3. bhagnacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō bhagnānāṁ cikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

athāta ityādi||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

alpāśinō'nātmavatō jantōrvātātmakasya ca | upadravairvā juṣṭasya bhagnaṁ kr̥cchrēṇa sidhyati ||3||

tatra prathamaṁ bhagnasya kr̥cchrasādhyatvamāha- alpāśina ityādi| anātmavataḥ ajitēndriyasya apathyaratasyētyarthaḥ| vātātmakasya vātaprakr̥tēḥ| upadravairiti upadravā jvarādhmānamūtrapurīṣasaṅgādayaḥ| amuṁ pāṭhaṁ jējjaṭō na manyatē; gayī tu manyata ityasmābhiraṅgīkr̥taḥ||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

lavaṇaṁ kaṭukaṁ kṣāramamlaṁ maithunamātapam | vyāyāmaṁ ca na sēvēta bhagnō rūkṣānnamēva ca ||4||

idānīmasēvyānāha- lavaṇamityādi||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

śālirmāṁsarasaḥ kṣīraṁ sarpiryūṣaḥ satīnajaḥ | br̥ṁhaṇaṁ cānnapānaṁ syāddēyaṁ bhagnāya jānatā ||5||

idānīṁ sēvyānāha- śālirityādi| kṣīraṁ vraṇē sāmānyōktyā niṣiddhamapi bhagnē'pavādatvāt prayujyatē; anyē punaravraṇē ēva bhagnē kṣīraṁ dātavyamityāhuḥ; kēcittu bhagnē kṣīradānaṁ viruddhaṁ, navadhānyādivargapaṭhitatvēna pākapūyajanakatvādityāhuḥ; kēcit kṣīrasarpiriti ca samastamēkapadaṁ paṭhanti, vyākhyānayanti ca- kṣīrādutthitaṁ sarpiḥ kṣīrasarpiriti| satīnō vartulakalāyaḥ, satīnānāṁ vātakarāṇāmapi sarpirādisaṁskr̥tatvādyūṣō bhagnē yujyata ēva| br̥ṁhaṇaṁ dēhavr̥ddhikaram||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

madhūkōdumbarāśvatthapalāśakakubhatvacaḥ | vaṁśasarjavaṭānāṁ ca kuśārthamupasaṁharēt ||6||

bhagnavraṇabandhanadravyaṁ kuśā, tadarthaṁ dravyaṁ nirdiśannāha- madhūkōdumbarāśvatthētyādi| upasaṁharēt ēkatra kuryāt| vaṁśasarjavaṭānāṁ cēti ‘tvaca’ iti śēṣaḥ| kuśāśabdēna bhagnabandhanārthaṁ vaṁśavētrādikaṁ prōcyatē; anyē kuśyamiti paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ālēpanārthaṁ mañjiṣṭhāṁ madhukaṁ raktacandanam | śatadhautaghr̥tōnmiśraṁ śālipiṣṭaṁ ca saṁharēt ||7||

bhagnē lēpanadravyāṇi nirdiśannāha- ālēpanārthamityādi| saṁharēt ēkatra kuryāt| śālipiṣṭamityasya sthānē ‘amlapēṣitamāharēt’ iti kēcit paṭhanti, amlapēṣitaṁ kāñjikapiṣṭam||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

saptāhādatha saptāhāt saumyēṣvr̥tuṣu bandhanam | sādhāraṇēṣu kartavyaṁ pañcamē pañcamē'hani ||8|| āgnēyēṣu tryahāt kuryādbhagnadōṣavaśēna vā |9|

bhagnavraṇaviśēṣē bandhanakālāvadhiṁ nirdiśannāha- saptāhādityādi||8||-

Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10

tatrātiśithilaṁ baddhē sandhisthairyaṁ na jāyatē ||9|| gāḍhēnāpi tvagādīnāṁ śōphō ruk pāka ēva ca | tasmāt sādhāraṇaṁ bandhaṁ bhagnē śaṁsanti tadvidaḥ ||10||

idānīṁ trividhō bandhō vraṇē nirdiṣṭō gāḍhaḥ, samaḥ, śithila iti; tatra bhagnēṣu gāḍhaśithilayōrbandhayōrdōṣāvahatvāt samamēva bandhaṁ nirdiśannāha- tatrātiśithilamityādi| sandhisthairyaṁ sandhīnāṁ dr̥ḍhatā ||9-10||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

nyagrōdhādikaṣāyaṁ tu suśītaṁ pariṣēcanē | pañcamūlīvipakvaṁ tu kṣīraṁ kuryāt savēdanē ||11||

tasya pittaprakr̥tau kālē cōṣṇē pariṣēkaṁ nirdiśannāha- nyagrōdhētyādi| sandhānārthaṁ pākādiparihārārthaṁ ca| vātōttarē sapittē saśūlē ca pariṣēkāntaramāha- pañcamūlītyādi| pañcamūlī svalpā, tasyāḥ śītavīryatvāt||11||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

sukhōṣṇamavacāryaṁ vā cakratailaṁ vijānatā |12|

vātakaphaprakr̥tau saśūlē saśītē ca kālē cakratailamāha- sukhōṣṇamityādi| avacāryaṁ ‘pariṣēkē’ iti śēṣaḥ| cakratailaṁ sadyaḥpīḍitōddhr̥tamēkē vadanti, anyē punaraṇutailakalpēna gr̥hītamapakvaṁ tailaṁ cakratailamāhuḥ|12|-

