮||
ਮੋਹਂ ਸਦਨਮਙ੍ਗਾਨਾਮਵਿਪਾਕਂ ਤਥਾਰੁਚਿਮ੍ |
ਤਮਸਾ ਚਾਭਿਭੂਤਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵਪ੍ਨਮੇਵਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ||੨੯||
ਉਚ੍ਚੈਃ ਸਮ੍ਭਾਸਣਾਦ੍ਵਾਯੁਃ ਸ਼ਿਰਸ੍ਯਾਪਾਦਯੇਦ੍ਰੁਜਮ੍ |
ਆਨ੍ਧ੍ਯਂ ਜਾਡ੍ਯਮਜਿਘ੍ਰਤ੍ਵਂ ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਮੂਕਤਾਂ ਤਥਾ ||੩੦||
ਹਨੁਮੋਕ੍ਸਮਧੀਮਨ੍ਥਮਰ੍ਦਿਤਂ ਚ ਸੁਦਾਰੁਣਮ੍ |
ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਨਿਮੇਸਂ ਵਾ ਤਸ੍ਣਾਂ ਕਾਸਂ ਪ੍ਰਜਾਗਰਮ੍ ||੩੧||
ਲਭਤੇ ਦਨ੍ਤਚਾਲਂ ਚ ਤਾਂਸ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ |
ਯਾਨਯਾਨੇਨ ਲਭਤੇ ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮਾਨ੍ ||੩੨||
ਤਥੈਵਾਙ੍ਗਗ੍ਰਹਂ ਘੋਰਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ |
ਚਿਰਾਸਨਾਤ੍ਤਥਾ ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਛ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਭਵਤਿ ਵੇਦਨਾ ||੩੩||
ਅਤਿਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਾਦ੍ਵਾਯੁਰ੍ਜਙ੍ਘਯੋਃ ਕੁਰੁਤੇ ਰੁਜਃ |
ਸਕ੍ਥਿਪ੍ਰਸ਼ੋਸਂ ਸ਼ੋਫਂ ਵਾ ਪਾਦਹਰ੍ਸਮਥਾਪਿ ਵਾ ||੩੪||
ਸ਼ੀਤਸਮ੍ਭੋਗਤੋਯਾਨਾਂ ਸੇਵਾ ਮਾਰੁਤਵਦ੍ਧਯੇ |
ਤਤੋਙ੍ਗਮਰ੍ਦਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਸ਼ੂਲਾਧ੍ਮਾਨਪ੍ਰਵੇਪਕਾਃ ||੩੫||
ਵਾਤਾਤਪਾਭ੍ਯਾਂ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਜ੍ਵਰਂ ਚਾਪਿ ਸਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ |
ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਨ੍ਮਤ੍ਯੁਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਵਾ ਘੋਰਮਚ੍ਛਤਿ ||੩੬||
ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਭੋਜਨਂ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਬਲਵਰ੍ਣਮਸਂਸ਼ਯਮ੍ |
ਅਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਃ ਪਸ਼ੁਵਦ੍ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਯੇਪ੍ਰਮਾਣਤਃ |
ਰੋਗਾਨੀਕਸ੍ਯ ਤੇ ਮੂਲਮਜੀਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੩੭||
View original
क्रुध्यतः कुपितं पित्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्रवान् |
आयास्यतः शोचतो वा चित्तं विभ्रममृच्छति ||२५||
मैथुनोपगमाद्धोरान् व्याधीनाप्नोति दुर्मतिः |
आक्षेपकं पक्षघातमङ्गप्रग्रहमेव च ||२६||
गुह्यप्रदेशे श्वयथुं कासश्वासौ च दारुणौ |
रुधिरं शुक्रवच्चापि सरजस्कं प्रवर्तते ||२७||
लभते च दिवास्वप्नात्तांस्तान् व्याधीन् कफात्मकान् |
प्लीहोदरं प्रतिश्यायं पाण्डुतां श्वयथुं ज्वरम् ||२८||
मोहं सदनमङ्गानामविपाकं तथाऽरुचिम् |
तमसा चाभिभूतस्तु स्वप्नमेवाभिनन्दति ||२९||
उच्चैः सम्भाषणाद्वायुः शिरस्यापादयेद्रुजम् |
आन्ध्यं जाड्यमजिघ्रत्वं बाधिर्यं मूकतां तथा ||३०||
हनुमोक्षमधीमन्थमर्दितं च सुदारुणम् |
नेत्रस्तम्भं निमेषं वा तृष्णां कासं प्रजागरम् ||३१||
लभते दन्तचालं च तांस्तांश्चान्यानुपद्रवान् |
यानयानेन लभते छर्दिमूर्च्छाभ्रमक्लमान् ||३२||
तथैवाङ्गग्रहं घोरमिन्द्रियाणां च विभ्रमम् |
चिरासनात्तथा स्थानाच्छ्रोण्यां भवति वेदना ||३३||
अतिचङ्क्रमणाद्वायुर्जङ्घयोः कुरुते रुजः |
सक्थिप्रशोषं शोफं वा पादहर्षमथापि वा ||३४||
शीतसम्भोगतोयानां सेवा मारुतवृद्धये |
ततोऽङ्गमर्दविष्टम्भशूलाध्मानप्रवेपकाः ||३५||
वातातपाभ्यां वैवर्ण्यं ज्वरं चापि समाप्नुयात् |
विरुद्धाध्यशनान्मृत्युं व्याधिं वा घोरमृच्छति ||३६||
असात्म्यभोजनं हन्याद्बलवर्णमसंशयम् |
अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः |
रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि ||३७||
ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਸੁ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਾਦਿਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਪਰਿਹਾਰ੍ਯਾਣਾਮਪਰਿਹਾਰੇਣ ਕਿਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਕ੍ਰੁਧ੍ਯਤਃ ਕੁਪਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਂਸ੍ਤਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਦਾਹਪਿਪਾਸਾਪ੍ਰਭਤੀਨ੍| ਆਯਾਸ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਭ੍ਰਮਂ ਵਿਵਿਧਂ ਭ੍ਰਮਂ ਸਮ੍ਮੋਹਮਦਾਪਸ੍ਮਾਰੋਨ੍ਮਾਦਾਦਿਕਂ ਮਾਨਸਂ ਵਿਕਾਰਮ੍| ਮੈਥੁਨੋਪਗਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਨੇਵ ਘੋਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਵਿਵਣ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਆਕ੍ਸੇਪਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਭਤੇ ਚ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਤ੍ਤਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜਿਘ੍ਰਤ੍ਵਂ ਗਨ੍ਧਾਜ੍ਞਤਾ| ਮੂਕਤਾਮ੍ ਅਵਾਕ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਅਧਿਮਨ੍ਥੋ ਦਸ੍ਟਿਰੋਗਃ| ਯਾਨਯਾਨੇਨ ਲਭਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਨਯਾਨੇਨਾਸ਼੍ਵਾਦਿਗਮਨੇਨ ਰਥਾਚ੍ਚ| ਚਿਰਾਸਨਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਨਂ ਸ੍ਥਿਤਿਭਵਨਮ੍| ਸ੍ਥਾਨਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵੀਭਵਨਮ੍| ਅਤਿਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਂ ਪਰਿਭ੍ਰਮਣਮ੍| ‘ਸ਼ੋਫਂ ਵਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸ੍ਵਾਪਂ ਵਾ’ ਇਤਿ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਸ਼ੀਤਸਮ੍ਭੋਗਤੋਯਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮ੍ਭੋਗਃ ਸ੍ਰਕ੍ਚਨ੍ਦਨਾਦੀਨਾਮੁਪਭੋਗਃ| ਗਯੀ ਤੁ ‘ਸ਼ੀਤਸਮ੍ਭੋਗਤੋਯਾਨਾਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸ਼ੀਤਭੋਜਨਤੋਯਾਨਾਂ ਇਤਿ ਪਠਤਿ| ਵਾਤਾਤਪਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਾਤਾਦ੍ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ, ਆਤਪਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਜ੍ਜ੍ਵਰਃ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਨ੍ਮਤ੍ਯੁਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਯੋਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਭੋਜਨਂ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼ਨਮ੍, ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਮਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਂ, ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਮਰਣਂ ਭਯਾਵਹੋ ਰੋਗੋ ਵਾ| ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਭੋਜਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇ ਅਨਾਤ੍ਮਵਨ੍ਤਃ ਪੁਰੁਸਾ ਅਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ਪਸ਼ੁਵਦ੍ਭੁਞ੍ਜਤੇ ਤੇ ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ; ਅਜੀਰ੍ਣਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍ ਆਮਵਿਦਗ੍ਧਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧਭੇਦੇਨ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ, ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਰਸਾਜੀਰ੍ਣਂ ਪਰਿਗਹ੍ਯਤੇ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ? ਰੋਗਾਨੀਕਸ੍ਯ ਰੋਗਸਮੂਹਸ੍ਯ ਮੂਲਮ੍| ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਸੁ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸੁ ਆਯਾਸਸ਼ੋਕਾਭ੍ਯਾਮੇਕੈਕਾ, ਚਿਰਾਸਨਸ੍ਥਾਨਾਭ੍ਯਾਮਪ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਸ਼ੀਤਸਮ੍ਭੋਗਤੋਯਾਨਾਂ ਸੇਵਯਾ ਪੁਨਰੇਕੈਕਾ, ਵਾਤਾਤਪਾਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵੇ, ਤਥਾ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵੇ, ਅਨ੍ਯਾਃ ਸੁਬੋਧਾਃ, ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼||੨੫-੩੭||
