39. āturōpadravacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತ ಆತುರೋಪದ್ರವಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪದ್ರವನ್ತೀತ್ಯುಪದ್ರವಾ ರೋಗಾಃ, ಆತುರಸ್ಯೋಪದ್ರವಾ ಆತುರೋಪದ್ರವಾಃ; ತೇ ಚಾತ್ರ ಪ್ರಾಯೇಣ ಪಞ್ಚಕರ್ಮನಿಮಿತ್ತಾ ವ್ಯಾಪದಃ, ತೇಷಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕಾರಣಗುಣಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ವಿಧಾನಮ್| ‘ಆತುರೋಪಕ್ರಮಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಸ್ನೇಹಾದೀನಾಂ ನಿರೂಹಾನ್ತಾನಾಮುಪಕ್ರಮಾಣಾಮನ್ತೇಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮೇವಾವಶ್ಯಮ್ಭಾವಿ, ತತ್ಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಪೇಯಾದಿಸಂಸರ್ಜನೋಪದೇಶಾಯ ವರ್ಜ್ಯಾನಾಂ ಚ ಕ್ರೋಧಾದೀನಾಂ ಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಾತ್ ಕರಣೇ ತಜ್ಜವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮನಾಯ ಚಾತುರೋಪದ್ರವಚಿಕಿತ್ಸಿತಾಭಿಧಾನಮ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

ಸ್ನೇಹಪೀತಸ್ಯ ವಾನ್ತಸ್ಯ ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ರುತಾಸೃಜಃ | ನಿರೂಢಸ್ಯ ಚ ಕಾಯಾಗ್ನಿರ್ಮನ್ದೋ ಭವತಿ ದೇಹಿನಃ ||೩|| ಸೋಽನ್ನೈರತ್ಯರ್ಥಗುರುಭಿರುಪಯುಕ್ತೈಃ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ | ಅಲ್ಪೋ ಮಹದ್ಭಿರ್ಬಹುಭಿಶ್ಛಾದಿತೋಽಗ್ನಿರಿವೇನ್ಧನೈಃ ||೪|| ಸ ಚಾಲ್ಪೈರ್ಲಘುಭಿಶ್ಚಾನ್ನೈರುಪಯುಕ್ತೈರ್ವಿವರ್ಧತೇ | ಕಾಷ್ಠೈರಣುಭಿರಲ್ಪೈಶ್ಚ ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತ ಇವಾನಲಃ ||೫||

ಇದಾನೀಂ ಸ್ನೇಹಪಾನಪೂರ್ವಕಪಶ್ಚಕರ್ಮಣಾಂ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಕರ್ಮಕರಣಾದ್ ವ್ಯಾಪದಾಂ ನಿವಾರಣಮುಪದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹಪೀತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ನಿರೂಢಸ್ಯ ಚೇತಿ ಚಕಾರೇಣಾನುವಾಸಿತಮನುಕ್ತಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ನನು ಸ್ನೇಹಪಾನಾದಯೋಽನಲಪ್ರಬೋಧೋದಯ ಹೇತವ ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಕಥಂ ತೈರ್ಮನ್ದೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತಿ ದೇಹಿನಃ? ಉಚ್ಯತೇ, ತತ್ಕಾಲ ಏವ ಮನ್ದಃ, ಕ್ರಮೇಣ ತು ತೇನ ದೀಪ್ತೋ ಭವತೀತಿ ನ ದೋಷಪ್ರಸಙ್ಗಃ| ತಸ್ಯ ಕ್ರಮೇಣ ಯಥಾ ಪ್ರಾಕೃತಾವಸ್ಥಾಪನ್ನತ್ವಂ ಭವತಿ ತಥಾ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸೋಽನ್ನೈರಿತ್ಯಾದಿ||೩-೫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

ಹೃತದೋಷಪ್ರಮಾಣೇನ ಸದಾಽಽಹಾರವಿಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ |೬|

ತತ್ರೋಕ್ತಪ್ರಮಾಣಕಾರಣಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ - ಹೃತದೋಷೇತ್ಯಾದಿ|೬|-

Adhikarana 4 (6) · Śloka 7

ತ್ರೀಣಿ ಚಾತ್ರ ಪ್ರಮಾಣಾನಿ ಪ್ರಸ್ಥೋಽರ್ಧಾಢಕಮಾಢಕಮ್ ||೬|| ತತ್ರಾವರಂ ಪ್ರಸ್ಥಮಾತ್ರಂ ದ್ವೇ ಶೇಷೇ ಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮೇ |೭|

ತದೇವ ಕತಿವಿಧಂ ಕಿಯತ್ಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯಾಹ- ತ್ರೀಣಿ ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ||೬||-

Adhikarana 5 (7-11) · Śloka 12

ಪ್ರಸ್ಥೇ ಪರಿಸ್ರುತೇ ದೇಯಾ ಯವಾಗೂಃ ಸ್ವಲ್ಪತಣ್ಡುಲಾ ||೭|| ದ್ವೇ ಚೈವಾರ್ಧಾಢಕೇ ದೇಯೇ ತಿಸ್ರಶ್ಚಾಪ್ಯಾಢಕೇ ಗತೇ | ವಿಲೇಪೀಮುಚಿತಾದ್ಭಕ್ತಾಚ್ಚತುರ್ಥಾಂಶಕೃತಾಂ ತತಃ ||೮|| ದದ್ಯಾದುಕ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ ಕ್ಲಿನ್ನಸಿಕ್ಥಾಮಪಿಚ್ಛಿಲಾಮ್ | ಅಸ್ನಿಗ್ಧಲವಣಂ ಸ್ವಚ್ಛಮುದ್ಗಯೂಷಯುತಂ ತತಃ ||೯|| ಅಂಶದ್ವಯಪ್ರಮಾಣೇನ ದದ್ಯಾತ್ ಸುಸ್ವಿನ್ನಮೋದನಮ್ | ತತಸ್ತು ಕೃತಸಞ್ಜ್ಞೇನ ಹೃದ್ಯೇನೇನ್ದ್ರಿಯಬೋಧಿನಾ ||೧೦|| ತ್ರೀನಂಶಾನ್ ವಿತರೇದ್ಭೋಕ್ತುಮಾತುರಾಯೌದನಂ ಮೃದು | ತತೋ ಯಥೋಚಿತಂ ಭಕ್ತಂ ಭೋಕ್ತುಮಸ್ಮೈ ವಿಚಕ್ಷಣಃ ||೧೧|| ಲಾವೈಣಹರಿಣಾದೀನಾಂ ರಸೈರ್ದದ್ಯಾತ್ ಸುಸಂಸ್ಕೃತೈಃ |೧೨|