Adhikarana 11 (12) · Śloka 13

vibhajya kālaṁ dōṣaṁ ca dōṣaghnauṣadhasaṁyutam ||12|| pariṣēkaṁ pradēhaṁ ca vidadhyācchītamēva ca |13|

vibhajya kālamityādi| śītamēva cēti cakārāddōṣādyapēkṣayōṣṇamapi||12||-

Adhikarana 12 (13) · Śloka 14

gr̥ṣṭikṣīraṁ sasarpiṣkaṁ madhurauṣadhasādhitam ||13|| śītalaṁ lākṣayā yuktaṁ prātarbhagnaḥ pibēnnaraḥ |14|

bhagnē ābhyantaramauṣadhaṁ nirdiśannāha- gr̥ṣṭikṣīramityādi| gr̥ṣṭiḥ prathamaprasūtā gauḥ| madhurauṣadhāni kākōlyādīni| prātaḥ pibēnna tu bhuktē| kalpanā cēyaṁ- kākōlyādīnāṁ madhurāṇāṁ karṣamātraṁ dravyamaṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ caturguṇōdakasiddhaṁ kṣīraśēṣaṁ sarpirlākṣākarṣamātraprakṣēpānvitaṁ; tacca laghau kōṣṭhē dēyam, iyaṁ ca dinaṁ prati mātrā||13||-

Adhikarana 13 (14) · Śloka 15

savraṇasya tu bhagnasya vraṇaṁ sarpirmadhūttaraiḥ ||14|| pratisārya kaṣāyaistu śēṣaṁ bhagnavadācarēt |15|

idānīṁ savraṇasya bhagnasya cikitsitamāha- savraṇasyētyādi| vraṇaṁ pratisārya lēpayitvētyarthaḥ| kaiḥ pratisārya? kaṣāyaiḥ; kiṁviśiṣṭaiḥ? sarpirmadhūttaraiḥ ghr̥tamadhupradhānaiḥ; kaṣāyō'tra nyagrōdhādikalkaḥ| śēṣam āhāravihārādikamityarthaḥ||14||-

Adhikarana 14 (15) · Śloka 16

prathamē vayasi tvēvaṁ bhagnaṁ sukaramādiśēt ||15|| alpadōṣasya jantōstu kālē ca śiśirātmakē |16|

idānīṁ kāladōṣāśrayaṁ sādhyatvaṁ bhagnē nirdiśannāha- prathamē ityādi| ēvamiti uktāhārācārēṇētyarthaḥ| sukaraṁ sukhasādhyam||15||-

Adhikarana 15 (16) · Śloka 17

prathamē vayasi tvēvaṁ māsāt sandhiḥ sthirō bhavēt ||16|| madhyamē dviguṇāt kālāduttarē triguṇāt smr̥taḥ |17|

tasyaiva sukaratvē kālāvadhiṁ darśayannāha- prathamē ityādi| sthirō dr̥ḍha ityarthaḥ| dviguṇāt kālād dvābhyāṁ māsābhyāmityarthaḥ| triguṇāditi tribhirmāsairityarthaḥ||16||-

Adhikarana 16 (17) · Śloka 18

avanāmitamunnahyēdunnataṁ cāvapīḍayēt ||17|| āñchēdatikṣiptamadhō gataṁ cōpari vartayēt |18|

idānīṁ dvividhānāmapi sandhimuktakāṇḍabhagnānāṁ pratīkārōpāyānāha- avanāmitamityādi| avanāmitam adhōgatam| unnahyēt ūrdhvaṁ kuryādityarthaḥ| atikṣiptam atiprēritam, upari vartayēdupari nayēdityarthaḥ| gayī tu avanāmitamityādi paṭhitvā pañca sthāpanōpāyānāha, sa ca pāṭhō'bhāvānna likhitaḥ||17||-

Adhikarana 17 (18-19) · Śloka 19

āñchnaiḥ pīḍanaiścaiva saṅkṣēpairbandhanaistathā ||18|| sandhīñcharīrē sarvāṁstu calānapyacalānapi | ētaistu sthāpanōpāyaiḥ sthāpayēnmatimān bhiṣak ||19||

idānīṁ saṅkṣēpataḥ sthāpanōpāyānāha- āñchnairityādi| pīḍanagrahaṇēna namanōnnamanaparivartanāni gr̥hyantē| saṅkṣēpaḥ samyak kṣēpaḥ prēraṇamityarthaḥ, tasya ca piccitaṁ viṣayaḥ; ētēna, āñchnādibhirupāyaiḥ prāk sandhāya bandhanairupācarēdityarthaḥ| sandhīniti bāhulyēna nirdēśaḥ, tēna kāṇḍabhagnānapyētairupāyaiḥ sthāpayēt| calānapyacalānapīti hastapādakaṭīhanugatāḥ sandhayaścalāḥ, tadviparītā acalāḥ| gayī tu saṅkṣēpaśabdēna ākuñcanamāha, pīḍanagrahaṇēna ca namanōnnamanākuñcanāni gr̥hyantē iti saṅkṣēpagrahaṇamanarthakamiti kr̥tvā jējjaṭasya pāṭhaṁ dūṣayitvā''pātanikāpūrvakaṁ pāṭhāntaraṁ paṭhati| tathāhi- “tatra sthāpanamuktamēvōpasaṁharannanuktaṁ ca sandhisthānēṣu nirdiśannāha- āñchnōtpīḍanōnnāmasaṅkṣōbhairbandhanaistathā” ityādi; śēṣaṁ pūrvavat||18-19||