Adhikarana 17 (38) · Śloka 38
ਵ੍ਯਾਪਦਾਂ ਕਾਰਣਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸ੍ਵੇਤਾਸੁ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ |
ਪ੍ਰਯਤੇਤਾਤੁਰਾਰੋਗ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ||੩੮||
View original
व्यापदां कारणं वीक्ष्य व्यापत्स्वेतासु बुद्धिमान् |
प्रयतेतातुरारोग्ये प्रत्यनीकेन हेतुना ||३८||
ਤਾਸੁ ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵ੍ਯਾਪਦਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਪਦਾਮ੍ ਉਪਦ੍ਰਵਾਣਾਂ, ਕਾਰਣਂ ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਕ੍ਰੋਧਾਦਿਕਂ, ਸਨ੍ਨਿਕਸ੍ਟਂ ਪਿਤ੍ਤਾਦਿਕਂ, ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਉਪਲਭ੍ਯ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਕਾਰਣਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੇਨ ਉਪਦ੍ਰਵਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੇਨ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੇਨ ਵਾ| ਅਤ ਏਵ ਬੁਦ੍ਧਿਮਦ੍ਗ੍ਰਹਣਂ, ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਭਿਸਗਾਤੁਰਾਰੋਗ੍ਯਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ||੩੮||
Adhikarana 18 (39) · Śloka 39
ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਾਨ੍ਤੈਰ੍ਹਰਿਣੈਣਲਾਵਕਾਃ ਸ਼ਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸੇਵ੍ਯਃ ਸਮਯੂਰਤਿਤ੍ਤਿਰੀਃ |
ਸਸਸ੍ਟਿਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪੁਰਾਣਸ਼ਾਲਯਸ੍ਤਥੈਵ ਮੁਦ੍ਗਾ ਲਘੁ ਯਚ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ||੩੯||
View original
विरिक्तवान्तैर्हरिणैणलावकाः शशश्च सेव्यः समयूरतित्तिरीः |
सषष्टिकाश्चैव पुराणशालयस्तथैव मुद्गा लघु यच्च कीर्तितम् ||३९||
ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯਭੋਜਨਂ ਬਲਵਰ੍ਣਹਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ, ਤਤ੍ ਕਿਮਤ੍ਰ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਦਪੇਕ੍ਸਯਾਨ੍ਯਦਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮਿਤਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਮੇਵਾਹ- ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਾਨ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਹ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਦਨ੍ਯਦਨੁਪਦਿਸ੍ਟਮਾਹ- ਲਘੁ ਯਚ੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮਿਤਿ| ਵਿਸ੍ਕਿਰਜਾਙ੍ਗਲੇਸੁ ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕੇਸੁ ਮੁਦ੍ਗਾਦਿਸੁ ਚੋਕ੍ਤਾਦਨ੍ਯਦਪਿ ਯਚ੍ਚ ਲਘੁ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਚ੍ਚ ਸੇਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ, ਯਥਾ- ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਾਨ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਰਮ੍ਭਪ੍ਰਯੋਜਨਂ ਵਿਰਿਕ੍ਤਕਥਿਤਵਿਧਿਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ ਵਮਨਾਨੁਕ੍ਤਵਿਧਿਪ੍ਰਾਪਣਾਰ੍ਥਂ ਚ; ਯਤੋ ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਯਵਾਗ੍ਵਾਦਿਕ੍ਰਮ ਏਕਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਿਹਿਤੋ ਨ ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ||੩੯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਆਤੁਰੋਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮੈਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां चिकित्सास्थाने आतुरोपद्रवचिकित्सितं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੩੯||