ತೇಷು ಚ ತ್ರಿಷು ದೋಷನಿರ್ಹರಣಪ್ರಮಾಣೇಷು ತ್ರೀನೇವಾನುಕ್ರಮಾನ್ ಕ್ರಮೇಣಾಹ- ಪ್ರಸ್ಥೇ ಪರಿಸ್ರುತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸ್ಥಶ್ಚಾತ್ರ ಸಾರ್ಧತ್ರಯೋದಶಪಲಃ| ಯವಾಗೂಶಬ್ದೇನ ಪೇಯಾ ವಿವಕ್ಷಿತಾ, ಸ್ವಲ್ಪತಣ್ಡುಲಾ ಅಷ್ಟಾಂಶತಣ್ಡುಲಕೃತಾ; ತದುಕ್ತಂ- “ಪೇಯಾಂ ಪಿಬೇದುಚಿತಭಕ್ತಕೃತಾಷ್ಟಭಾಗಾಂ ತ್ರಿರ್ದ್ವಿಃ ಸಕೃತ್ಪ್ರವರಮಧ್ಯಜಘನ್ಯಶುದ್ಧಃ”- ಇತಿ| ಯವಾಗೂರಿತ್ಯತ್ರೈಕವಚನನಿರ್ದೇಶಾದೇಕವಾರಮಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ದ್ವೇ ಚೈವಾರ್ಧಾಢಕೇ ಇತ್ಯತ್ರ ದ್ವೇ ಪೇಯೇ ದ್ವೌ ವಾರಾವಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತಿಸ್ರಶ್ಚಾಪ್ಯಾಢಕೇ ಗತೇ ಇತ್ಯತ್ರ ತಿಸ್ರಃ ಪೇಯಾ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ವಿಲೇಪೀತ್ಯಾದಿ| ಉಚಿತಾದಭ್ಯಸ್ತಾತ್ತಣ್ಡುಲಾಚ್ಚತುರ್ಥಭಾಗೇನ ಕೃತಾಮ್| ಉಕ್ತೇನ ವಿಧಿನೇತಿ ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಕ್ರಮೇಣ| ಕ್ಲಿನ್ನಸಿಕ್ಥಾಮ್ ಅತಿಪಕ್ವತಣ್ಡುಲಾಮ್| ಅಪಿಚ್ಛಿಲಾಂ ಮಣ್ಡರಹಿತಾಂ , ಯವಾಗೂಂ ದದ್ಯಾತ್ ‘ಭಿಷಕ್’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರಃ| ಅಂಶದ್ವಯಪ್ರಮಾಣೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಉಚಿತಾದರ್ಧಭಾಗತಣ್ಡುಲಾತ್ ಕೃತಂ ಭಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರೀನಂಶಾನಿತಿ ತ್ರಿಭಾಗಕಲ್ಪಿತಂ ಸಮ್ಯಕ್ಪಕ್ವಂ ಘೃತಮಣ್ಡೇನ ಸಮನ್ವಿತಮ್| ತತ ಇತ್ಯಾದಿ|- ತತೋಽನನ್ತರಂ ಕೃತಸಞ್ಜ್ಞೇನ ಯೂಷೇಣ ಸಹ ಆತುರಾಯ ರೋಗಿಣೇ ಓದನಂ ಭಕ್ತಮುಚಿತಂ ತಣ್ಡುಲಾಂಶತ್ರಯಕೃತಂ ಭೋಕ್ತುಂ ವಿತರೇದ್ ದದ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಸ್ಯ ಶ್ಲೋಕಸ್ಯಾದೌ “ತ್ರಿಭಾಗಕಲಿತಂ ಸಮ್ಯಗಕೃತೇನಾಥ ಸಮ್ಮಿತಮ್” ಇತಿ ಪ್ರತಿಪುಸ್ತಕೇಷು ಪಾಠೋ ದೃಶ್ಯತೇ ಸ ಚ ನ ಪಠನೀಯಃ, ಜೇಜ್ಜಟಾದಿನಿಬನ್ಧಕಾರೈಃ ಸರ್ವೈರಪಿ ಪರಿಹೃತತ್ವಾತ್| ತತೋ ಯಥೋಚಿತಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಯಥೋಚಿತಮಿತಿ ಅಂಶಚತುಷ್ಟಯಪ್ರಮಾಣಂ ಪರಿಪೂರ್ಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೃತದೋಷಪ್ರಮಾಣೇನೇತ್ಯಾದಿ ದದ್ಯಾತ್ ಸುಸಂಸ್ಕೃತೈರಿತ್ಯನ್ತಗ್ರನ್ಥೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಹೀನಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ತಾವತ್ ಪ್ರಥಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಉಚಿತಭಕ್ತಕೃತಾಷ್ಟಭಾಗಾಂ ಪೇಯಾಂ ದದ್ಯಾತ್, ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ದಿನೇ ದ್ವಿತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಾತ್ ಜರಣಕಾಲೋಚಿತಾದ್ಭಕ್ತಾತ್ ಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ ಕೃತಾಮತಿಪಕ್ವತಣ್ಡುಲಾವಯವಾಂ ಮಣ್ಡರಹಿತಾಂ ವಿಲೇಪೀಂ ದದ್ಯಾತ್; ದ್ವಿತೀಯೇಽಹ್ನಿ ತೃತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲೇಽಸ್ನಿಗ್ಧಾಲವಣಸ್ವಚ್ಛೇನಾಕೃತಮುದ್ಗಯೂಷೇಣೋಚಿತಾದರ್ಧಭಾಗತಣ್ಡುಲಕೃತಂ ಸುಸ್ವಿನ್ನಮೋದನಂ ದದ್ಯಾತ್, ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ದಿನೇ ಚತುರ್ಥೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಹೃದ್ಯೇನೇನ್ದ್ರಿಯಬೋಧಿನಾ ಕೃತಸಞ್ಜ್ಞೇನ ಯೂಷೇಣೋಚಿತತಣ್ಡುಲಾಂಶತ್ರಯಕೃತಮೋದನಂ ಭೋಕ್ತುಂ ದದ್ಯಾತ್; ತತಸ್ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ ಪಞ್ಚಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಲಾವೈಣಹರಿಣಾದೀನಾಂ ಸುಸಂಸ್ಕೃತರಸೈರಂಶಚತುಷ್ಟಯಪ್ರಮಾಣಂ ಭಕ್ತಂ ಭೋಕ್ತುಂ ದದ್ಯಾತ್, ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ ಷಷ್ಠೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಮಾಗಚ್ಛೇತ್| ಮಧ್ಯಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಚ ತಾವದಾದೌ ದ್ವಯೋರನ್ನಕಾಲಯೋಃ ಪೇಯಾಂ ದದ್ಯಾತ್, ದ್ವಿತೀಯೇಽಹ್ನಿ ದ್ವಯೋರಪ್ಯನ್ನಕಾಲಯೋರ್ವಿಲೇಪಿಕಾಂ, ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ ಕಾಲದ್ವಯೇಽಪ್ಯಕೃತಯೂಷಂ, ಚತುರ್ಥೇಽಹ್ನಿ ಕಾಲದ್ವಯೇಽಪಿ ಕೃತಯೂಷಂ, ಪಞ್ಚಮೇಽಹ್ನಿ ಕಾಲದ್ವಯೇಽಪಿ ಮಾಂಸರಸಮಿತ್ಯತಃ ಷಷ್ಠೇಽಹ್ನಿ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಮಾಗಚ್ಛೇತ್| ಉತ್ತಮಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಚ ತಾವತ್ ಪ್ರಥಮೇಽಹ್ನಿ ದ್ವಯೋರಪ್ಯನ್ನಕಾಲಯೋಃ ಪೇಯಾಂ ದದ್ಯಾತ್, ದ್ವಿತೀಯೇಽಹ್ನಿ ಪ್ರಥಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಪೇಯಾಂ, ದ್ವಿತೀಯೇ ವಿಲೇಪಿಕಾಂ; ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ ದ್ವಯೋರಪ್ಯನ್ನಕಾಲಯೋರ್ವಿಲೇಪಿಕಾಂ; ಚತುರ್ಥೇಽಹ್ನಿ ದ್ವಯೋರಪ್ಯನ್ನಕಾಲಯೋರಕೃತಯೂಷಂ; ಪಞ್ಚಮೇಽಹ್ನಿ ಪ್ರಥಮೇಽನ್ನಕಾಲೇಽಕೃತಯೂಷಂ, ದ್ವಿತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಕೃತಯೂಷಂ; ಷಷ್ಠೇಽಹ್ನಿ ದ್ವಯೋರಪ್ಯನ್ನಕಾಲಯೋಃ ಕೃತಯೂಷಂ; ಸಪ್ತಮೇಽಹ್ನಿ ದ್ವಯೋರಪ್ಯನ್ನಕಾಲಯೋರ್ಮಾಂಸರಸಂ; ಅಷ್ಟಮೇಽಹ್ನಿ ಪ್ರಥಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಮಾಂಸರಸಮ್, ಅತೋಽಷ್ಟಮದಿವಸಸ್ಯ ದ್ವಿತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಮಾಹರೇತ್| ಗಯೀ ತು ಹೀನಶುದ್ಧೌ ಪ್ರಥಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ಉಚಿತತಣ್ಡುಲಾಷ್ಟಭಾಗಕೃತಾ ಪೇಯಾ, ದ್ವಿತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲೇ ತೂಚಿತತಣ್ಡುಲಚತುರ್ಥಭಾಗಕೃತಾ ವಿಲೇಪೀ, ತೃತೀಯೇಽನ್ನಕಾಲೇ ತೂಚಿತತಣ್ಡುಲಾರ್ಧಭಾಗಕೃತೇನ ಭಕ್ತೇನ ಸಹ ದಕಲಾವಣಿಕೋ ಯೂಷೋ ರಸೋ ವಾ ಯಥಾದೋಷಂ, ಚತುರ್ಥೇಽನ್ನಕಾಲೇ ತೂಚಿತತಣ್ಡುಲಭಾಗತ್ರಯಕೃತೇನ ಭಕ್ತೇನ ಸಹ ಕೃತಸಞ್ಜ್ಞೋ ಯೂಷಃ ಪಿಪ್ಪಲೀಶೃಙ್ಗವೇರಸಿದ್ಧಃ ಕೃತೋ ರಸೋ ವಾ ಯಥಾದೋಷಂ, ತತೋ ಯಥೋಚಿತಂ ಪರಿಪೂರ್ಣಭಕ್ತಂ ಸುಸಂಸ್ಕೃತೇನ ರಸೇನ ಯೂಷೇಣ ವಾ ದೇಯಮಿತಿ ತೃತೀಯೇ ದಿನೇ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಮ್| ಏವಂ ಮಧ್ಯಮೋತ್ತಮಶುದ್ಧೌ ಪೇಯಾದೀನಾಂ ದ್ವಿತ್ರಿಕಾಲದಾನೇನ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಪಞ್ಚಮೇ ಸಪ್ತಮೇ ಚ ದಿನೇ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- “ಪೇಯಾಂ ವಿಲೇಪೀಮಕೃತಂ ಕೃತಂ ಚ ಯೂಷಂ ರಸಂ ತ್ರೀನುಭಯಂ ತಥೈಕಮ್| ಕ್ರಮೇಣ ಸೇವೇತ ನರೋಽನ್ನಕಾಲಾನ್ ಪ್ರಧಾನಮಧ್ಯಾವರಶುದ್ಧಿಶುದ್ಧಃ” (ವಾ.ಸೂ. ಅ.೧೮)- ಇತಿ||೭-೧೧||-