Adhikarana 18 (20-21) · Śloka 22

utpiṣṭamatha viśliṣṭaṁ sandhiṁ vaidyō na ghaṭṭayēt | tasya śītān parīṣēkān pradēhāṁścāvacārayēt ||20|| abhighātē hr̥tē sandhiḥ svāṁ yāti prakr̥tiṁ punaḥ | ghr̥tadigdhēna paṭṭēna vēṣṭayitvā yathāvidhi ||21|| paṭṭōpari kuśān dattvā yathāvadbandhamācarēt |22|

idānīmutpiṣṭaviśliṣṭayōścikitsitamāha- utpiṣṭamityādi| utpiṣṭaṁ viśliṣṭaṁ ca sandhiṁ na ghaṭṭayēnna cālayēt; utpiṣṭaḥ cūrṇitaḥ, viśliṣṭaḥ vighaṭitaḥ svasthānāccyuta ityarthaḥ| pradēhō lēpaḥ||20-21||-

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

pratyaṅgabhagnasya vidhirata ūrdhvaṁ pravakṣyatē ||22||

pratyaṅgabhagnacikitsitamāha- pratyaṅgabhagnasyētyādi| aṅgamaṅgaṁ prati pratyaṅgaṁ, nakhādārabhya yāvacchira iti||22||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

nakhasandhiṁ samutpiṣṭaṁ raktānugatamārayā | avamathya srutē raktē śālipiṣṭēna lēpayēt ||23||

nakhasandhimityādi| samutpiṣṭaṁ cūrṇitam| raktānugataṁ duṣṭaraktasambaddham| ārayā carmakārāstrēṇāvamathya raktaṁ srāvayēdityarthaḥ||23||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

bhagnāṁ vā sandhimuktāṁ vā sthāpayitvā'ṅgulīṁ samām | aṇunā''vēṣṭya paṭṭēna ghr̥tasēkaṁ pradāpayēt ||24||

aṅgulibhagnacikitsitamāha- bhagnāmityādi| sthāpayitvā saṁsthāpanairnamanōnnamanādibhiḥ| aṇunā sūkṣmēṇētyarthaḥ, sthūlapaṭṭēna tvābādhā syāt||24||

Adhikarana 22 (25) · Śloka 25

abhyajya sarpiṣā pādaṁ talabhagnaṁ kuśōttaram | vastrapaṭṭēna badhnīyānna ca vyāyāmamācarēt ||25||

talabhagnacikitsitamāha- abhyajyētyādi||25||

Adhikarana 23 (26) · Śloka 26

abhyajyāyāmayējjaṅghāmūruṁ ca susamāhitaḥ | dattvā vr̥kṣatvacaḥ śītā vastrapaṭṭēna vēṣṭayēt ||26||

jaṅghābhagnōrubhagnayōścikitsāmāha- abhyajyētyādi| jaṅghāpādasyōpari nalakāśrayā| (āyāmayēt badhnīyāt|) susamāhitaḥ sāvadhānaḥ| dattvā vr̥kṣatvacaḥ śītā iti nyagrōdhādiśītavr̥kṣāṇāṁ kuśāṁ dattvētyarthaḥ||26||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

matimāṁścakrayōgēna hyāñchēdūrvasthi nirgatam | sphuṭitaṁ piccitaṁ cāpi badhnīyāt pūrvavadbhiṣak ||27||

cakrayōgēnāñchēditi vartulāṁ kuśāṁ dattvā nāmayitvā cakravadāñchēdbadhnīyādityarthaḥ| gayī tu sambhramabhramadbalavattarapuruṣō hastadvayōpari gr̥hītapārṣṇipādadvayatvāt tadbhramaṇajavēna nirantarabhrāntasya bhagnavataḥ puruṣakāyasya cakrākārōpalambhādyuktaścakrayōga ityāha| sphuṭitaṁ piccitaṁ cāpīti ūrvasthīti sambandhanīyam| apiśabdāt sphuṭitapiccitasadr̥śēṣvanyēṣu bhagnēṣu yadasthinirmuktaṁ tvagādibhirasaṁśliṣṭaṁ tadapanīya badhnīyādityarthaḥ| pūrvavat samamityarthaḥ||27||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

āñchēdūrdhvamadhō vā'pi kaṭibhagnaṁ tu mānavam | tataḥ sthānasthitē sandhau bastibhiḥ samupācarēt ||28||

kaṭibhagnacikitsāmāha- āñchēdūrdhvamityādi| āñchēdūrdhvamadhō vā'pīti ūrdhvagatamasthi adhaḥ kr̥tvā badhnīyāt, adhōgataṁ tūrdhvaṁ kr̥tvā badhnīyādityarthaḥ| bastibhiḥ snēhabastibhiḥ| nanu kaṭibhagnamasādhyamuktaṁ; tadyathā- “bhinnaṁ kapālaṁ kaṭyāṁ tu sandhimuktaṁ tathā cyutam| jaghanaṁ prati piṣṭaṁ ca varjayēttu vicakṣaṇaḥ” (ni. 15) iti vyarthamēva cikitsitaṁ? naivaṁ, prati piṣṭaṁ cēti cakārō varjayēdityatra draṣṭavyaḥ, tēnānēna yāpyatvaṁ samuccīyatē; ētaduktaṁ bhavati- kapālabhēdō varjyaḥ, sandhimuktasandhicyutē tu yāpyē, tēna tadviṣayacikitsitamidaṁ sārthakamiti gayī; jējjaṭastu varjayēdityatra varjanaśabdaḥ kr̥cchrasādhyatvapratipādanārthō na tu niṣēdhārtha ityāha||28||

Adhikarana 26 (29-30) · Śloka 30

parśukāsvatha bhagnāsu ghr̥tābhyaktasya tiṣṭhataḥ | dakṣiṇāsvathavā vāmāsvanumr̥jya nibandhanīḥ ||29|| tataḥ kavalikāṁ dattvā vēṣṭayēt susamāhitaḥ | tailapūrṇē kaṭāhē vā drōṇyāṁ vā śāyayēnnaram ||30||

parśukābhagnacikitsitamāha- parśukāsvathētyādi| parśukrāḥ pr̥ṣṭhabhāganibandhanānyasthīni, tēṣāṁ namanamēva bhagnatvam| tiṣṭhata iti ūrdhvasthitaśarīrasya, nōpaviṣṭasyētyarthaḥ| dakṣiṇāsvathavā vāmāsu parśukāsviti sambandhaḥ| anumr̥jya ghr̥tāktahastēna samīkaraṇārthamavamr̥jya| nibandhanīḥ māṁsarajjava ityarthaḥ | kavalikā vaṁśādividalaśakalā, vastramayītyanyē| vēṣṭayēditi ‘vēllitakabandhēna’ iti śēṣaḥ| susamāhitaḥ sāvadhānō vaidyaḥ| drōṇī kāṣṭhaviracitā nauriva||29-30||

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

musalēnōtkṣipēt kakṣāmaṁsasandhau visaṁhatē | sthānasthitaṁ ca badhnīyāt svastikēna vicakṣaṇaḥ ||31||

skandhabhagnacikitsitamāha- musalēnētyādi| utkṣipēt ūrdhvaṁ nayēt| aṁsasandhau bāhuśiraḥsandhau| visaṁhatē viśliṣṭē| svastikēna bandhaviśēṣēṇētyarthaḥ||31||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 33

kaurparaṁ tu tathā sandhimaṅguṣṭhēnānumārjayēt | anumr̥jya tataḥ sandhiṁ pīḍayēt kūrparāccyutam ||32|| prasāryākuñcayēccainaṁ snēhasēkaṁ ca dāpayēt |33|

kūrparasandhibhagnacikitsitamāha- kaurparamityādi| bāhumadhyē kūrparasandhiḥ| anumārjayēt anumardayēt; pracyutasya sandhyasthnō mārgōpalambhārthaṁ mārjanaṁ vidhēyam||32||-

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

ēvaṁ jānuni gulphē ca maṇibandhē ca kārayēt ||33||

kūrparasandhicikitsitaṁ saṅkṣēpārthamanyatrātidiśannāha- ēvamityādi| ēvaṁ kūrparasandhicikitsitaprakārēṇētyarthaḥ| gulphaḥ pārṣṇyuparigranthiḥ| maṇibandhō hastatalasyōparitanaḥ sandhiḥ||33||

Adhikarana 30 (34-35) · Śloka 35

ubhē talē samē kr̥tvā talabhagnasya dēhinaḥ | badhnīyādāmatailēna pariṣēkaṁ ca kārayēt ||34|| mr̥tpiṇḍaṁ dhārayēt pūrvaṁ lavaṇaṁ ca tataḥ param | hastē jātabalē cāpi kuryāt pāṣāṇadhāraṇam ||35||

prāk pādatalacikitsitamuktam, atha hastatalacikitsitamāha- ubhē talē ityādi| ubhē talē iti ēkaṁ pāṇitalaṁ, dvitīyaṁ pādatalam, ityubhē talē iti jējjaṭaḥ; gayī tu umē api hastatalē; tatraikasya bhaṅgē vāmaṁ dakṣiṇēna, dakṣiṇaṁ vāmēna, ubhayōstu bhaṅgē tatsamēna kāṣṭhamayēna ubhē api badhnīyādityāha| anyē tu vyākhyānayanti- hastatalaṁ pādatalaṁ vā tatsamēna kāṣṭhamayēna mitvā dvē api saha badhnīyādēvaṁ dārḍhyaṁ bhavatīti| mr̥tpiṇḍādidhāraṇamātmakarmaprāptyartham| jējjaṭastu ‘mr̥tpiṇḍaṁ dhārayēt pūrvaṁ’ ityādi pāṭhaṁ na manyatē, kintu ‘prāggōmayamayaṁ piṇḍaṁ dhārayēnmr̥nmayaṁ tataḥ| hastē jātabalē paścāt kuryāt pāṣāṇadhāraṇam’ iti paṭhati||34-35||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