Adhikarana 6 (12) · Śloka 13

ಹೀನಮಧ್ಯೋತ್ತಮೇಷ್ವೇಷು ವಿರೇಕೇಷು ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ||೧೨|| ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಗುಣಃ ಸಮ್ಯಗಾಹಾರಸ್ಯ ಕ್ರಮಸ್ತ್ವಯಮ್ |೧೩|

ಉಕ್ತಮೇವಾನುಕ್ರಮಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಹೀನೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸ್ಥೇ ಪರಿಸ್ರುತೇ ಹೀನೋ ವಿರೇಕಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮ ಏಕೈಕಮನ್ನಕಾಲಂ ದೇಯಃ; ಅರ್ಧಾಢಕೇ ಪರಿಸ್ರುತೇ ಮಧ್ಯೋ ವಿರೇಕಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ಪೇಯಾದಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ವೌ ದ್ವಾವನ್ನಕಾಲೌ ದೇಯಃ; ಆಢಕೇ ಪರಿಸ್ರುತೇ ಉತ್ತಮೋ ವಿರೇಕಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ಪೇಯಾದಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತ್ರೀಂಸ್ತ್ರೀನನ್ನಕಾಲಾನ್ ದೇಯಃ| ಏಷು ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇಷು ಹೀನಾದಿವಿರೇಕೇಷು ಹೃತದೋಷಮಾನಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಏಕದ್ವಿತ್ರಿಗುಣೋಽಯಮಾಹಾರಕ್ರಮಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ; ತತೋ ಮಿಥ್ಯಾಹೀನಾತಿಯೋಗೇನಾಸಮ್ಯಗಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಹೀನೇ ವಿರೇಕೇ ಚತುರ್ಭಿರನ್ನಕಾಲೈಃ ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತಿಕಭೋಜನಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವ್ಯಹಂ, ಮಧ್ಯೇ ತದ್ದ್ವಿಗುಣೇನ ಚತುರಹಂ, ಉತ್ತಮೇ ತತ್ತ್ರಿಗುಣೇನ ಷಡಹಮಿತಿ||೧೨||-

Adhikarana 7 (13) · Śloka 14

ಕಫಪಿತ್ತಾಧಿಕಾನ್ಮದ್ಯನಿತ್ಯಾನ್ ಹೀನವಿಶೋಧಿತಾನ್ ||೧೩|| ಪೇಯಾಽಭಿಷ್ಯನ್ದಯೇತ್ತೇಷಾಂ ತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮೋ ಹಿತಃ |೧೪|