sannamunnamayēt svinnamakṣakaṁ musalēna tu | tathōnnataṁ pīḍayēcca badhnīyādgāḍhamēva ca ||36||

natōnnatayōrakṣakayōścikitsitamāha- sannamityādi| sannam adhaḥpraviṣṭam, unnamayēt musalēnēti sambandhaḥ; svinnamunnataṁ musalēnādhaḥ pīḍayēt| akṣakōṁ'sasandhērupariṣṭādbhavati||36||

Adhikarana 32 (37) · Śloka 37

ūruvaccāpi kartavyaṁ bāhubhagnacikitsitam |37|

bāhubhagnacikitsitamūrubhagnacikitsitēnātidiśannāha- ūruvadityādi| kūrparāṁśayōrmadhyē bāhuḥ|37|-

Adhikarana 33 (37-38) · Śloka 39

grīvāyāṁ tu vivr̥ttāyāṁ praviṣṭāyāmadhō'pi vā ||37|| avaṭāvatha hanvōśca pragr̥hyōnnamayēnnaram | tataḥ kuśāṁ samaṁ dattvā vastrapaṭṭēna vēṣṭayēt ||38|| uttānaṁ śāyayēccainaṁ saptarātramatandritaḥ |39|

grīvāyāmityādi| vivr̥ttāyāṁ vakrāyām| kr̥kāṭikābhāgasandhau gartō'vaṭuḥ, hanū mukhasandhī, avaṭau hanvōśca gr̥hītvā unnamayēditi jējjaṭaḥ; gayī tu, adhaḥ praviṣṭāyāmavaṭau gr̥hītvā, vivr̥ttāyāṁ hanvōriti kramamāha| kuśāṁ samaṁ dattvēti samamiti dattvētyasya viśēṣaṇaṁ, vēṣṭayēdityasya viśēṣaṇamidamityanyē; ētēna nātigāḍhaṁ nātiśithilamityarthaḥ| atandritō'nalasaḥ, ‘vaidya’ iti śēṣaḥ||37-38||-

Adhikarana 34 (39-40) · Śloka 40

hanvasthinī samānīya hanusandhau visaṁhatē ||39|| svēdayitvā sthitē samyak pañcāṅgīṁ vitarēdbhiṣak | vātaghnamadhuraiḥ sarpiḥ siddhaṁ nasyē ca pūjitam ||40||

hanubhagnacikitsitamāha- hanvasthinītyādi| samānīyēti dakṣiṇaṁ vāmēna, vāmaṁ dakṣiṇēna samamānīyētyarthaḥ| visaṁhatē viśliṣṭē svasthānāccyutē ityarthaḥ| pañcāṅgī bandhaviśēṣaḥ pañcapadacīrāṅgī| vātaghnamadhurairiti vātaghnāni bhadradārvādīni, vidārigandhādīnītyanyē, madhurāṇi kākōlyādīni, taiḥ siddhaṁ sarpirghr̥taṁ, kalkakaṣāyābhyāmityarthaḥ||39-40||

Adhikarana 35 (41-42) · Śloka 43

abhagnāṁścalitān dantān saraktānavapīḍayēt | taruṇasya manuṣyasya śītairālēpayēdbahiḥ ||41|| siktvā'mbubhistataḥ śītaiḥ sandhānīyairupācarēt | utpalasya ca nālēna kṣīrapānaṁ vidhīyatē ||42|| jīrṇasya tu manuṣyasya varjayēccalitān dvijān |43|

dantabhagnacikitsitamāha- abhagnānityādi| sandhānīyairiti madhughr̥tādibhiḥ, nyagrōdhādīnāṁ kaṣāyāṇāṁ kalkaiścētyarthaḥ||41-42||-

Adhikarana 36 (43-44) · Śloka 44

nāsāṁ sannāṁ vivr̥ttāṁ vā r̥jvīṁ kr̥tvā śalākayā ||43|| pr̥thaṅgāsikayōrnāḍyau dvimukhyau sampravēśayēt | tataḥ paṭṭēna saṁvēṣṭya ghr̥tasēkaṁ pradāpayēt ||44||

nāsābhagnacikitsitamāha- nāsāmityādi| sannām abhighātēnāntaḥpraviṣṭām| vivr̥ttāṁ vakrām| tatra sannāṁ śalākayōnnamya, vakrāṁ punaḥ r̥jūkr̥tvētyarthaḥ| dvimukhyau nāḍyau antarbahirmukhyau, niḥśvāsōcchvāsasiṁhāṇakādinirgamārtham| ghr̥tasēkaṁ ghr̥tapariṣēkam||43-44||

Adhikarana 37 (45) · Śloka 45

bhagnaṁ karṇaṁ tu badhnīyāt samaṁ kr̥tvā ghr̥taplutam | sadyaḥkṣatavidhānaṁ ca tataḥ paścāt samācarēt ||45||

karṇabhagnacikitsitamāha- bhagnamityādi| bhagnaṁ kuṭilam, antaḥpraviṣṭaṁ vā| sadyaḥkṣatavidhānamiti madhughr̥tābhyaṅgaśītapariṣēkādi| atra ‘sadyaḥkṣatavidhiścāpi nayanē nirgatē bahiḥ’- iti kēcit paṭhanti| tanna paṭhanīyaṁ, bhinnaṁ nētramakarmaṇyamityādinaiva siddhatvāt; anyē tu cakṣurbhagnadvayapratipādanārthaṁ paṭhanīyamiti manyantē||45||

Adhikarana 38 (46) · Śloka 46

mastuluṅgādvinā bhinnē kapālē madhusarpiṣī | dattvā tatō nibadhnīyāt saptāhaṁ ca pibēddhr̥tam ||46||

kapālabhagnacikitsitamāha- mastuluṅgādvinētyādi| mastuluṅgasrāvē tu prāgabhihitaiva bālavartirityabhiprāyaḥ||46||

Adhikarana 39 (47) · Śloka 47

patanādabhighātādvā śūnamaṅgaṁ yadakṣatam | śītān pradēhān sēkāṁśca bhiṣak tasyāvacārayēt ||47||

śītān pradēhān sēkāṁśca śītān; nōṣṇān kathamapi, atisrutaraktatvēna pākabhayāt||47||

Adhikarana 40 (48-49) · Śloka 49

atha jaṅghōrubhagnānāṁ kapāṭaśayanaṁ hitam | kīlakā bandhanārthaṁ ca pañca kāryā vijānatā ||48|| yathā na calanaṁ tasya bhagnasya kriyatē tathā | sandhērubhayatō dvau dvau talē caikaśca kīlakaḥ ||49||

jaṅghōrubhaṅgēṣu paścātkarmaviśēṣaṁ nirdiśannāha- atha jaṅghētyādi| bhagnānāṁ kāṇḍabhagnānāṁ, dvividhānāmapītyaparē| kapāṭaśayanamavaśyaṁ kāryam| kapāṭaśayanēnaiva saha dēśāddēśāntaranayanārtham, ādhārabhūtaśayanacālanārthamityanyē| ādhēyabhūtaśarīrāvayavacalanaparihārārthaṁ kīlāḥ| kīlānāṁ pañcasaṅkhyātvaṁ jaṅghōrvōrdvayōrēkatarasya bhagnamapēkṣya; tatra jaṅghābhagnē tu gulphasandhērubhayatō dvau, jānusandhērapyubhayatō dvau, ēkaśca talē, ēvaṁ pañca; ūrubhagnē jānusandhērubhayatō dvau, dvau vaṅkṣaṇasandhērubhayataḥ, talē caika ityatrāpi pañca; ubhayabhaṅgāpēkṣayā tu saptabhirēva kīlairyantraṇam| tathāhi- ubhayatō bahirdvau gulphayōḥ, dvau ca jānunōḥ, dvau ca vaṅkṣaṇayōḥ, talē caika ēvaṁ sapta| atra “jaṅghōrvōḥ pārśvayōrdvau dvau talē caikaśca kīlaka” iti kēcit paṭhanti; tacca nibandhakārairna paṭhitaṁ, tasmānna paṭhanīyam| gayadāsaścātra pāṭhāntaraṁ kimapi paṭhati; taccābhāvānna likhitam||48-49||

Adhikarana 41 (50) · Śloka 50

śrōṇyāṁ vā pr̥ṣṭhavaṁśē vā vakṣasyakṣakayōstathā | bhagnasandhivimōkṣēṣu vidhimēnaṁ samācarēt ||50||

amumēva jaṅghōrubhagnakapāṭaśayanādividhimanyatrāpi darśayannāha- śrōṇyāmityādi| śrōṇiḥ kaṭiḥ| vakṣa uraḥ| akṣakau aṁsasandhērupari| bhagnasandhivimōkṣēṣviti kāṇḍabhagnēṣu tathā sandhivimōkṣēṣvapi dvividhēṣu bhagnēṣu samācarēdityarthaḥ| vidhimēnamiti kapāṭaśayanakīlakaniyamanādikam||50||

Adhikarana 42 (51) · Śloka 51

sandhīṁściravimuktāṁstu snigdhān svinnān mr̥dūkr̥tān uktairvidhānairbuddhyā ca samyak prakr̥timānayēt ||51||

sadyōbhagnavidhānaṁ nirdiśya cirabhagnavidhānamāha- sandhīnityādi| buddhyā cēti ‘svayamapyūhya’ iti śēṣaḥ||51||

Adhikarana 43 (52) · Śloka 52

kāṇḍabhagnē prarūḍhē tu viṣamōlbaṇasaṁhitē | āpōthya samayēdbhagnaṁ tatō bhagnavadācarēt ||52||

ciravimuktasandhimabhidhāya cirakāṇḍabhagnavidhimāha- kāṇḍabhagna ityādi| āpōthya viślēṣya| samayēt samaṁ kuryādityarthaḥ||52||