ಇದಾನೀಂ ಕ್ವಚಿದ್ವಿಷಯೇ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮನಿಷೇಧಮಾಹ- ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ಕಫಪಿತ್ತಾಧಿಕಾಸ್ತಥಾ ಮದ್ಯನಿತ್ಯಾಸ್ತಾನ್ ಹೀನವಿಶೋಧಿತಾನ್ ಪೇಯಾಽಭಿಷ್ಯನ್ದಯೇತ್ ಅಭಿಷ್ಯಣ್ಣಸ್ರೋತಸ್ಕಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್, ಅತಸ್ತೇಷಾಂ ಹೀನಶೋಧಿತಾನಾಂ ತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮೋ ಹಿತಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೇಽನ್ನಕಾಲೇ ತರ್ಪಣಂ ಲಾಜಸಕ್ತುಭಿಃ ಕಾರ್ಯಂ ತತೋ ಯೂಷಭಕ್ತಾದಿಕಮಿತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಚೋಕ್ತಂ- “ಸ್ರುತಾಲ್ಪಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಮದ್ಯಪಂ ವಾತಪೈತ್ತಿಕಮ್| ಪೇಯಾಂ ನ ಪಾಯಯೇತ್” (ವಾ.ಸೂ.ಅ.೧೮)- ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು ತರ್ಪಣಾದಿಕ್ರಮಸ್ವೀಕಾರೇ ಹೀನವಿರೇಕೇ ಪ್ರಾಕ್ಪ್ರತಿಪಾದಿತಸ್ಯ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಸ್ಯ ನೈರರ್ಥಕ್ಯಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ಕಫಪಿತ್ತಾಧಿಕಮದ್ಯನಿತ್ಯೌ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯಾನ್ಯತ್ರ ಹೀನವಿರೇಕೇ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮ ಇತಿ||೧೩||-

Adhikarana 8 (14) · Śloka 15

ವೇದನಾಲಾಭನಿಯಮಶೋಕವೈಚಿತ್ತ್ಯಹೇತುಭಿಃ ||೧೪|| ನರಾನುಪೋಷಿತಾಂಶ್ಚಾಪಿ ವಿರಿಕ್ತವದುಪಾಚರೇತ್ |೧೫|

ಇದಾನೀಮಶುದ್ಧೇಽಪಿ ಕ್ವಚಿದಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಹೇತೌ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಂ ಸಂಶೋಧನೋಕ್ತಸಂಸರ್ಜನಾನುಕ್ರಮಮತಿದೇಶೇನ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವೇದನಾಲಾಭನಿಯಮೇತ್ಯಾದಿ| ವೇದನಾಯಾ ಲಾಭೋ ವೇದನಾಲಾಭಃ, ಅಲಾಭ ಇಷ್ಟಸ್ಯೇತಿ ಕೇಚಿದಾಚಕ್ಷತೇ, ಲಾಭೋಽನಿಷ್ಟಸ್ಯೇತ್ಯನ್ಯೇ, ನಿಯಮ ಉಪವಾಸಾದಿಃ, ವೈಚಿತ್ತ್ಯಮ್ ಉನ್ಮಾದಾದಿಃ, ಏತೈರ್ಹೇತುಭಿರುಪೋಷಿತಾನ್ನರಾನ್ ವಿರಿಕ್ತವದುಪಾಚರೇತ್| ತತ್ರಾಪಿ ಲಙ್ಘನಮಾನೇನ ಹೀನಮಧ್ಯೋತ್ತಮಾಭಿಹಿತೇನ ದ್ವ್ಯಹಂ ಚತುರಹಂ ಷಡಹಮೇವಾನ್ನಸಂಸರ್ಜನಮ್||೧೪||-

Adhikarana 9 (15-16) · Śloka 16

ಆಢಕಾರ್ಧಾಢಕಪ್ರಸ್ಥಸಙ್ಖ್ಯಾ ಹ್ಯೇಷಾ ವಿರೇಚನೇ ||೧೫|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ತತ್ವಾದ್ವಿರೇಕಸ್ಯ ನ ತಾಮಿಚ್ಛತಿ ತದ್ವಿದಃ | ಏಕೋ ವಿರೇಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ತೋ ನ ದ್ವಿತೀಯೋಽಸ್ತಿ ಕಶ್ಚನ ||೧೬||

ಪ್ರಾಕ್ಪ್ರತಿಪಾದಿತಪ್ರಸ್ಥಾರ್ಧಾಢಕಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾ ವಿರೇಕೈಕವಿಷಯತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಕಾರಣಮುಖೇನ ನಿರಾಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ಆಢಕಾರ್ಧಾಢಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಸಮ್ಪ್ಲವಾದತ್ಯರ್ಥಮಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಹೇತೌ ವಿರೇಚನ ಏವಾಢಕಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾ, ವಮನಾಸ್ಥಾಪನಯೋಸ್ತ್ವಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಾನಭಿಭವೇನ ತಾದೃಶಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಭಾವಾನ್ಮಾನನಿಯಮೋ ನಾಸ್ತಿ; ಅತ ಏವ ತದಹರೇವ ವಮನೇ ಕುಲತ್ಥಮುದ್ಗಯೂಷಭೋಜನಂ, ಆಸ್ಥಾಪನೇ ಮಾಂಸರಸಭೋಜನಮನುವಾಸನಂ ಚ| ಏತನ್ಮತಂ ನಿರಸ್ಯನ್ನಾಹ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಾನ್ತತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ- ವಿರೇಚನಂ ನಿಃಶೇಷಪಿತ್ತನಿರ್ಹರಣಾಯ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ, ನಿಃಶೇಷಪಿತ್ತನಿರ್ಹರಣಂ ಚ ತದೈವಾನುಮೀಯತೇ ಯದಾ ಪಿತ್ತಪ್ರವರ್ತನಾನನ್ತರಂ ತತ್ ಪರದೇಶಸ್ಥ ಆಮರೂಪಃ ಕಫಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ; ತಸ್ಮಾತ್ ಕಫಾನ್ತಿಕತ್ವಾನ್ದ್ವಿರೇಕಸ್ಯ ತಾಂ ಪ್ರಸ್ಥಾದಿಕಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ವಿರೇಚನವಿದೋ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ| ಏತೇನ ವೈಗಿಕೋಽಪಿ ನಿರಾಕೃತಃ, ಲೈಙ್ಗಿಕಃ ಪುನರೇಕಾನ್ತೇನ ವಿಶುದ್ಧ ಏವ| ಯತೋ ಲೈಙ್ಗಿಕೇಽಪಿ ಕಫಾನ್ತಿಕತ್ವಮಸ್ತಿ| ತಥಾಚ- ‘ವಮನೇ ಪ್ರಸೇಕೌಷಧಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾಃ ಕ್ರಮೇಣ ಗಚ್ಛತಿ, ಏವಮೇವ ವಿರೇಚನೇ ಪುರೀಷಪಿತ್ತೌಷಧಕಫಾ’ ಇತಿ| ಅತೋ ವೈಗಿಕಮಾನಿಕೌ ವಿರೇಕೌ ಗೌಣತಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದಿತೌ ಕ್ವಚಿದ್ಬಾಲವೃದ್ಧಾದ್ಯವಸ್ಥಾವಶಾತ್ ಪ್ರಯುಕ್ತೌ ಕರ್ತವ್ಯೌ| ಮುಖ್ಯಃ ಪುನರೇಕಃ ಕಫಾನ್ತಿಕ ಏವೇತ್ಯಾಹ- ಏಕೋ ವಿರೇಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ನ ದ್ವಿತೀಯೋಽಸ್ತೀತಿ ತೃತೀಯಸ್ಯ ಪುನಃ ಕಾ ಕಥಾ, ಏವಂ ವಮನಮಪ್ಯೇಕಮೇವ| ತಥಾಚ ಭೋಜಃ,- “ತಸ್ಮಾನ್ಮತಿಮತಾ ನಿತ್ಯಮಾತ್ಮಾನಂ ಪರಿರಕ್ಷತಾ| ಪಿತ್ತಾನ್ತಂ ವಮನಂ ಸ್ಥಾಪ್ಯಂ ಕಫಾನ್ತಂ ಚ ವಿರೇಚನಮ್”- ಇತಿ||೧೫-೧೬||