Adhikarana 44 (53) · Śloka 53

kalpayēnnirgataṁ śuṣkraṁ vraṇāntē'sthi samāhitaḥ | sandhyantē vā kriyāṁ kuryāt savraṇē vraṇabhagnavat ||53||

kalpayēt chindyāt| vraṇāntē vraṇaikadēśē| samāhitaḥ sāvadhānaḥ; yathā'nyatra vraṇō na bhavati tathā chindyādityarthaḥ| sandhyantē sandhisamīpa ityarthaḥ| kiṁviśiṣṭē sandhyantē? savraṇē vraṇayukta ityarthaḥ||53||

Adhikarana 45 (54) · Śloka 54

ūrdhvakāyē tu bhagnānāṁ mastiṣkyaṁ karṇapūraṇam | ghr̥tapānaṁ hitaṁ nasyaṁ praśākhāsvanuvāsanam ||54||

idānīmūrdhvādhaḥkāyaviśēṣēṇa bhagnakriyāviśēṣaṁ nirdiśannāha- ūrdhvakāya ityādi| mastiṣkyaṁ śirōbastiprakāraḥ, sa ca snēhāktapicuplōtādibhiḥ| nasyaṁ praśākhāsviti prakr̥ṣṭāḥ śākhāḥ praśākhāstāsu; jānujaṅghābāhudvayagatē bhagnē nasyaṁ, ghr̥tapānaṁ bastiśca sarvatraivēti jējjaṭaḥ; gayī tu mastiṣkyādikaṁ nasyāntaṁ sarvamūrdhvakāyagatabhagna ēva, praśākhāsu bastiriti vyākhyānayati||54||

Adhikarana 46 (55-66) · Śloka 66

ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi tailaṁ bhagnaprasādhakam | rātrau rātrau tilān kr̥ṣṇān vāsayēdasthirē jalē ||55|| divā divā śōṣayitvā gavāṁ kṣīrēṇa bhāvayēt | tr̥tīyaṁ saptarātraṁ tu bhāvayēnmadhukāmbunā ||56|| tataḥ kṣīraṁ punaḥ pītān suśuṣkāṁścūrṇayēdbhiṣak | kākōlyādiṁ sayaṣṭyāhvaṁ mañjiṣṭhāṁ sārivāṁ tathā ||57|| kuṣṭhaṁ sarjarasaṁ māṁsīṁ suradāru sacandanam | śatapuṣpāṁ ca sañcūrṇya tilacūrṇēna yōjayēt ||58|| pīḍanārthaṁ ca kartavyaṁ sarvagandhaśr̥taṁ payaḥ | caturguṇēna payasā tattailaṁ vipacēdbhiṣak ||59|| ēlāmaṁśumatīṁ patraṁ jīvakaṁ tagaraṁ tathā | rōdhraṁ prapauṇḍarīkaṁ ca tathā kālānusāri(vā)ṇam ||60|| sairēyakaṁ kṣīraśuklāmanantāṁ samadhūlikām | piṣṭvā śr̥ṅgāṭakaṁ caiva pūrvōktānyauṣadhāni ca ||61|| ēbhistadvipacēttailaṁ śāstravinmr̥dunā'gninā | ētattailaṁ sadā pathyaṁ bhagnānāṁ sarvakarmasu ||62|| ākṣēpakē pakṣaghātē tāluśōṣē tathā'rditē | manyāstambhē śirōrōgē karṇaśūlē hanugrahē ||63|| bādhiryē timirē caiva yē ca strīṣu kṣayaṁ gatāḥ | pathyaṁ pānē tathā'bhyaṅgē nasyē bastiṣu bhōjanē ||64|| grīvāskandhōrasāṁ vr̥ddhiramunaivōpajāyatē | mukhaṁ ca padmapratimaṁ sasugandhisamīraṇam ||65|| gandhatailamidaṁ nāmnā sarvavātavikāranut | rājārhamētat kartavyaṁ rājñāmēva vicakṣaṇaiḥ ||66||