Adhikarana 10 (17-18) · Śloka 18

ಬಲಂ ಯತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಪ್ರೋಕ್ತಮತಸ್ತತ್ರ ಕ್ರಮಸ್ತ್ರಿಧಾ | ತತ್ರಾನುಕ್ರಮಮೇಕಂ ತು ಬಲಸ್ಥಃ ಸಕೃದಾಚರೇತ್ ||೧೭|| ದ್ವಿರಾಚರೇನ್ಮಧ್ಯಬಲಸ್ತ್ರೀನ್ ವಾರಾನ್ ದುರ್ಬಲಸ್ತಥಾ | ಕೇಚಿದೇವಂ ಕ್ರಮಂ ಪ್ರಾಹುರ್ಮನ್ದಮಧ್ಯೋತ್ತಮಾಗ್ನಿಷು ||೧೮||

ಏವಂ ತರ್ಹಿ ತದಾಶ್ರಯಾನ್ನಸಂಸರ್ಜನತ್ರಿತ್ವಮಪಿ ನಾಸ್ತೀತಿ ಪ್ರಕಾರಾನ್ತರೇಣೈವಾನ್ನಸಂಸರ್ಜನತ್ರಿತ್ವಂ ತದಾಶ್ರಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಬಲಂ ಯತ್ತ್ರಿವಿಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಲಮತ್ರೋಪಚಯಲಕ್ಷಣಮೇವ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾಗೇಕ ಏವ ವಿರೇಕ ಉಪವರ್ಣಿತಃ, ಅತಸ್ತ್ರಿವಿಧ ಆಹಾರಕ್ರಮೋ ಬಲಂ ಯತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತತ್ರ ಜ್ಞೇಯಃ| ತತ್ರ ತ್ರಿವಿಧೇಽಪಿ ಬಲೇ ಸರ್ವತ್ರ ತ್ರಿವಿಧಮಪ್ಯನ್ನಸಂಸರ್ಜನಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ; ಕ್ವಚಿತ್ ಕಞ್ಚಿನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರಾನುಕ್ರಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೈವ ಮತಾನ್ತರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕೇಚಿದೇವಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೭-೧೮||

Adhikarana 11 (19-20) · Śloka 20

ಸಂಸರ್ಗೇಣ ವಿವೃದ್ಧೇಽಗ್ನೌ ದೋಷಕೋಪಭಯಾದ್ಭಜೇತ್ | ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೌ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣಾನ್ ಕಟುಕಂ ತತಃ ||೧೯|| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾನ್ ಭೂಯಃ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಾವತಃ ಪರಮ್ | ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾನ್ ರಸಾಂಶ್ಚೈವ ವ್ಯತ್ಯಾಸಾತ್ ಸ್ವಸ್ಥವತ್ತತಃ ||೨೦||

ಅತಃ ಪರಂ ಕ್ರಮೇಣೈವ ಕೃತಸಂಸರ್ಗಸ್ಯ ರಸಾವಚಾರಣಕ್ರಮಮಾಹ- ಸಂಸರ್ಗೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಸಂಸರ್ಜನಕ್ರಮವಿವೃದ್ಧೇಽಗ್ನೌ ದೋಷಕೋಪಭಯಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾನ್, ರೂಕ್ಷಾನ್ ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾನ್ ರಸಾನ್, ವ್ಯತ್ಯಾಸಾತ್ ವಿಪರ್ಯಯಾತ್, ಏವಮತ್ರೋಕ್ತಪರಿಪಾಟ್ಯಾ ಭಜೇತ್| ತತ್ರ ಪ್ರವೃದ್ಧಾಗ್ನಿಹೇತುವಾತಪಿತ್ತಸ್ಯಾವಜಯಾರ್ಥಮಗ್ನೇಃ ಸಮೀಕರಣಾರ್ಥಂ ಚ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕೌ, ತತೋ ವಾತಕಫಾವಜಯಾರ್ಥಮಗ್ನೇಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ವ್ಯತ್ಯಾಸಾದಿತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತರಸಪ್ರತ್ಯನೀಕಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಾನ್| ತತಶ್ಚಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಜನಿತಪಿತ್ತವಾತಾವಜಯಾರ್ಥಂ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೌ, ತತೋ ಭೂಯಃ ಕಷಾಯಕಟುಕೌ, ತತೋಽನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತ್ಯನೀಕರಸಾನಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಯೋರ್ವ್ಯತ್ಯಾಸಾದುಪಯೋಗೇನ ಪ್ರಕೃತಿಗೋ ಭವೇತ್| ವೃದ್ಧವಾಗ್ಭಟಸ್ತ್ವಾಹ- “ದದ್ಯಾನ್ಮಧುರಹೃದ್ಯಾನಿ ತತೋಽಮ್ಲಲವಣೌ ರಸೌ| ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತೌ ತತೋ ಭೂಯಃ ಕಷಾಯಕಟುಕೌ ತತಃ||ಅನ್ಯೋನ್ಯಪ್ರತ್ಯನೀಕಾನಾಂ ರಸಾನಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಯೋಃ| ವ್ಯತ್ಯಾಸಾದುಪಯೋಗೇನ ಕ್ರಮಾತ್ತಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ನಯೇತ್”||೧೯-೨೦||

Adhikarana 12 (21) · Śloka 21

ಕೇವಲಂ ಸ್ನೇಹಪೀತೋ ವಾ ವಾನ್ತೋ ಯಶ್ಚಾಪಿ ಕೇವಲಮ್ | ಸ ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಮನುಜೋ ಭುಞ್ಜೀತ ಲಘು ಭೋಜನಮ್ ||೨೧||

ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಙ್ಗಯೋರೇವ ಸ್ನೇಹವಮನಯೋರ್ಯಥೋಕ್ತಾನ್ನಸಂಸರ್ಜನನಿಯಮೋ ನಾನ್ಯತ್ರೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕೇವಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷರೋಗಸಂಶಮನನಿಮಿತ್ತಂ ಪೀತಸ್ನೇಹಃ ಕೇವಲಂ ಸ್ನೇಹಪೀತಃ, ತಥಾ ವಾನ್ತಶ್ಚ ಅಜೀರ್ಣಭುಕ್ತಾದಿನಿಮಿತ್ತಂ ಕೃತವಮನಃ| ಲಘುಭೋಜನಂ ಮಾತ್ರಾದ್ರವ್ಯಾಭ್ಯಾಮ್| ತತೋಽನ್ತರೋಕ್ತೇನೈವ ವಿಧಾನೇನ ಸ್ವಾದ್ವಾದೀನಶ್ನೀಯಾತ್||೨೧||

Adhikarana 13 (22) · Śloka 22

ಕೃತಃ ಸಿರಾವ್ಯಧೋ ಯಸ್ಯ ಕೃತಂ ಯಸ್ಯ ಚ ಶೋಧನಮ್ | ಸ ನಾ ಪರಿಹರೇನ್ಮಾಸಂ ಯಾವದ್ವಾ ಬಲವಾನ್ ಭವೇತ್ ||೨೨||

ಸ್ನೇಹಪೀತಸ್ಯೇತ್ಯಾದ್ಯೇಕವಾಕ್ಯೋಕ್ತಾನಾಂ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಸ್ನೇಹಪೀತಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ದ್ವಯೋಃ ಕೃತಸಿರಾವ್ಯಧವಿರಿಕ್ತಯೋಃ ಪರಿಹಾರಕಾಲಂ ಗೌರವಾನ್ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕೃತಃ ಸಿರಾವ್ಯಧೋ ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಸಿರಾವ್ಯಧಃ ಕೃತಃ, ಯಸ್ಯ ಚ ಶೋಧನಂ ವಿರೇಚನಾಖ್ಯಂ ಕೃತಂ, ತಸ್ಯೋಭಯಸ್ಯಾಪಿ ಶೋಧನಾನನ್ತರಂ ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಕೃತಸಂಸರ್ಗಸ್ಯ ಸಪ್ತಾಹಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಪರಿಪೂರ್ಣಾಹಾರತ್ವೇನ ಸ್ವಾದ್ವಾದಿರಸಾನಾಂ ಕ್ರಮವಿಪರ್ಯಯಾಭ್ಯಾಮುಪಸೇವಯಾ ರಸಸ್ಯ ಶನೈಃ ಶನೈರ್ಧಾತ್ವನ್ತರಾನುಕ್ರಮತೋ ಮಾಸೇನ ಶುಕ್ರತ್ವಾಚ್ಛನೈರ್ಬಲಾವಾಪ್ತಿರುತ್ಪದ್ಯತೇ; ಅತ ಉಕ್ತಂ- ಸ ನಾ ಪರಿಹರೇನ್ಮಾಸಮಿತಿ| ನಾ ಪುರುಷೋ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಕ್ರೋಧಾದಿಕಂ ಪರಿಹರೇತ್| ತತ್ರ ಕಸ್ಯಚಿದತ್ಯನ್ತಕ್ಷೀಣಾಗ್ನೇರ್ಜಲಸನ್ತಾನವದ್ರಸಪ್ರಸರಣೇನ ಮಾಸಾನನ್ತರಮಪಿ ಬಲಲಾಭಃ, ಕಸ್ಯಚಿದ್ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇಃ ಶಬ್ದಸನ್ತಾನವದ್ರಸಪ್ರಸರಣೇನ ಮಾಸಾದರ್ವಾಗಪಿ ಬಲಲಾಭಃ ಸ್ಯಾದತ ಉಕ್ತಂ- ಯಾವದ್ವಾ ಬಲವಾನ್ ಭವೇದಿತಿ||೨೨||

Adhikarana 14 (23) · Śloka 23

ತ್ರ್ಯಹಂ ತ್ರ್ಯಹಂ ಪರಿಹರೇದೇಕೈಕಂ ಬಸ್ತಿಮಾತುರಃ | ತೃತೀಯೇ ತು ಪರೀಹಾರೇ ಯಥಾಯೋಗಂ ಸಮಾಚರೇತ್ ||೨೩||

ಚತುರ್ಷು ಸ್ನೇಹಪೀತಾದಿಷು ಪೂರ್ವೋಕ್ತೋಽನ್ನಸಂಸರ್ಗಕಾಲನಿಯಮಃ, ಬಸ್ತೌ ತು ತಾದೃಶೋ ನಿಯಮೋ ನಾಸ್ತಿ, ಕಥಂ? ದೋಷವ್ಯಾಧಿಬಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಬಸ್ತೇಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ಶೀಲನಾತ್; ತದುಕ್ತಂ- ಅಷ್ಟಾದಶಾಷ್ಟದಶಕಾನಿತ್ಯಾದಿ; ಅತ ಏಕೈಕಂ ಬಸ್ತಿಮುದ್ದಿಶ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ನಿಯಮಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತ್ರ್ಯಹಂ ತ್ರ್ಯಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕೈಕಂ ಬಸ್ತಿಂ ಸೇವಿತ್ವಾ ತ್ರ್ಯಹಂ ತ್ರ್ಯಹಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಪರಿಹಾರ್ಯಂ ಪರಿಹರೇತ್| ತೃತೀಯೇ ತು ಪರೀಹಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶೇಷೇಣ ಪರೀಹಾರೇ ಕೃತೇ ಸತ್ಯನನ್ತರಂ ಚತುರ್ಥಪಞ್ಚಮದಿವಸಾದೌ, ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಗಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಸಮ್ಯಙ್ನಿರೂಢಾನುವಾಸಿತಯೋಗಲಕ್ಷಣಾನತಿಕ್ರಮೇಣ, ಸಮಾಚರೇದ್ಯಥಾಸಾತ್ಮ್ಯಮುಪಸೇವೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಏಕೈಕಂ ಬಸ್ತಿಮನುವಾಸನಂ ದತ್ತ್ವಾ ತ್ರೀಣಿ ತ್ರೀಣ್ಯಹಾನಿ ಪರಿಹರೇತ್, ತೃತೀಯೇ ತು ಬಸ್ತೌ ಗತೇ ತೃತೀಯಾದನುವಾಸನಾದೂರ್ಧ್ವಂ, ಯಥಾಯೋಗಂ ಯಥಾವಸ್ಥಮಗ್ನ್ಯಾದೀನವೇಕ್ಷ್ಯ, ಚತುಃಪಞ್ಚದಿವಸಾನನ್ತರೀಕೃತ್ಯ, ಅನುವಾಸನಂ ಯೋಜನೀಯಮ್||೨೩||