tadēva bastikarṇapūraṇapānanasyānuvāsanasādhanatailaṁ nirdiśannāha- ata ityādi| vāsayēditi prathamaṁ saptarātraṁ yāvat| asthirē jalē vahati pānīyē| gavāṁ kṣīrēṇēti ‘bhāvyadravyasamēna’ iti śēṣaḥ| bhāvayēd dvitīyaṁ saptarātram| madhukāmbunēti ‘bhāvyadravyasamēna’ iti śēṣaḥ| tataḥ kṣīraṁ punaḥ pītāniti kṣīrēṇa bhāvyadravyasamēna punarbhāvitān, caturthasaptarātramiti tātparyārthaḥ| kākōlyādiṁ sayaṣṭyāhvamiti yaṣṭimadhuni kākōlyādāvuktē'pi punaryaṣṭīpāṭhō dvibhāgārthaṁ, yathālābhaparibhāṣāparihārēṇāvaśyaṁ prakṣēpārthaṁ vā| kākōlyādiśatapuṣpāntānāṁ cūrṇapādaṁ tilacūrṇapādaistribhiryōjayanti tantrāntaradarśinō vr̥ddhavaidyā iti jējjaṭaḥ| gayī tu “tilacūrṇasya catvārō bhāgāḥ, bhāgaścaikaḥ prakīrtitānāṁ (kākōlyādīnāṁ), tathā yaṣṭyāhvādīnāṁ śatapuṣpāntānāṁ dvitīyō bhāga iti ṣaḍbhāgāḥ” iti vyākhyānayati| vaṅgadattastu tilacūrṇasamaṁ tatra militaṁ cūrṇamiṣyata ityāha| sarvagandhaśr̥taṁ paya ityatra sarvagandhā ēlādayaḥ, anyē ca kaṭukaphalādayaḥ, taiḥ śr̥taṁ kvathitaṁ, payaḥ kṣīram| atra ca kṣīrapākē iyaṁ paribhāṣā smaraṇīyā- “kvāthyādaṣṭaguṇaṁ kṣīraṁ kṣīrāttōyaṁ caturguṇam| kṣīrāvaśēṣaṁ kartavyaṁ kṣīrapākē tvayaṁ vidhiḥ” iti| yāvatā ca kṣīrēṇa tilacūrṇamutsādanīyaṁ bhavati tāvanmātraṁ śr̥taṁ karaṇīyam| tataḥ śr̥tēna kṣīrēṇōṣṇēnaiva kākōlyādicūrṇasahitaṁ tattilacūrṇamārdrīkr̥tya cakrēṇa pīḍayēt| pīḍanādutpannaṁ tailaṁ yathā saṁskāryaṁ taṁ prakāramāha- caturguṇēnētyādi| aṁśumatī śālaparṇī| kālānusārivā tagaraṁ; tagarasya dviruccāraṇaṁ bhāgadvayapratipādanārtham| sairēyakaṁ kaṇṭaśēlukaḥ| kṣīraśuklā kṣīravidārī| anantā utpalasārivā| madhūlikā markaṭatr̥ṇaviśēṣaḥ| śr̥ṅgāṭakaṁ trikaṇṭakaṁ jalajaṁ phalam| pūrvōktānyauṣadhāni kākōlyādīni śatapuṣpāntāni, tāni sarvāṇi ca tāvatā bhāgēna samēna kalpayitavyāni, yāvatā tailapādikāni bhavanti| mr̥dunā'gninēti mr̥dvagnērmānamucyatē- “padmavistarayuktēna mr̥dunā vahninā śanaiḥ| pacēt snēhamadhaścōrdhvaṁ cālayitvā nirantaram|| samyakpākō bhavatyēvamanyathā dagdhatāṁ vrajēt”- iti| sarvakarmasu pānābhyaṅgādiṣu| gandhatailamidaṁ nāmnēti asya tailasya gandhatailamiti sañjñā; vaitaraṇē punarasyāṇutailasañjñā| rājñāmēvēti rājñāmēvēdaṁ tailaṁ paṇḍitairvidhātavyaṁ, mahāsambhārasādhyatvāt; na punaranyēṣāṁ niṣiddham||55-66||

Adhikarana 47 (67-68) · Śloka 68

trapusākṣapriyālānāṁ tailāni madhuraiḥ saha | vasāṁ dattvā yathālābhaṁ kṣīrē daśaguṇē pacēt ||67|| snēhōttamamidaṁ cāśu kuryādbhagnaprasādhanam | pānābhyañjananasyēṣu bastikarmaṇi sēcanē ||68||

trapusaṁ karkaṭībhēdaḥ, akṣō bibhītakaḥ, priyālaścāraḥ| madhuraiḥ kākōlyādibhiḥ| tāni ca snēhapādikāni| vasāṁ dattvā yathālābhamiti yadi labhyatē tadā nikṣipēdityarthaḥ| sēcanē pariṣēkē| amuṁ pāṭhaṁ kēcidanārṣaṁ manyantē||67-68||

Adhikarana 48 (69) · Śloka 69

bhagnaṁ naiti yathāpākaṁ prayatēta tathā bhiṣak | pakvamāṁsasirāsnāyu taddhi kr̥cchrēṇa sidhyati ||69||

idānīṁ bhagnē bāhyānāmābhyantarāṇāṁ ca pākakāriṇāṁ parihārāya pākapraśamakāriṇāṁ ca sēvanāyāha- bhagnaṁ naitītyādi| naiti na gacchatītyarthaḥ| prayatēta prayatnaṁ kurvītētyarthaḥ||69||

Adhikarana 49 (70) · Śloka 70

bhagnaṁ sandhimanāviddhamahīnāṅgamanulbaṇam | sukhacēṣṭāpracāraṁ ca saṁhitaṁ samyagādiśēt ||70||

samyagrūḍhalakṣaṇamāha- bhagnamityādi| anāviddham anākulam| anulbaṇam anunnatam| sukhacēṣṭāpracāramiti cēṣṭāpracāra ākuñcanaprasāraṇādikaḥ||70||

Adhikarana puShpikA · Śloka 3

iti suśrutasaṁhitāyāṁ cikitsāsthānē bhagnacikitsitaṁ nāma tr̥tīyō'dhyāyaḥ ||3||

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ cikitsāsthānē tr̥tīyō'dhyāyaḥ||3||