Adhikarana 15 (24) · Śloka 24

ತೈಲಪೂರ್ಣಾಮಮೃದ್ಭಾಣ್ಡಸಧರ್ಮಾಣೋ ವ್ರಣಾತುರಾಃ | ಸ್ನಿಗ್ಧಶುದ್ಧಾಕ್ಷಿರೋಗಾರ್ತಾ ಜ್ವರಾತೀಸಾರಿಣಶ್ಚ ಯೇ ||೨೪||

ಶುದ್ಧಸಮಾನಧರ್ಮಿಣೋಽನ್ಯಾನಪಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನಾಹ- ತೈಲಪೂರ್ಣಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ತೈಲಪೂರ್ಣಮಪಕ್ವಮೃದ್ಭಾಜನಮಯತ್ನೈನ ಚಾಲ್ಯಮಾನಂ ವಿಶೀರ್ಯತೇ, ತದ್ವದಯತ್ನೇನೋಪಚರ್ಯಮಾಣಾ ವ್ರಣಾತುರಾದಯೋಽವಸ್ಥಾನ್ತರಂ ಪ್ರಾಪ್ಯನ್ತೇ; ತಸ್ಮಾದೇತೇಽಪಿ ಸಂಶುದ್ಧವದುಪಕ್ರಮ್ಯಾ ಇತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ||೨೪||

Adhikarana 16 (25-37) · Śloka 37

ಕ್ರುಧ್ಯತಃ ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತಾಂಸ್ತಾನುಪದ್ರವಾನ್ | ಆಯಾಸ್ಯತಃ ಶೋಚತೋ ವಾ ಚಿತ್ತಂ ವಿಭ್ರಮಮೃಚ್ಛತಿ ||೨೫|| ಮೈಥುನೋಪಗಮಾದ್ಧೋರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನಾಪ್ನೋತಿ ದುರ್ಮತಿಃ | ಆಕ್ಷೇಪಕಂ ಪಕ್ಷಘಾತಮಙ್ಗಪ್ರಗ್ರಹಮೇವ ಚ ||೨೬|| ಗುಹ್ಯಪ್ರದೇಶೇ ಶ್ವಯಥುಂ ಕಾಸಶ್ವಾಸೌ ಚ ದಾರುಣೌ | ರುಧಿರಂ ಶುಕ್ರವಚ್ಚಾಪಿ ಸರಜಸ್ಕಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೨೭|| ಲಭತೇ ಚ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾತ್ತಾಂಸ್ತಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಕಫಾತ್ಮಕಾನ್ | ಪ್ಲೀಹೋದರಂ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಂ ಪಾಣ್ಡುತಾಂ ಶ್ವಯಥುಂ ಜ್ವರಮ್ ||೨೮|| ಮೋಹಂ ಸದನಮಙ್ಗಾನಾಮವಿಪಾಕಂ ತಥಾಽರುಚಿಮ್ | ತಮಸಾ ಚಾಭಿಭೂತಸ್ತು ಸ್ವಪ್ನಮೇವಾಭಿನನ್ದತಿ ||೨೯|| ಉಚ್ಚೈಃ ಸಮ್ಭಾಷಣಾದ್ವಾಯುಃ ಶಿರಸ್ಯಾಪಾದಯೇದ್ರುಜಮ್ | ಆನ್ಧ್ಯಂ ಜಾಡ್ಯಮಜಿಘ್ರತ್ವಂ ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಮೂಕತಾಂ ತಥಾ ||೩೦|| ಹನುಮೋಕ್ಷಮಧೀಮನ್ಥಮರ್ದಿತಂ ಚ ಸುದಾರುಣಮ್ | ನೇತ್ರಸ್ತಮ್ಭಂ ನಿಮೇಷಂ ವಾ ತೃಷ್ಣಾಂ ಕಾಸಂ ಪ್ರಜಾಗರಮ್ ||೩೧|| ಲಭತೇ ದನ್ತಚಾಲಂ ಚ ತಾಂಸ್ತಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನುಪದ್ರವಾನ್ | ಯಾನಯಾನೇನ ಲಭತೇ ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಕ್ಲಮಾನ್ ||೩೨|| ತಥೈವಾಙ್ಗಗ್ರಹಂ ಘೋರಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವಿಭ್ರಮಮ್ | ಚಿರಾಸನಾತ್ತಥಾ ಸ್ಥಾನಾಚ್ಛ್ರೋಣ್ಯಾಂ ಭವತಿ ವೇದನಾ ||೩೩|| ಅತಿಚಙ್ಕ್ರಮಣಾದ್ವಾಯುರ್ಜಙ್ಘಯೋಃ ಕುರುತೇ ರುಜಃ | ಸಕ್ಥಿಪ್ರಶೋಷಂ ಶೋಫಂ ವಾ ಪಾದಹರ್ಷಮಥಾಪಿ ವಾ ||೩೪|| ಶೀತಸಮ್ಭೋಗತೋಯಾನಾಂ ಸೇವಾ ಮಾರುತವೃದ್ಧಯೇ | ತತೋಽಙ್ಗಮರ್ದವಿಷ್ಟಮ್ಭಶೂಲಾಧ್ಮಾನಪ್ರವೇಪಕಾಃ ||೩೫|| ವಾತಾತಪಾಭ್ಯಾಂ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಜ್ವರಂ ಚಾಪಿ ಸಮಾಪ್ನುಯಾತ್ | ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾನ್ಮೃತ್ಯುಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ವಾ ಘೋರಮೃಚ್ಛತಿ ||೩೬|| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಭೋಜನಂ ಹನ್ಯಾದ್ಬಲವರ್ಣಮಸಂಶಯಮ್ | ಅನಾತ್ಮವನ್ತಃ ಪಶುವದ್ಭುಞ್ಜತೇ ಯೇಽಪ್ರಮಾಣತಃ | ರೋಗಾನೀಕಸ್ಯ ತೇ ಮೂಲಮಜೀರ್ಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ ಹಿ ||೩೭||

ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇಷು ಸ್ನೇಹಪೀತಾದಿಷು ಪಞ್ಚಸು ಪರಿಹಾರ್ಯಾಣಾಮಪರಿಹಾರೇಣ ಕಿಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಕ್ರುಧ್ಯತಃ ಕುಪಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಾಂಸ್ತಾನುಪದ್ರವಾನ್ ದಾಹಪಿಪಾಸಾಪ್ರಭೃತೀನ್| ಆಯಾಸ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಭ್ರಮಂ ವಿವಿಧಂ ಭ್ರಮಂ ಸಮ್ಮೋಹಮದಾಪಸ್ಮಾರೋನ್ಮಾದಾದಿಕಂ ಮಾನಸಂ ವಿಕಾರಮ್| ಮೈಥುನೋಪಗಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತಾನೇವ ಘೋರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ವಿವೃಣ್ವನ್ನಾಹ- ಆಕ್ಷೇಪಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಲಭತೇ ಚ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾತ್ತಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಅಜಿಘ್ರತ್ವಂ ಗನ್ಧಾಜ್ಞತಾ| ಮೂಕತಾಮ್ ಅವಾಕ್ತ್ವಮ್| ಅಧಿಮನ್ಥೋ ದೃಷ್ಟಿರೋಗಃ| ಯಾನಯಾನೇನ ಲಭತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಾನಯಾನೇನಾಶ್ವಾದಿಗಮನೇನ ರಥಾಚ್ಚ| ಚಿರಾಸನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸನಂ ಸ್ಥಿತಿಭವನಮ್| ಸ್ಥಾನಮ್ ಊರ್ಧ್ವೀಭವನಮ್| ಅತಿಚಙ್ಕ್ರಮಣಾದಿತ್ಯಾದಿ ಚಙ್ಕ್ರಮಣಂ ಪರಿಭ್ರಮಣಮ್| ‘ಶೋಫಂ ವಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಸ್ವಾಪಂ ವಾ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಶೀತಸಮ್ಭೋಗತೋಯಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಭೋಗಃ ಸ್ರಕ್ಚನ್ದನಾದೀನಾಮುಪಭೋಗಃ| ಗಯೀ ತು ‘ಶೀತಸಮ್ಭೋಗತೋಯಾನಾಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಶೀತಭೋಜನತೋಯಾನಾಂ ಇತಿ ಪಠತಿ| ವಾತಾತಪಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಾತಾದ್ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ, ಆತಪಪ್ರಕುಪಿತಾತ್ ಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಃ| ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾನ್ಮೃತ್ಯುಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಯೋಮತ್ಸ್ಯಾದಿಭೋಜನಂ ವಿರುದ್ಧಾಶನಮ್, ಅಧ್ಯಶನಮಜೀರ್ಣೇ ಭೋಜನಂ, ತಾಭ್ಯಾಂ ಮರಣಂ ಭಯಾವಹೋ ರೋಗೋ ವಾ| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಭೋಜನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ಅನಾತ್ಮವನ್ತಃ ಪುರುಷಾ ಅಪ್ರಮಾಣತಃ ಪಶುವದ್ಭುಞ್ಜತೇ ತೇ ಅಜೀರ್ಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ; ಅಜೀರ್ಣಂ ತ್ರಿವಿಧಮ್ ಆಮವಿದಗ್ಧವಿಷ್ಟಬ್ಧಭೇದೇನ ವಾತಾದಿಭಿಃ, ಚತುರ್ಥಂ ರಸಾಜೀರ್ಣಂ ಪರಿಗೃಹ್ಯತೇ| ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಂ? ರೋಗಾನೀಕಸ್ಯ ರೋಗಸಮೂಹಸ್ಯ ಮೂಲಮ್| ಕ್ರೋಧಾದಿಷು ವ್ಯಾಪತ್ಸು ಆಯಾಸಶೋಕಾಭ್ಯಾಮೇಕೈಕಾ, ಚಿರಾಸನಸ್ಥಾನಾಭ್ಯಾಮಪ್ಯನ್ಯೇ, ಶೀತಸಮ್ಭೋಗತೋಯಾನಾಂ ಸೇವಯಾ ಪುನರೇಕೈಕಾ, ವಾತಾತಪಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವೇ, ತಥಾ ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವೇ, ಅನ್ಯಾಃ ಸುಬೋಧಾಃ, ಇತ್ಯೇವಂ ಪಞ್ಚದಶ||೨೫-೩೭||

Adhikarana 17 (38) · Śloka 38

ವ್ಯಾಪದಾಂ ಕಾರಣಂ ವೀಕ್ಷ್ಯ ವ್ಯಾಪತ್ಸ್ವೇತಾಸು ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ | ಪ್ರಯತೇತಾತುರಾರೋಗ್ಯೇ ಪ್ರತ್ಯನೀಕೇನ ಹೇತುನಾ ||೩೮||

ತಾಸು ಸರ್ವಾಸು ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವ್ಯಾಪದಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಪದಾಮ್ ಉಪದ್ರವಾಣಾಂ, ಕಾರಣಂ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಕ್ರೋಧಾದಿಕಂ, ಸನ್ನಿಕೃಷ್ಟಂ ಪಿತ್ತಾದಿಕಂ, ವೀಕ್ಷ್ಯ ಉಪಲಭ್ಯ, ಪ್ರತ್ಯನೀಕೇನ ಹೇತುನಾ ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಕಾರಣಪ್ರತ್ಯನೀಕೇನ ಉಪದ್ರವಪ್ರತ್ಯನೀಕೇನ ವಾತಾದಿಪ್ರತ್ಯನೀಕೇನ ವಾ| ಅತ ಏವ ಬುದ್ಧಿಮದ್ಗ್ರಹಣಂ, ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಭಿಷಗಾತುರಾರೋಗ್ಯವಿಷಯೇ ಪ್ರಯತ್ನಂ ಕುರ್ವೀತ||೩೮||

Adhikarana 18 (39) · Śloka 39

ವಿರಿಕ್ತವಾನ್ತೈರ್ಹರಿಣೈಣಲಾವಕಾಃ ಶಶಶ್ಚ ಸೇವ್ಯಃ ಸಮಯೂರತಿತ್ತಿರೀಃ | ಸಷಷ್ಟಿಕಾಶ್ಚೈವ ಪುರಾಣಶಾಲಯಸ್ತಥೈವ ಮುದ್ಗಾ ಲಘು ಯಚ್ಚ ಕೀರ್ತಿತಮ್ ||೩೯||

ಅಸಾತ್ಮ್ಯಭೋಜನಂ ಬಲವರ್ಣಹರಂ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ, ತತ್ ಕಿಮತ್ರ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯದಪೇಕ್ಷಯಾಽನ್ಯದಸಾತ್ಮ್ಯಮಿತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಮೇವಾಹ- ವಿರಿಕ್ತವಾನ್ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾದನ್ಯದನುಪದಿಷ್ಟಮಾಹ- ಲಘು ಯಚ್ಚ ಕೀರ್ತಿತಮಿತಿ| ವಿಷ್ಕಿರಜಾಙ್ಗಲೇಷು ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕೇಷು ಮುದ್ಗಾದಿಷು ಚೋಕ್ತಾದನ್ಯದಪಿ ಯಚ್ಚ ಲಘು ಪ್ರೋಕ್ತಂ ತಚ್ಚ ಸೇವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಸ್ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ, ಯಥಾ- ವಿರಿಕ್ತವಾನ್ತೈರಿತ್ಯಾದ್ಯಾರಮ್ಭಪ್ರಯೋಜನಂ ವಿರಿಕ್ತಕಥಿತವಿಧಿನಿಯಮಾರ್ಥಂ ವಮನಾನುಕ್ತವಿಧಿಪ್ರಾಪಣಾರ್ಥಂ ಚ; ಯತೋ ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಯವಾಗ್ವಾದಿಕ್ರಮ ಏಕಶೋ ದ್ವಿಶಸ್ತ್ರಿಶಶ್ಚ ವಿಹಿತೋ ನ ವಾನ್ತಸ್ಯ||೩೯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 39

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಆತುರೋಪದ್ರವಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮೈಕೋನಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೩೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಏಕೋನಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೯||